Ony Astananyń M.Gorkıı atyndaǵy memlekettik akademııalyq orys drama teatry Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyna arnap elordada tuńǵysh ret sahnalady. Qoıylymnyń rejısseri Gúlsına Mırǵalıeva, kórkemdik jetekshisi Erkin Qasenov. Ssenarııdi rejısser G.Mırǵalıeva Bolat Jandarbekovtiń «Saqtar» romanynyń jelisinde «Tomırıs – saq patshaıymy» degen ataýmen daıyndaǵan eken. Kólemdi romannan Tomırıs patshaıymǵa qatysty oqıǵany sahnaǵa yqshamdap, daıyndaý ońaı bolmasy belgili. Alaıda, shyǵarmashylyq top bul iste tolaǵaı tabysqa qol jetkizgeni kórinip tur. О́tken jumada premerasy bolǵan qoıylymdy talǵampaz kórermen jaqsy qabyldady.
Saq patshaıymy Tomırıstiń bastan keshkenderi ejelgi qazaq dalasynyń urpaqtarǵa jetken aıtýly oqıǵalarynyń biri. Saqtardyń túrkitildes bolǵandyǵyn da ǵylym bertin dáleldedi. Demek, olardy basqa da qazirgi Ortalyq Azııa halyqtary sııaqty qazaqtardyń da arǵy babamyz dep aıtýǵa qaqysy bar, óıtkeni jeri bir, tili bir, dili de uqsas jáne t.b. Esik qorǵanynan tabylyp, saq hanzadasy dep tanylǵan «Altyn adam» olardyń úlken órkenıetke qol jetkizgenin, metall ǵana emes, basqa da jer resýrstaryn shynaıy sheberlikpen ıgere alǵanyn kórsetti. Mine, sondyqtan da saq patshaıymy Tomırıstiń ómirine degen qyzyǵýshylyq qazaq elinde kópten beri paıda bolǵan.
Eki bólimnen turatyn qoıylymnyń mýzykasy basynan aıaǵyna deıin dombyranyń únimen alyp júrilgeni sary dalanyń saıyn jurtyn, qazaqy rýhty, patrıottyq sezimdi jas urpaqtyń, ásirese orystildes býynnyń sanasyna sińirýde úlken ról atqaryp tur.
Kórinister parsy patshasy Kırdiń túsinen shoshyp oıanýynan bastalady. Mańyndaǵy elderdiń bárin jaýlap, erikken, zerikken, tipti kúshine senip shalyǵa bastaǵan qanquıly patsha endigi kezekte kimdi shapsam eken dep oılanyp júredi. Osyndaı kezde anasy túsine kirip, muny qanishersiń dep aıyptaıdy. Osy jerdegi dıalogtar onyń sanasyn selk etkizip, endigi qantógisterden bas tartqyzsa kerek edi. Alaıda, ol alǵan betinen qaıtpaıdy. Lıdııa patshalyǵyn jaýlap alyp, onyń patshasy Krezdi ózine aqylshy etedi. Endi Vavılondy shappaq oıy bar, osy arada oǵan saq batyry Rústem (D.Annıkov) shaǵyn qolymen kelip qosylady. О́zine shyn berilgendigin synaý úshin Kır ony Vavılondy shapqan qoldyń aldyńǵy legine shyǵarady. Rústem úlken erlik kórsetip, Kırdiń kóńilin tabady. Patsha ony da saraı mańyndaǵy qyzmetiniń birine qoıady. Áıtse de, Kırdiń mańyndaǵy keńesshilerdiń jymysqy áreketterinen onyń patshaǵa senimdi adamǵa aınalýy qıyn. Onyń ústine Kırdi saq dalasyn jaýlap alýǵa shaqyrǵan úgitterdiń iske asyrylatynyna kózi jetken soń Rústem attyń basyn týǵan eline buryp, óziniń Tomırıs patshaıymyn qorǵaýǵa attanady.
Rejısser Kırdi zymııan, qanisher, aıar, sum, sonymen birge qolbasshy, úlken daryn ıesi etip kórsetýdi maqsat etken sııaqty. Biraq onyń rólin oınaǵan Roman Chehonadskıı adamnyń mı qabattarynyń tereń qyrtystarynda jatatyn osynaý qasıetterdi róldi somdaý barysynda tolyq ashty dep aıta almaısyń. Alaıda, onyń surqııalyq, aldy-artyn oılap otyratyn qý, keńesshileriniń aqylymen sanasatyn taqys qasıetterin akter birshama kórsetip baqqan. Al ashy aıǵaı, aqyrýmen aıan beretin qorqynyshty elester oqıǵanyń dramalyq sıpatyn birshama kótere túsken. Qazirgi drama qozǵalys, qımyldyń shalttyǵyn, kórermenderdi tereń oıly sózdermen kóp jalyqtyrmaýdy qajet etedi. Qoıylymda osy talaptar da qatty eskerilipti.
