Qundylyqtardy quldyratpaý qolymyzda

* Jazylǵan jaıdyń jańǵyryǵy

(«Qundylyqtar quldyraýy», «Egemen Qazaqstan», 2015 jyl, 13 naýryz)

«Qundylyqtar quldyraýy» – osylaı atalǵan maqala qoǵamdyq oıǵa qozǵaý salyp, oqyrman kóńilinen shyǵyp otyr. Onyń bir dáleli – Tóregeldi Sharmanovtyń aıtqandaryn tarqata túsken Qýanysh Sultanovtyń maqalasy men gazet saıtyndaǵy pikirler toptamasy. Aıtqandaı Q.Sultanov maqalasynyń ózine de saıtta pikir jazýshylar kóp. Avtorlar qoǵamymyzda qundylyqtar qadiri degen máselege negizinen synı turǵydan qarap, aldymen oryn alǵan olqylyqtarǵa nazar aýdarǵan. Sonymen birge, osyndaı pikirlerden elimizde qoǵamdyq qundylyqtar jalpy quldyraýǵa túsken degendeı oı da túıilmeýge tıis. Biz búgin oqyrman nazaryna usynyp otyrǵan maqala bir oqý ornynda atqarylyp jatqan ıgilikti isterdi dáleldi keltirý arqyly qundylyqtardy quldyratpaý óz qolymyzda turǵanyn aıshyqty aıǵaqtaıdy. Qadyr Myrzalıevtiń «Hal­qym­nyń qoltyǵyna qystyrǵan gradýsnıgimin» degen sózi bar. Tanymal adamdardyń óz halqynyń «temperatýrasyn» túsinýi, hal-jaǵdaıyn uǵa bilýi jáne onyń jan aýrýyn jetkize bilýi, meniń paıymdaýymsha, osy máseleniń ótkirliginiń kórsetkishi bolyp tabylady. Akademık Tóregeldi Shar­manovtyń – elimizdiń bıyl 85 jas­­qa tolatyn aqsaqal ǵaly­my ári dá­rigeriniń «Qundy­lyq­tar­dyń qul­dyraýy» dep atalatyn maqalasy óte ózekti. Qoǵamy­myzdaǵy qundylyq máselesin qozǵaǵan dál osy aǵa býyn bolyp otyr. Tóregeldi Sharmanuly kó­te­rip otyrǵan másele – biz­diń qoǵamymyzdyń belgi­li bir bó­liginiń ataqqa, tabyný­shy­lyqqa, óz ús­tem­digin kórsetýge, túr­li akademııalyq ataqtardy ıe­lenip basymdyq tanytýǵa, dańq­qu­marlyqqa, toqmeıildikke, ózin-ózi jaqsy kórýshilikke, dúril­degen sýpertoılar, mereıtoılar ótkizýge jáne t.b. umtylýy. Maqtanshaqtyqqa umtylý, dańqqumarlyqqa umtylý – biz búgin kórip otyrǵan dúnıeler, bul, meniń kózqarasym boıynsha, qoǵam bir formasııadan basqa formasııaǵa áli jetpegeniniń kórsetkishi. Eger de, Batys psıhologtary taldaý júrgizse, olar bul – ózin kem seziný derti, shaǵyn halyqtar kompleksi der edi. Biraq men máseleni bulaı qoımas edim. Meniń aıtpaǵym – bizdiń qoǵam taǵy bir ret úlken aýyspaly úderisti bastan ótkizip otyrǵany. Jáne kóne qundylyqtar, kóne dástúrler saqtalyp qaldy, al jańasy áli jete qoıǵan joq. Osyǵan oraı Asan Qaıǵynyń  sonaý XV ǵasyrda «Qıly, qıly zaman bolmaı ma? Sýda júrgen aq shortan qaraǵaı basyn shalmaı ma?» degen joldary eske túsedi. Kesheginiń qundylyqtarynyń barlyǵy múldem basqasha jetkizilýi múmkin. Sondyqtan da Tóregeldi Sharmanulynyń maqalasy óte ózekti bolyp tabylady. Biz qoǵamdyq ónegelilikti tas-talqan etetin qubylystardy kórip otyrmyz. Eger olarǵa qazir tosqaýyl qoımasaq, onda bir ulttyń qundylyǵynan tys kesheniń qalyptasýyna alyp kelýi múmkin. Bul báribir sońynda qarama-qarsy kelýden aıqyndalady. Aıtpaqshy, Ýkraınadaǵy daǵdarysqa alyp kelgen problemalardyń sebebiniń biri osy bolyp tabylady. Sol sebepti bul maqalanyń mańyzdy, saqtandyrýshy