Bul ózi erterekte, 2000 jyly dál sáýir aıynda bastalyp, jazylmaı qalǵan áńgime bolatyn. Sebebi, ózim syrqattanyp qaldym da, keıin qolǵa alýdyń reti taǵy da kelmedi. О́ıtkeni, áńgimege ózek bolyp otyrǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri Kákárııa aqsaqal osy aralyqta o dúnıelik bolyp edi.
– Qaraǵym, – degen edi qarııa, – men týraly gazetke jazamyn deısiń, kóp maqtama. Jasym 90-ǵa kelgende «men olaı soǵystym, bylaı soǵystym» dep keýdemdi soǵý jaraspas. Soǵyssaq, moınymyzdaǵy azamattyq boryshymyz edi. Qanshama bozdaq qyrshynynan qıyldy. Áıteýir, tatar dámim bar eken, soǵan myń táýbe. Jazýshy Ǵabıt aǵamyzdyń «Keshegini aqtaý da, jamandaý da búgingi kúnniń qorytyndysynan shyǵady» degen sózin oıǵa túıip alǵan edim. Sol aıtqandaı, zaman ózgerdi. Sonaý soǵysqa beriler baǵaǵa da ózgerister engizgisi, túzegisi keletin tarıhshylar da tabylmaı qalǵan joq. Qaryn toq kezde adam ne demeıdi. Sol kezde qolynda qarýy bar qatardaǵy sarbazdyń aldyndaǵy jalǵyz maqsaty jaýdy jeńip, elge oralý boldy. Jalǵyz ǵana Otanymyz bar. Sol úshin qan tóktik. Demek, osy tarıh – tarıh bolý kerek qoı, – dep bir kúrsinip aldy.
– Ata, qaıta-qaıta sózińizdi bólmes úshin barlyq suraǵymdy bir qoıǵaly otyrmyn... Surapylda esińizde erekshe qalǵany qaısysy? Aýyr jaraqatty qalaı aldyńyz? Elimizdiń ótkeni men búginin qalaı baǵalaısyz? Azamattyq týraly ne aıtar edińiz? Jalpy, keıingi urpaqqa sabaq bolǵandaı bir adal áńgimeni órbitsek dep edim.
– Onyń durys qoı. Kóńilge toqyǵan nárse az emes... О́zim 1913 jyly týǵanmyn. 1941 jyly 17 qarashada Taıpaq aýdany Teńdik aýyldyq keńesinen 17 jigit attandyq. Alǵashynda Orynbor qalasynda áskerı-úıretý bólimshesinen avtomat, mergendik atys qarýlaryn meńgerdik. 1942 jyldyń basynda Voronej baǵytyna tústik. Soǵystyń tútep turǵan kezi. Máskeý jáne Lenıngrad maıdandarynda tumsyǵy tasqa tirelgen fashıster jantalasyp ońtústik-batysqa kúsh sala bastady. Sebebi, munaıly ólkeniń jolyn qısa, soǵys ózderiniń paıdasyna sheshiletinine esh kúmándary joq edi. Ár qadam jer qııan-keski soǵys alańyna aınaldy. Ár eldi meken qoldan-qolǵa aýysty. Sóıtip, soǵys kezindegi bar ómirim 206-dıvızııa, 748-jaıaý ásker polkinde ótti. Bólimshedegi barlyq sarbaz bir adamnyń balasyndaı edik. Nanymyz, temekimiz, tipti, shulǵaýymyz da ortaq. Menshikti zatymyz bolmaıtyn. Ivan degen orys jigiti ekeýmiz bir-birimizden aıyrylmaıtynbyz. Shyǵysqazaqstandyq edi. Menimen birge aýyr jaraqat alyp, kóz jumdy. Sol oqıǵa kúni búginge deıin kóz aldymda. Kózge túrtse kórgisiz tastaı qarańǵy túnde dushpan jaryq beretin raketalar atyp, tosyn shabýyldar uıymdastyratyn. Sondaı qarbalas sátte jańaǵy Ivan ekeýmiz qorǵanysta turǵan aldyńǵy shepke bir top jaý kenetten jaqyndap qalypty. Sáttik jaryqty paıdalanyp, men pýlemetten, joldasym avtomattan oq jaýdyryp qoıa berdik. Kózdegen bolamyz, biraq tútegen tútin men topyraqtan eshteńe ajyratyp bolmaıdy. Barmaqtaı qyp-qyzyl qorǵasyndar ysqyryp, alapat shapshańdyqpen attanyp jatyr. Aıanyp jatqan joqpyz. Nemister de bastaǵan isin aıaqsyz tastaýǵa arlanǵandaı, jantalasa atqylaýda. Kenet okoptyń artqy qabyrǵasyna túsip, domalaǵan granatany baıqap qaldym. Sol, sol-aq eken, dúnıe shyr aınalyp júre berdi, – dep az-kem únsiz qaldy.