Tomırıs patshaıymnyń taǵdyry ońaı emes, ishki-syrtqy tartystar, rý basylarynyń, saraı mańyndaǵy qyzmetshilerdiń ony taqtan taıdyrýdy ańsaǵan jymysqy áreketteri jıi bolyp turady. Ákeden muraǵa qalǵan patsha bolý quqy ǵana emes, tereń aqyly, bıik parasaty, qıturqy aılasy, sonymen qatar jaýyngerlik erligi de onyń taqty bekem ustaýyna qyzmet etedi. Alaıda, sulý kórki dámeli erkekterdiń kóz qurtyna aınalyp, osy turǵydan da ony súrindirý ádisteri kóp jasalady. Tomırıs óz qalaýymen batyr jigit Rústemge turmysqa shyǵady. Ekeýiniń qosylýyn sımvoldyq ádistermen kórsetýde rejısserdiń tapqyrlyq sheberligi tabysty bolǵan. Sonymen qatar, túrkilerdiń totemi – kók bóri elesiniń olardyń nekesin qoldaýy, aýaǵa, otqa, sýǵa tapsyrýy sııaqty kórinister Tomırıs oqıǵasyn qazaq tarıhyna jaqyndata túsedi. Aıta keterligi, mundaı talpynystar dramanyń óne boıynda oryn alǵan.
Tomırıs pen Rústemniń aralarynan Spargapıs esimdi bala da dúnıege keledi. Alaıda, sypsyńdaǵan ósekter Tomırısti Bahtııar degen jas jigitpen kóńil qosty degen ótirikti laýlatyp, namysy qaınaǵan batyr jigit shaǵyn qolymen Kırdiń eline attanyp ketýi sol.
Tomırıstiń rólin oınaǵan Anastasııa Voronsova kórermenderge birshama jaqsy áser qaldyrdy. Degenmen, keıbir kórinisterde onyń jeńil oılylyǵy, tipti jeńiltektigi de basym. Máselen, Bahtııardyń kim ekenin bilmese de ózine ósekpen teligen jigitti Tomırıs taptyryp alady. Osy áreketti: «Bahtııar degen kim ózi, qaıda, káne, sen be?!» dep zalǵa aıǵaılaǵan Tomırıstiń áreketi osy sózimizge dálel. Aqyldy áıeldiń ishki tebirenisi, súıgeninen aıyrylǵan jan kúızelisi bulaı berilmese kerek edi-aý deısiń keıde. Al Bahtııardy tapqanda onyń sulýlyǵyna ǵashyq bolyp, birden qushaǵyna qulaǵany da Tomırıs obrazynyń sapasyn arttyrmaıdy.
Jas aktrısa Anastasııa Voronsovanyń akterlik sheberligi de jetińkiremeı tur ma dep qaldyq.
Dramanyń sharyqtaý sheginde Tomırıs patshaıym men Kırdiń soǵysy kórinedi. Sahnadaǵy soǵysty jarq-jurq etken jaryqtyń arnaýly effektisimen árlendirip, aıǵaı-uıǵaı, shań-shuń dybystarmen qoıýlandyratyn ejelgi ádisten rejısser bas tartyp, ózgeshe sheshim jasapty. Jaryq effektisiniń fonynda aıqasqan jaýyngerlerdiń salbyrap turǵan uzyn-uzyn arqandardy shabýy, aqyrynda onyń bári qıylyp, ólgen jaýlardyń úıilip jatqany – arqanǵa túsip, qul bolmaımyz degen sımvolıkalyq mándi berip tur. Dúrildegen osy ssena kórermenderdi qatty tánti etti. Ásirese, jas kórermenderdiń patrıottyq sezimi sharyqtap, saqtardyń jeńisine qyzyp otyrdy. Tomırıs Kırdiń basyn «izdegeniń qan edi, endi qanyp ish» dep qan toly shelekke batyrdy...
Osy kýlmınasııamen toqtaýǵa tıis spektakl Tomırıstiń patshadan góri analyq sezimin joǵary satyǵa kóterip, onyń qaza bolǵan balasyn joqtaýy, sonymen birge, soǵysqa, qyrǵynǵa laǵnet aıtyp, halyqty beıbit, máńgi el bolýǵa shaqyrǵan úndeýimen sátti aıaqtaldy.
Spektakldiń sahnalyq rekvızıtteri baı, barlyq bı qoıylymdary, mýzykasy sátti shyqty. О́zderine júktelgen mindetti sheber somdaǵan epızodtyq rólderdegi S.Matveev, A.Lýkashevıch, B.Kırıbaev, S.Mashtakov jáne t.b. oıyndary atap ótýge turarlyq.