máni bar. Biz ony muqııat zerttep bolyp, qorytyndy jasaýymyz kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaev álemniń 30 damyǵan eliniń qataryna kirý maqsatyn qoıdy. Bul tek ekonomıkalyq maqsat qana emes, ári mádenı, tipti, qala­sańyz, rýhanı-ónegeli maqsat deý­ge de bolady. Tóregeldi Sharmanov sıpattaǵan kartınanyń osy elderde bolýy múmkin be edi? Joǵary mádenıet, ózara tózimdilik, teńdik, erkindik, bolashaqqa umtylý, ataq-dańqqa oryndy qaraý – Prezıdentimiz osylar týraly aıtty emes pe? Elbasymyzdyń sóz sóıleýlerin, jastarǵa úndeýlerin alyp qarańyz – mine, osylar bizdiń bolashaq qundylyqtarymyz ári tiregimiz. Men olardy bolashaqqa jol silteıtin baǵyt dep sanaımyn jáne sol sebepti de «Bizdiń qoǵamymyzda qundylyqtardyń quldyraýyna jol joq» dep aıtamyn. О́ıtkeni, qazir ótken kúnnen bolashaqqa aýysý ýaqyty jáne árbir azamattyń maqsaty – tarıhymyzda bolǵan jáne bar qundylyqtardyń eń jaqsysyna súıene otyryp, halyqaralyq jalpy adamı qundylyqtardy jaqyndatý. Basshy retindegi, halyqpen, ujym­darmen jumys isteıtin adam retindegi meniń ómirlik tájirıbem meniń osy jaǵ­daı týraly túsinigimdi jetkizýge múm­kindik beredi dep oılaımyn. Qun­dylyqtar árqashan kózqarasty kórsetedi, adamnyń kúıin, onyń osy álemge qarym-qatynasyn bildiredi dep sanaımyn. Eger ujym deńgeıinde alar bolsaq osy qundylyqtar qalyptasqan dástúrlermen rastalady. Qazir ýnıversıtette qyzmet atqaryp júrgenimdi alar bolsaq, qalyptasqan ujymnyń qundylyqtaryn bildiretin dástúrler osy ujymnyń jalpy sıpatyn, jalpy adamzattyq qundylyqtaryn kórsetetin bolady. Osyǵan baılanysty óte tanymal bir mysal áńgimeni eske salǵym keledi. Bir kúni joǵary komıssııa kóne aǵylshyn ýnıversıtetin tekserý úshin keledi de, rektordy onyń jumys kabınetinen taba almaıdy. Olardy tańǵaldyrǵany – rektor baqshada Shekspırdi oqyp otyr eken. Tańǵalǵan komıssııanyń: «Sonda ýnıversıtetti kim basqarady?» degen suraǵyna ol kúlimdep: «Ýnıversıtetti dástúr basqarady», degen eken. Jeti jyl buryn meni Prezıdentimiz ulttyq medısınalyq ýnıversıtetke týyndaǵan qıyn jaǵdaıdy túzetý úshin jibergen edi. Búginde ýnıversıtet múldem basqa. Onyń bıýdjeti úsh esege artty: jylyna úsh mıllıard teńgeniń ornyna on úshke deıin jetti. Stýdentter sany bir jarym-eki esege artty jáne 11 myń adamdy quraıdy. Júz eki elde ýnıversıtettiń seriktesteri bar, kez kelgen reıtıngilerde alǵashqy oryndardy nyq senimmen alyp otyr. Jyl saıyn ýnıversıtet damý úshin óziniń ishki resýrstarynan bir mıllıard teńgege deıin qarjy bólip otyrady. Biz, shyn máninde, avtonomdy ýnıversıtetke aınalyp úlgerdik deýge bolady. Munda álemniń 17 eliniń balalary bilim alýda. Biz memlekettik tapsyrmalardy oryndap jatyrmyz dep maqtanyshpen aıta alamyz. Mysaly, Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda biz Aýǵanstan úshin 200 stýdentti daıyndaý­damyz. Bul ýnıversıtet búginde aıaǵyn nyq basyp tur. Qundylyqtardy qalyptastyrý Bul qalaı boldy? Men úsh nár­sege nazar aýdarar edim. Birinshisi – qun­dylyqtardy