– Esimdi dalalyq gospıtalda jınadym, – dep jalǵady áńgimesin ardager. – Joldasym sol jerde qaza bolypty. Qaıǵydan qan juttym. «Eń bolmasa men sekildi jaraqat alyp, janymda jatsa», dep qııaldanyp, joqqa jubanyp, kórer tańdy kózimmen atqyzyp júrdim. Nemistiń granaty keýdemniń etin julyp, sol aıaǵymnyń baltyryn keskilep, oń aıaǵymnyń jilinshigin ýatyp ketipti. Uzaq qansyrap, esten tanǵanmyn. Sóıtip, meni qaza bolǵandardyń qataryna kirgizipti. Munyń bárin keıin bildim ǵoı. Soǵys astynan súırep, arbalap alyp shyǵypty. Gospıtaldan gospıtal qoımaı, dárigerler emdep baqty. О́z etimnen et alyp jamady. Biraq oń aıaǵym qaıtadan soǵysqa jaramady. Sóıtip, Tambov, Saratov dárigerleriniń qorytyndy qaǵazymen 1944 jyldyń kúzinde elge oraldym. Bul kezde Jeńiske degen úmit molaıyp, eldiń eńsesi kóterilgenmen, soǵystyń aýyrtpalyǵy áli de aıqyn sezilip tur edi. Soǵysqa birge attanǵandardyń birshamasynan «qara qaǵaz» kelipti. Báriniń ornyna kirip shyqtym. Shashyn jaıyp, moınyma asylyp jylaǵan analardy kórý sonshalyq aýyr edi.
Qarııa qaltasynan qol oramalyn aldy. Ol kindikten jalǵyz emes edi. Bir apasy, bir inisi bolǵan. Apasy erterekte qaıtypty. Al inisi Amanǵalı Iǵonısov 1914 jyly týǵan edi. Áke-shesheden erterek qalǵan olar aǵaıyndary Muhammádı Ershoqanovtyń qamqorlyǵynda júredi. Ekeýi Tóleke-Qanaı mekeninde (qazirgi Sarytoǵaı aýyldyq okrýgi) Aqmeshitte Jıenǵalı qalpeden eskishe bilim alady. Kolhozdastyrý kezinde Jambyl ujymsharynda qol jumysynda eńbek etken. Keıin Oral qalasynan muǵalimder daıarlaıtyn bir jyldyq ýchılısheni bitirgen soń, Jánibekke muǵalimdik jumysqa jiberiledi. Sol jaqtan 1939 jyly fın soǵysyna attanady. Al 1942 jyly Chkalov qalasynda ushqyshtar daıarlaıtyn kýrsty aıaqtaǵan. Áskerı sheni – aǵa leıtenant, rota komandıri mindetin atqarǵan. 1944 jyly qaza bolyp, Lıtvada, Aýrchýkıshka jerine jerlengen. Ony elge kelgen «qara qaǵazdan» kórýge bolady. Osy qaǵazben qatar, maıdannan jazylǵan bir-aq haty saqtalypty. Ol hat Bazarsholandaǵy Kákárııa aqsaqaldyń kúıeý balasy men qyzy Bolat pen Qońyrshanyń qolynda saqtaýly.
Al Kákárııa elge kelgen soń, shashyrańqy sharýashylyqty biriktirý isine belsene aralasypty. Taıpaq aýdanyndaǵy Jambyl, Sosıalızm, Tompaq, Krasnoıar bólimshelerinde basqarýshy, esep qyzmetkeri mindetterin qoldan kelgenshe atqarǵan. Qan keship kelgen adam tek adaldyqtyń ǵana jolynda júredi emes pe. Qolynan kelgenshe júdeý elge janashyr, qınalǵanǵa qorǵan bolýdy maqsat etipti. Sóıtip, soǵystan keıingi sharýa da shash-etekten bolatyn. Mıllıondaǵan keńes halqy búlingen qurylystardy qalpyna keltirý, aýyl sharýashylyǵyn kóterý, t.b. isterge jumylady. Aýyl qyzy Ráshqa úılenip, Bolat, Qońyrsha esimdi urpaq tárbıelep ósiredi.