Premerany tamashalaýǵa Parlament depýtattary, Assambleıa músheleri, dıpmıssııa ókilderi, ǵalymdar men stýdentter, óner adamdary, bılik organdary men BAQ ókilderi, jalpy Astana jurtshylyǵynyń ónersúıer qaýymy qatysty.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
Saq patshaıymy Tomırıstiń bastan keshkenderi ejelgi qazaq dalasynyń urpaqtarǵa jetken aıtýly oqıǵalarynyń biri. Saqtardyń túrkitildes bolǵandyǵyn da ǵylym bertin dáleldedi. Demek, olardy basqa da qazirgi Ortalyq Azııa halyqtary sııaqty qazaqtardyń da arǵy babamyz dep aıtýǵa qaqysy bar, óıtkeni jeri bir, tili bir, dili de uqsas jáne t.b. Esik qorǵanynan tabylyp, saq hanzadasy dep tanylǵan «Altyn adam» olardyń úlken órkenıetke qol jetkizgenin, metall ǵana emes, basqa da jer resýrstaryn shynaıy sheberlikpen ıgere alǵanyn kórsetti. Mine, sondyqtan da saq patshaıymy Tomırıstiń ómirine degen qyzyǵýshylyq qazaq elinde kópten beri paıda bolǵan.
Eki bólimnen turatyn qoıylymnyń mýzykasy basynan aıaǵyna deıin dombyranyń únimen alyp júrilgeni sary dalanyń saıyn jurtyn, qazaqy rýhty, patrıottyq sezimdi jas urpaqtyń, ásirese orystildes býynnyń sanasyna sińirýde úlken ról atqaryp tur.
Kórinister parsy patshasy Kırdiń túsinen shoshyp oıanýynan bastalady. Mańyndaǵy elderdiń bárin jaýlap, erikken, zerikken, tipti kúshine senip shalyǵa bastaǵan qanquıly patsha endigi kezekte kimdi shapsam eken dep oılanyp júredi. Osyndaı kezde anasy túsine kirip, muny qanishersiń dep aıyptaıdy. Osy jerdegi dıalogtar onyń sanasyn selk etkizip, endigi qantógisterden bas tartqyzsa kerek edi. Alaıda, ol alǵan betinen qaıtpaıdy. Lıdııa patshalyǵyn jaýlap alyp, onyń patshasy Krezdi ózine aqylshy etedi. Endi Vavılondy shappaq oıy bar, osy arada oǵan saq batyry Rústem (D.Annıkov) shaǵyn qolymen kelip qosylady. О́zine shyn berilgendigin synaý úshin Kır ony Vavılondy shapqan qoldyń aldyńǵy legine shyǵarady. Rústem úlken erlik kórsetip, Kırdiń kóńilin tabady. Patsha ony da saraı mańyndaǵy qyzmetiniń birine qoıady. Áıtse de, Kırdiń mańyndaǵy keńesshilerdiń jymysqy áreketterinen onyń patshaǵa senimdi adamǵa aınalýy qıyn. Onyń ústine Kırdi saq dalasyn jaýlap alýǵa shaqyrǵan úgitterdiń iske asyrylatynyna kózi jetken soń Rústem attyń basyn týǵan eline buryp, óziniń Tomırıs patshaıymyn qorǵaýǵa attanady.
Rejısser Kırdi zymııan, qanisher, aıar, sum, sonymen birge qolbasshy, úlken daryn ıesi etip kórsetýdi maqsat etken sııaqty. Biraq onyń rólin oınaǵan Roman Chehonadskıı adamnyń mı qabattarynyń tereń qyrtystarynda jatatyn osynaý qasıetterdi róldi somdaý barysynda tolyq ashty dep aıta almaısyń. Alaıda, onyń surqııalyq, aldy-artyn oılap otyratyn qý, keńesshileriniń aqylymen sanasatyn taqys qasıetterin akter birshama kórsetip baqqan. Al ashy aıǵaı, aqyrýmen aıan beretin qorqynyshty elester oqıǵanyń dramalyq sıpatyn birshama kótere túsken. Qazirgi drama qozǵalys, qımyldyń shalttyǵyn, kórermenderdi tereń oıly sózdermen kóp jalyqtyrmaýdy qajet etedi. Qoıylymda osy talaptar da qatty eskerilipti.