qalyptastyrý. Ýnıver­sıtettiń qundylyqtary, eń aldymen, onyń tarıhynan bastalady. Ol júrip ótken joldan, onyń sińirgen eńbeginen bastalady. Munda bul ýnıversıtettiń búkil tarıhyn qozǵaýyma týra keldi. Aýdıtorııalardy jóndep alǵan soń, biz aýdıtorııalarymyzdyń barlyǵyn osy ýnıversıtette qyzmet atqarǵan uly ustazdardyń, professorlardyń attarymen atadyq. Máselen, professor S.Qarymbaev Uly Otan soǵysynyń qatysýshysy. Bıyl ol 105 jasqa tolyp otyr. Soǵystan keıin ol eki ret Qazaq KSR densaýlyq saqtaý mınıstri boldy jáne eki ret, negizi ómiriniń sońǵy kúnderine deıin ýnıversıtetimizdiń rektory qyzmetin atqardy. Onyń atymen QazUMÝ-dyń eń jaıly aýdıtorııalarynyń biri ataldy. Akademık I.Qaraqulov. Ol kisi de eki ret densaýlyq saqtaý mınıstri bolǵan, Uly Otan soǵysyna, jabyq arnaıy medısınalyq baǵdarlamalarǵa qatysqan. Ol da ýnıversıtet dańqyn asyryp otyrǵandardyń biri. Onyń atymen taǵy bir aýdıtorııa atalǵan. Akademık A.Polosýhın, negizinde, búgingi bıohımııa, patofızıologııanyń negizin qalady, Qazaqstandaǵy patologtar mektebiniń negizin salýshy. Onyń esimimen aýdıtorııa ataldy. Professor M.Brıakın Uly Otan soǵysynyń qatysýshysy bolǵan, elimizdegi hırýr­gııanyń negizin salýshylardyń biri. Professor Raıhan Ábikeıqyzy Sátbaeva, otandyq terapııanyń negizin qalaýshy. Pedıatrııanyń negizin salýshy professor A.Avenırova. Bul adamdar búgingi qazaqstandyq medısınanyń, medısına mektebiniń, osy mekteptiń ataǵynyń irgetastaryn qalady. Olardyń esimderi aýdıtorııalarǵa berildi. Munda Keńes Odaǵynyń Batyrlary Mánshúk Mámetova men Vladımır Ivanılovtar bilim alǵan. Biraq olar dıplom alyp úlgermeı, surapyl 42-shi jyly ekinshi kýrsta oqyp júrgen jerinen maıdanǵa attandy. Sonymen qatar, Sosıalıstik Eńbek Erleri N.Ismagýlov, R.Nurjanova, A.Bývanova, M.Gılaev, R.Boronına, Z.Madıeva, I.Álibekov, KSRO halyq dárigeri Zaǵıpa Madıevalar oqyǵan. Ol kezderi Odaqta mundaı halyq dárigerleri bar-joǵy beseý ǵana edi. Sondaı-aq, otandyq medısına ǵy­lymy men praktıkany nyǵaıtý úshin óte kóp eńbek etken kórnekti uly ǵalymdar bizdiń maqtanyshymyz bolyp tabylady. Respýblıkanyń 26 akademıgi, 38 eńbegi sińgen qaıratkerler men dárigerler. Osy esimderdiń barlyǵyn qalpyna keltirý úshin biz Dańq zalyn ashyp, osy tulǵalardyń portretterin ildik. Bulardan bólek bizde eki olımpıada chempıony, álem chempıondary bilim alǵan eken. Olardyń atymen aýdıtorııalar atalǵan soń, ataýly stıpendııalar berile bastady, biz stýdentter men oqytýshylar quramynyń óz ýnıversıtetin maqtan tutýyna qol jetkizdik. Bizdiń oqytýshylarymyzdyń basym bóliginiń esimderi «tuńǵysh» degen sózben qatar júredi, sol sebepti biz ýnıversıtetimizde Tabula prima – «Tuń­ǵyshtar taqtasy» arnaıy ýnıversıtettik stendin ornattyq, munda «Álemdegi tuńǵyshtar», «KSRO-daǵy tuńǵyshtar», «Qazaqstandaǵy tuńǵyshtar» degen sııaqty bólimder bar. Álemdik deń­geıge biz úsh tulǵany shyǵardyq, buǵan eshkimniń kúmáni bolmasy haq. Bul akademık, Leon Bernard qorynyń syılyǵynyń laýreaty, densaýlyq