– Áńgimeden shyǵady-aý, aıaǵym aýyrsa da bir baldaqty tastap, jer tireı bastadym. Qyzyqty qara, sol kezde eldegi bir janashyr aǵam:
– Shyraǵym, Kákárııa, etiń tiri jigitsiń, biraq eshteńe oılamaısyń. Seniń bir baldaǵyńdy tastaǵanyń maǵan unap turǵan joq. Soǵys bolsa mynaý, áli júrip jatyr, – demesi bar ma.
Sol boıda eshteńeniń baıybyna barmasam da, keıin bárin uqtym. Keıbir qyzylkózder meniń jaraqatyma kúmán keltirip júrgendeı eken. Tolyqtyryp aıtsam, meniń múgedektigime kúmánmen qarapty. Keshikpeı áskerı komıssarıattan shaqyrý qaǵazy kelip, jas jigittermen birge áskerı tekserýden óttim. Bul tekserý úsh ret qaıtalandy. Sóıtip, II toptaǵy soǵys múgedegi degen «ataq» alyp tyndym. Men barlyq adamdarǵa adam dep qaraıtyn bolsam, keıbir aıarlardyń da barlyǵy sol kezde jaǵamdy ustatty. Demek, «adaldyq» degen uǵym bar jerde «aramdyq» degen sózge de oryn berýge tıisti ekenbiz. Eki ret aýyr jaraqat, eki ret jeńil jaraqat alyp, úlken qalalardaǵy áskerı dárigerlerdiń anyqtamasy bola tura meni soǵystan bas saýǵalap júrgenderdiń qataryna qosýy naǵyz aıarlyqtyń belgisi edi. Qaıtersiń, bárine tózý kerek boldy, – dep ardager aýyr kúrsindi.
– Joǵyma kúıingen jan emespin, – dedi ári qaraı qarııa. – Bireýlerge uqsap, bastyqtardy jaǵalap, soǵysqanymdy buldap, eshkimniń aldyna barǵan joqpyn. Barǵa qanaǵat. Pendelikpen bir iske barǵym kelse, oıyma oı túsip, soǵystan oralmaǵandar kóz aldyma keledi. Eńsemdi tiktep alamyn. Olardyń rýhynyń aldynda, bala, sen túgil myna men de qaryzdarmyn. Sol qaryzdy arqalap júrgenimniń ózi baqyt. Rýhtaryna duǵa baǵyshtap, nan aýyz tıemin. Bes jylǵa sozylǵan soǵystyń bárinde jeńis bizdiń qolda boldy desem, tarıhqa qııanat. Jeńilistiń de ashy dámin tattyq. Keıbir solaqaı saıasat, soqyr táýekelden qanshama sarbaz týǵan jerge orala almady. Elge, týǵan jerge degen mahabbattyń jalǵany bolmaıdy. Dese de, túkke turǵysyz jalań urandaýlar men kózboıaýshylyqtyń bárin rııasyz eldik uǵymmen shatastyrmaıyq. Adam júrgen jerde jalǵan jasandylyq ta, jarqyraǵan shyndyq ta almasyp jatady eken. Ol beıbit ýaqytta kóp baıqalmaıdy. Al soǵys kezinde kózben kórip, qolmen ustaǵandaı bolasyń. Sóıtip, kózdiń soqyrlyǵy eshteńe emes, kóńildiń soqyrlyǵynan saqtasyn. «Ashta jegen quıqańdy toqta umytpa» degen bar. Keıbir azamattardyń artyqtaý sóılep, adyrań basatyny arqama aıazdaı batady. О́z týǵan jerińe, elińe qyzmet jasasań, basyńa baq, astyńa at suraýdyń qandaı qısyny bar. Eńbegin satqan erdi er emes, ez deý kerek. Soǵysqa deıin de, soǵystan keıin de týǵan elime mańdaıymnyń terin tógip, adal eńbek jasadym. О́z shańyraǵymnyń tirliginen góri, elimniń birligi meni kóbirek alańdatatyn. Qaryn toq, kıim bútin bolmasa da atar tańymyzǵa adal, keler kúnderimizge ıek artatyn edik. Elge kelgen soń baıqadym ǵoı, tyldaǵy tynymsyz eńbek qana Jeńisti qamtamasyz etken eken.
Osylaı dep baryp ardager únsiz qalǵan edi. Mine, sodan beri de 15 jyl ýaqyt zý etip óte shyǵypty...
Tiles JAZYQBAI,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi.
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqjaıyq aýdany.
Sýrette: Kákárııa IǴONISOV.