Tomırıs patshaıymnyń taǵdyry ońaı emes, ishki-syrtqy tartystar, rý basylarynyń, saraı mańyndaǵy qyzmetshilerdiń ony taqtan taıdyrýdy ańsaǵan jymysqy áreketteri jıi bolyp turady. Ákeden muraǵa qalǵan patsha bolý quqy ǵana emes, tereń aqyly, bıik parasaty, qıturqy aılasy, sonymen qatar jaýyngerlik erligi de onyń taqty bekem ustaýyna qyzmet etedi. Alaıda, sulý kórki dámeli erkekterdiń kóz qurtyna aınalyp, osy turǵydan da ony súrindirý ádisteri kóp jasalady. Tomırıs óz qalaýymen batyr jigit Rústemge turmysqa shyǵady. Ekeýiniń qosylýyn sımvoldyq ádistermen kórsetýde rejısserdiń tapqyrlyq sheberligi tabysty bolǵan. Sonymen qatar, túrkilerdiń totemi – kók bóri elesiniń olardyń nekesin qoldaýy, aýaǵa, otqa, sýǵa tapsyrýy sııaqty kórinister Tomırıs oqıǵasyn qazaq tarıhyna jaqyndata túsedi. Aıta keterligi, mundaı talpynystar dramanyń óne boıynda oryn alǵan.
Tomırıs pen Rústemniń aralarynan Spargapıs esimdi bala da dúnıege keledi. Alaıda, sypsyńdaǵan ósekter Tomırısti Bahtııar degen jas jigitpen kóńil qosty degen ótirikti laýlatyp, namysy qaınaǵan batyr jigit shaǵyn qolymen Kırdiń eline attanyp ketýi sol.
Tomırıstiń rólin oınaǵan Anastasııa Voronsova kórermenderge birshama jaqsy áser qaldyrdy. Degenmen, keıbir kórinisterde onyń jeńil oılylyǵy, tipti jeńiltektigi de basym. Máselen, Bahtııardyń kim ekenin bilmese de ózine ósekpen teligen jigitti Tomırıs taptyryp alady. Osy áreketti: «Bahtııar degen kim ózi, qaıda, káne, sen be?!» dep zalǵa aıǵaılaǵan Tomırıstiń áreketi osy sózimizge dálel. Aqyldy áıeldiń ishki tebirenisi, súıgeninen aıyrylǵan jan kúızelisi bulaı berilmese kerek edi-aý deısiń keıde. Al Bahtııardy tapqanda onyń sulýlyǵyna ǵashyq bolyp, birden qushaǵyna qulaǵany da Tomırıs obrazynyń sapasyn arttyrmaıdy.
Jas aktrısa Anastasııa Voronsovanyń akterlik sheberligi de jetińkiremeı tur ma dep qaldyq.
Dramanyń sharyqtaý sheginde Tomırıs patshaıym men Kırdiń soǵysy kórinedi. Sahnadaǵy soǵysty jarq-jurq etken jaryqtyń arnaýly effektisimen árlendirip, aıǵaı-uıǵaı, shań-shuń dybystarmen qoıýlandyratyn ejelgi ádisten rejısser bas tartyp, ózgeshe sheshim jasapty. Jaryq effektisiniń fonynda aıqasqan jaýyngerlerdiń salbyrap turǵan uzyn-uzyn arqandardy shabýy, aqyrynda onyń bári qıylyp, ólgen jaýlardyń úıilip jatqany – arqanǵa túsip, qul bolmaımyz degen sımvolıkalyq mándi berip tur. Dúrildegen osy ssena kórermenderdi qatty tánti etti. Ásirese, jas kórermenderdiń patrıottyq sezimi sharyqtap, saqtardyń jeńisine qyzyp otyrdy. Tomırıs Kırdiń basyn «izdegeniń qan edi, endi qanyp ish» dep qan toly shelekke batyrdy...
Osy kýlmınasııamen toqtaýǵa tıis spektakl Tomırıstiń patshadan góri analyq sezimin joǵary satyǵa kóterip, onyń qaza bolǵan balasyn joqtaýy, sonymen birge, soǵysqa, qyrǵynǵa laǵnet aıtyp, halyqty beıbit, máńgi el bolýǵa shaqyrǵan úndeýimen sátti aıaqtaldy.
Spektakldiń sahnalyq rekvızıtteri baı, barlyq bı qoıylymdary, mýzykasy sátti shyqty. О́zderine júktelgen mindetti sheber somdaǵan epızodtyq rólderdegi S.Matveev, A.Lýkashevıch, B.Kırıbaev, S.Mashtakov jáne t.b. oıyndary atap ótýge turarlyq.
Premerany tamashalaýǵa Parlament depýtattary, Assambleıa músheleri, dıpmıssııa ókilderi, ǵalymdar men stýdentter, óner adamdary, bılik organdary men BAQ ókilderi, jalpy Astana jurtshylyǵynyń ónersúıer qaýymy qatysty.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