saqtaý saıasatyn qalyptastyrýǵa úlken yqpal kórsetken Tóregeldi Sharmanov. Uly Hartııa deklarasııasy qabyldanǵan medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómekke arnalǵan DDU/IýNISEF tarıhı Almaty konferensııasyn uıymdastyrǵan da osy adam bolatyn. Ol DDU tamaqtaný ortalyǵymen, sosyn BUU ýnıversıtetiniń ortalyǵymen álemdegi tuńǵysh yntymaqtastyqta bolyp tabylatyn Qazaq Taǵamtaný ınstıtýtyn ashqan. Jáne ol Qazaq Taǵamtaný akademııasynyń balalar taǵamy zaýytyn ashty. Kelesi akademık – Bahııa Atshabarov. Ol Semeı ıadrolyq polıgonynyń adam­dardyń densaýlyǵyna áserin zerttegen tuńǵysh ǵalym retinde tanyldy.­ Onyń eńbekteri zaıa ketken joq, nátı­jesinde ıadroǵa qarsy qozǵalysqa jáne polıgondy jabýǵa alyp keldi. Onyń negizgi eńbekteriniń barlyǵy qupııa sıpatqa ıe. Men Japonııada jumys istep júrgenimde onyń japon jáne aǵylshyn tilderine aýdarylǵan jumystaryn óz kózimmen kórdim. Álemdik deńgeıde moıyndalǵan taǵy bir akademık – Nellı Ivanovna Kolycheva, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Ol onkomorfologııa boıynsha úlken maman, isikterdiń geografııalyq patologııasynyń odaqtaǵy alǵashqy laboratorııasyn uıymdastyrǵan, DDU-nyń úsh halyqaralyq gıstologııalyq jiktelýin jasaý boıynsha anyqtamalyq laborotorııalaryn basqardy, úsh ret DDU sarapshylar keńesiniń ókili boldy. KSRO deńgeıinde biz akademık, ba­lalar hırýrgııasynyń negizin salýshy K.Ormantaev, Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti bolǵan, ony ashýǵa úlesin qosqan akademık A. Polosýhın syndy ǵalymdardy iriktep aldyq. Shamamen mundaı 10 shaqty adam shyqty. Respýblıkalyq deńgeıde irikteýden shamamen 70 adam ótti. Olar, kóbinese bizdiń elimizde alǵash ret qandaı da bir óte kúrdeli, álemdik deńgeıdegi otalardy jasaǵan, dıagnostıkanyń jáne emdeýdiń zamanaýı ádisterin engizgen, alǵash ret jańa qyzmetter ashqan ǵalymdar, olardyń esimderi tek Qazaqstanda ǵana emes, shetelderde de tanymal. Biz jumys jasaı kele, tek ótken jyly ǵana ýnıversıtetimizdiń qundy­lyq­taryn naqty tııanaqtap aldyq. Ýnıversıtetimizdiń qundylyqtary: ustaz­dardy qadirleý; urpaqty jalǵas­tyrý; stýdentterdi qurmetteý; bolashaqqa umtylýshylyq; halyqqa qyzmet etý; mamandyqtyń beriktigi; ýnıversıtet abyroıy. Ýnıversıtet árdaıym óz túlekterimen tanymal bolyp keledi, olardyń basymy medısına ǵylymyna, densaýlyq saqtaý júıesiniń damýyna, táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýyna úlken úles qosty. Biz óz túlekterimizdi maqtan tutamyz. Sondyqtan biz úlken kitap shyǵaryp, onda bizdiń túlekterimizdiń barlyq esimderi 1936 jyldan bastap jazylǵan. Bul kitap Dańq zalynda qurmetti orynda tur. Osylaısha, stýdentter «Biz qaıdan keldik? Biz kimbiz? Aldymyzda kim turdy?» degen syndy suraqtarǵa jaýap aldy. Osydan kelip biz úlken qabyrǵa daıyndaýymyzǵa týra keldi. Bul qabyrǵa Dańq galereıasy dep atalady. Qabyrǵadaǵy tizimde bizdiń densaýlyq saqtaý mınıstrlerimizdiń esimderi bar. Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý mınıstrleriniń jartysy bizdiń túlekterimiz. Respýblıkalyq uıym­dardyń basshylary, barlyǵy bizdiń chempıondar, barlyǵy bizdiń akademıkter. Al janynda 1934 jyldan bergi osynda bilim bergen bizdiń barlyq professorlar bar, soǵys kezinde Almatyda ýaqytsha jańa orynǵa ornalastyrylǵan máskeýlik professorlar, akademıkterdi qosa. Bul memorıaldyq keshen «Ustazyma» dep ataldy. Qabyrǵany bizdiń belgisiz oqytýshymyzǵa arnalǵan eskertkish aıaqtap tur. Stýdentter Ustazdar kúninde osy qabyrǵaǵa kelip, gúl shoǵyn qoıyp, bizdiń oqytýshymyzǵa qurmetterin bildiredi. Osylaısha, ýnıversıtetimizdi pash etken adamdardyń esimderi oqý ornynyń shejiresine máńgilikke jazyldy. Dál osy tulǵalar QazUMÝ-diń qazaq­standyq medısına salasynda eń kúshti ortalyqqa, kóp beıindi bilim berý-ǵylymı baǵdarlamalardy júzege asyratyn ınnovasııalyq tıptegi eń iri JOO-ǵa aınalýynyń negizin saldy. Osy qundylyqtardy eske ala oty­ryp, qalyptastyra otyryp, biz ujym­nyń basyn qosa bildik. Biz oǵan óz ýnıversıtetin maqtan tutý sezimin syı­ladyq. Stýdentter birinshi semestrde mindetti túrde osy kýrstan ótedi. Ári biz jyl saıyn úsh-tórt myńǵa deıingi stýdentti mindetti túrde murajaımen tanystyramyz. Osy tarıhı qundylyqtar kásibı qundylyqtarǵa da negizdeledi. Bizdiń mamandyǵymyzdyń qundy­lyǵy: Birinshi – medısına saıasattan joǵary. Ekinshi – Medısına dinnen joǵary. Úshinshi – medısına túrli áleýmettik, saıası daýlardan joǵary. Búginde biz Ýkraına men Reseı Federasııasynyń mysaldary arqyly keńes mektebi dárigerleriniń eki tarapqa da kómek kórsetip jatqanyn kórip otyrmyz. Mine, osy qundylyqtar mamandyq barlyq krıterıılerden, dinnen joǵary ekenin, al «dáriger Afrıkada júrse de dáriger» ekenin jáne ol adamdardyń násiline, túsine, qaı konfessııaǵa jatatynyna jáne basqa sebepterge qaramastan, emdeýi tıis degen qundylyqtar birinshi kýrstan bastap-aq bolashaq dárigerdiń ıdeologııalyq negizin qalaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, kásibı qundylyqtarǵa biz mádenıetti jatqyzamyz. Sondyqtan bizdiń birinshi kýrs stýdentterimizdiń barlyǵy josparly túrde Almaty qalasynyń barlyq teatrlaryna barady. Bizdiń ýnıversıtet – on myń danaǵa deıin bılet satyp alyp, rektormen, dekandarmen birge qaladaǵy barlyq ­tea­tr­lar men kórmelerge baratyn birden-bir JOO bolyp tabylady. Kelesi qundylyq – kóptildilik. Biz stýdent 60 paıyz óz tilinde, 20 paıyz ekinshi tilde jáne 20 paıyz aǵylshyn tilinde bilim alýy tıis degen mindetti qoıamyz. Bilim alý úsh tilde júrgiziledi. Bul qundylyq taǵy da kásibı qundylyqtan týyndap otyr. Bolashaq dáriger pasıenttiń tilin bilýi shart (Qazaqstanda bul qazaq jáne orys tilderi) jáne ǵylym tilin – aǵylshynshany bilýi kerek. Kásibı qundylyqtarǵa qaraı beıimdelý bizdiń ýnıversıtettegi medısınalyq bilim ıdeo­logııasyn qalyptastyrýǵa múmkindik týdyrady. Dástúrlerdi dáripteý Ýnıversıtettegi dástúrler joǵaryda atalǵan qundylyqtardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Dástúrlerge súıene otyryp, biz ilgeri jyljımyz. Jyldyń ár aıynda bizdiń rýhanı jáne kásibı qundylyqtarymyzdy nyǵaıta túsetin is-sharalar ótkizemiz. Qyrkúıek aıynda Bilim kúnin merekeleımiz. Bizdiń stýdentterimizdiń elderiniń barlyq týlary osy kúni joǵary kóteriledi. Saltanatty túrde kóterilgen 17-18 tý. Ári qaraı búkil qyrkúıek aıynda rektor, prorektorlar stýdenttermen kezdesedi. Stýdentterdiń barlyǵy qyrkúıek aıyndaǵy osy kezdesýler kezinde rektordyń, prorektorlarmen baılanysyp, kez kelgen sátte óz problemalaryn sheshe bilý úshin olardyń koordınattaryn, uıaly telefondaryn alady. Osylaısha, biz ózimizdiń stýdentterge degen qarym-qatynasymyzdy, stý­dent­terge, olardyń pikirine qurmeti­mizdi bildiremiz. Mindetti túrde ýnıver­sıtetimizdiń rýhanı jáne kásibı qundy­lyqtary bul qundylyqtardy qabyl­damaıtyn adam bul ýnıversıtette oqı almaıdy degen qatań eskertý jasaý arqyly usynylatyn bolady. Sondyqtan, bizde jyldar boıy ultaralyq, konfes­sııaaralyq qaqtyǵystar týyndamaıdy. Sosyn qazan aıynda Ustazdar kúni merekesi atap ótiledi. Bul merekeni biz ustazdarǵa degen qurmetimizdi bildire otyryp aýqymdy túrde merekeleımiz. Muny biz kópshilik bolyp, ártúrli sıpatta, stýdentterdi barynsha qatystyra otyryp ótkizemiz. Qarashada stýdenttik úkimettiń, 28 stýdenttik uıymnyń saılaýy ótedi, esepter beriledi. Stýdentterdiń óz dekandaryn saılaýy ótedi. Stýdentterge degen qurmetimizdi bildire otyryp, biz olardyń pikirin ózin ózi basqarý úshin de, dekan saılaýy úshin de eskerip otyramyz. Jeltoqsanda dástúrli túrde úsh kún boıy dástúrli ýnıversıtet kúnderin ótkizemiz. Biz osy úsh kún ishinde barlyq qundylyqtarymyzdy synap baıqaýǵa tyrysamyz. Birinshi kúni 2 jeltoqsan – stýdentterge arnalǵan kún. Bul kúni barlyq stýdenttik uıymdar birigip is-shara ótkizedi. Bylaısha aıtqanda, birinshi kún stýdentterdiń kúni. Olar qonaqtar shaqyrady, ádette bul elimizdiń 20-30 basqa ýnıversıtetinen, shetelderden shaqyrylǵan stýdentter. Osy kúni stýdenttik úkimettiń ınaýgýrasııasy ótedi, túrli debattar, sporttyq sharalar ótkiziledi. Ýnıversıtet naǵyz stýdenttik ómirge qanyq bolady. Ekinshi kúni – 3 jeltoqsanda biz ýnıversıtettik is-sharalardy júrgizemiz. Iаǵnı, ýnıversıtet medısına qaýymyna qurmetin bildire otyryp, elimizdiń óńirleriniń medısına qaýymyna, ıns­tıtýttaryna bilim syılaý mańyzdy bolyp tabylady. Bul kúni aktilik dárister ótkizetin medısınanyń álemdik juldyzdary shaqyrylady. О́te qyzyq dóńgelek ústelder uıymdastyrylady. Úshinshi kúni biz ádette iltıpat, qur­metimizdi bizdiń kafedralarǵa arnaı­myz. Bizde 1900 oqytýshy jumys isteıdi. Bul kúni árbir kafedra nemese birneshe kafedra birlesip óz kafedrasynda dárigerler úshin túrli master-klastar, semınarlar men konferensııalar ótkizedi. Jyl saıyn biz osy ýnıversıtet kúnderine daıyndalamyz. Bizde KPI júıesi jumys isteıdi. Bul kúni biz úzdik oqytýshylarǵa búkil ýnıversıtettiń aldynda syılyqaqy usyna otyryp, eń úzdik oqytýshy ataǵyn beremiz. Eń úzdikter bir mıllıon teńge kóleminde syılyqaqy alady. Reıtıngtegi úzdik oqytýshylardyń 10 paıyzy da qomaqty syıaqy alady. Osy kúni biz úzdik kafedrany anyqtaımyz, úzdik stýdentterdi quttyqtaımyz. О́tken jyldan bastap jańa dástúr týyndady. Biz búkil elimizdegi úzdik túlek­terimizdi tańdap, olardyń jetistikterin quttyqtaımyz. Qol jetkizgen jetistikter óte mańyzdy. Bizdiń túlekter tek bizdiń elde ǵana tanymal dúnıelerdi jasaıtyn ǵalymdar emes, olar shetelde de óz oryndaryn tapqan. Máselen, bıyl bizdiń túlegimiz Qyrǵyzstan Respýblıkasynyń vıse-premeri saılandy. Túlekterimiz BUU-da jumys isteıdi, Úndistandaǵy, Pákistandaǵy jáne ózge elderdegi iri­ fırmalardyń, aýrýhanalardyń, kom­pa­nııalardyń basshylary qyzmetin atqarýda. Osydan soń, qysqy sessııanyń nátı­jesi boıynsha biz mindetti túrde barlyq stýdentterden erkin túrde anonımdi saýaldama alamyz. Bizge jemqorlyq, paraqorlyq týraly jaǵdaılar jaqsy málim. Osydan soń biz naqty bir sheshim qabyldaımyz. Aqpannan bastap sońyna deıin birneshe is-sharalar ótkizemiz. Birinshisi – teatr maýsymy. Men jańa aıtyp ótkendeı, birinshi kýrs stýdentteriniń bári ýnıversıtettiń esebinen teatrǵa barady. Ekinshi kýrs stýdentteri aı saıyn eki saǵat mindetti túrde qoǵamdyq-paıdaly eńbek jasaıdy. Bul, birinshi kezekte, kitaphanamen, kitaptarmen jumys isteý. Úshinshi kýrs stýdentteri mindetti túrde hospısterge, aýrýhanalarǵa ólim ústindegi, aýyr naýqas adamdarmen­ jumys jasaý úshin barady. Osy arqyly biz adamgershiliktiń negizin salamyz.­ Be­sinshi-altynshy, joǵary kýrs stýdentteri mindetti túrde mektepterde, ýnıversı­tetterde aýrýlardyń aldyn alýǵa qa­tys­ty túrli taqyrypta dárister oqı­dy. Bul dárigerlerdiń áleýmettik jaýap­kershiligin qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi. Sonymen qatar, dál osy ýaqytta biz ulttyq mádenıet kúnderin mereke­leımiz. Uıǵyr, koreı, aýǵan, úndi jáne t.b. mádenıetteriniń aptalyqtary, onkún­dikteri ótkizilip, onda stýdentter óz elin, óz mádenıetin tanyta alady. Qazaqstan halqy Assambleıasymen qarym-qatyna­symyz óte tyǵyz. Munyń bári kóterińki kóńil kúı syılap, tózimdilik pen bizdiń kópultty ujymymyzǵa ózara qurmetti qalyptastyrady. Shamamen mamyrdyń sońynda biz oqý jylyn qorytyndylaıtyn dástúrli ýnıversıtettik konferensııa ótkizemiz. Eń aldymen bul bizdiń eńbegimizdiń, qandaı ádisterdi engizgenimizdiń qorytyndysy. Biz bul jerde oqytýshylarymyzdyń damyp-ósý jaǵyna nazar aýdarýǵa, oqytýshylardy yntalandyrýǵa tyrysamyz. Bizdiń konferensııalarymyzǵa elimiz­diń jáne shetelderdiń ýnıver­sıtetteriniń 100 ókiline deıin qatysady. Maýsymda sessııa kezeńi bastalady. Shilde aıynda sessııany aıaqtap, oqý jyly resmı túrde jabylady, bıylǵy jyly kelgen elderdiń barlyq týlary túsirilip jınalady. Odan soń dıplom tabystaý dástúri jalǵasady. Bul dástúr barlyq joǵary oqý oryndaryndaǵydaı saltanatty túrde, merekelik kóńil kúı­men ótkiziledi. Ádette túlekter aǵash, gúl otyrǵyzady. Budan soń túlekter tizimin úlken kitap­qa engizýge saltanatty túrde tapsyrý ótedi. Jaz kezinde kóptegen stýdentter qurylys otrıadtarynda jumys isteıdi. Olar eń aldymen óz jataqhanalaryn, oqý synyptaryn, ýnıversıtettiń aýmaǵyn retke keltiredi, klınıkalar men aýrýhanalarda jumys isteıdi. Tamyz aıynda oqý jylynyń aldynda ýnıversıtettik tamyz oqýlary ótedi, munda biz aldaǵy jyldyń maqsat-mindetterin anyqtaımyz, kelesi jyldyń basymdyqtaryn habarlaımyz. Máselen, ótken jyl ýnıversıtet ǵylymyna arnalǵan bolatyn. Máńgilik el jolynda Osy qundylyqtardyń barlyǵy bizdiń qundylyqtarymyzdy júzege asyrýdyń tetigi bolyp tabylady jáne jyl saıyn qaıtalana otyryp, osy qundylyqtardy ujymnyń ár múshesiniń boıyna bekitýge septigin tıgizedi. Bizdiń oıymyzsha, qundylyqtardy qalyptastyra otyryp, dástúrlerdi jasaı otyryp, ýnıversıtette jańa qoǵam jasaımyz. Bizdiń tásilimizdi qoǵamymyzǵa taratýdy qalaı­myn. Bizdiń qoǵamda osylaı jańa mádenıet jasaýǵa bola ma? Meniń oıymsha, bolady. Prezıdentimiz aıtqan «Máńgilik El» ıdeıa­sy óte úlken áleýet bolyp tabylady dep oılaımyn. Biz urpaqtar sabaqtastyǵyn uǵyna otyryp, osy máńgilikti jasaýǵa tyrysamyz. Biz óz tarıhymyzǵa qaraı áreket etemiz. Bıyl bizge 85 jyl tolady. Osy tarıhty túsine otyryp, biz osy kúnmen ómir súremiz jáne bolashaqty arman etemiz. Bizdiń ýnıversıtette «Máńgilik El» monýmenti bar. Onyń negizinde Elbasynyń ıdeıasy jatyr – máńgi el – dáriger mamandyǵynyń máńgilik qundylyqtary. Eskertkish ómirlerin medısınaǵa arnaǵan adamdardyń ishki janyn, qundylyqtaryn jáne asqaq armandaryn kórsetedi. Azamattyq belsendilik, adamgershilik, meıirimdilik pen tózimdilik, ýnıversıtet dástúrlerine adaldyq jáne qurmet – mine, bular naǵyz dárigerdi tárbıeleýdiń basty qaǵıdalary. Bizdiń negizgi qundylyǵymyz – bul Ýnıversıtettiń qoǵam aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershiligi. Bizdiń áreketterimizdiń barlyǵy osydan bas­talady. Bizde bolashaqqa arnalǵan dástúrler bar. Bizdiń qoǵamnyń aýqymynda mundaı saıasatty júrgizýge bolady jáne júrgizý qajet ári onyń bolýyna barlyq negizder bar dep oılaımyn. Qorytyndy retinde qosarym, aǵyl­shyndardyń gúlzary eń jaqsysy deıdi. Endi, aǵylshyndardyń ózinen «Nelikten sizderdiń gúlzaryńyz óte jaqsy?» dep surasań, olar: «Munda asa eshteńe de joq. Tek sýaryp, qyrqyp, sýaryp, qyrqyp turý kerek jáne muny úsh júz jyl boıy jalǵastyra berý qajet», dep jaý­ap beredi. Meniń oıymsha, eń bastysy qolymyzda bar osy qundylyqtardy, dástúrlerdi jyldan-jylǵa jalǵastyryp, qoldap otyrý kerek. Eger búgingi urpaq ketken kezde meniń ýnıversıtetim ne kúıde bolady dep kóp tolǵanam. Basqa top keledi. Al ýnıversıtettiń osy rýhanı qundylyqtary men dástúrleri máńgi bolýy úshin ne isteý kerek? Bizder, rektorlar men memlekettik qyzmetkerler kelip-kete berer edik, al ýnıversıtet bolsa, aldyńǵy mysalda men aıtyp ótkendeı, óziniń qundylyqtary men dástúrleri boıynsha ómir súrip damı berer edi. Bul másele, árıne, óte mańyzdy. Osyndaı dástúrlerdi aǵylshyndar sııaqty dáıim saqtap qalamyz degen úmitim bar. Aıhan AQANOV, S.Asfendııarov atyndaǵy medısına ýnıversıtetiniń rektory. ALMATY.