Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Memleket basshysynyń aǵym­­daǵy jyldyń sáýir aıynda «Saqtandyrý jáne ıslamdyq qarjylandyrý máselesi boıynsha QR-dyń keıbir zańnama aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» tıisti zań jobasyna qol qoıýy oǵan jol ashty. Ony QR Ulttyq Banki jasap, bastamashy boldy. Qazaqstan qazirdiń ózinde ıslam bankıngin damytý máselesi boıynsha óńirdegi jáne keńestik kezeńnen keıingi keńistiktegi kóshbasshy bolyp tanyldy. Ulttyq Bank ókilderiniń sózine qaraǵanda, respýblıkada ıslamdyq qarjylandyrý Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń qoldaýy arqa­synda belsendi damý ústinde. Memleket bas­shysynyń tapsyrmasy boıyn­sha 2020 jylǵa deıingi ıs­lamdyq qarjylandyrýdy da­mytýdyń Jol kartasy jasalyp qabyldandy. Ony júzege asyrý ıslamdyq qarjylyq qyzmet kórsetý ındýstrııasyn turaqty damytý, emıtentterdiń, ınvestorlardyń jáne naryqqa qatysýshylardyń massalaryn qurý úshin jaǵdaı jasaýǵa yqpal etedi. Ásirese, zańnamaǵa sáıkes, dinı qatystylyǵy ıslamdyq qarjylyq qyzmet kórsetýge qoljetimdilikti shekteýdiń shar­ty bolyp tabylmaıdy. Is­­lamdyq qarjylyq qyzmet kórsetýdi alýdyń negizgi sharty – ıslamdyq qarjylandyrýdyń qaǵıdatyna klıent qyzmetiniń sáıkestigi bolýy. Tájirıbe kórsetkenindeı, ıslam bankıngi kúndelikti tirshilikke birtindep kirý ústinde. Máselen, daǵdarys jyldary elge Taıaý Shyǵystan ınvestorlar tartylyp, ıslamdyq qarjylandyrý boıynsha zańnama qabyldandy jáne 2010 jyly alǵashqy Al Hilal ıslamdyq bank ashyldy. Qazir bank otandyq qarjy júıesimen oıdaǵydaı yqpaldasyp, Almatyda bas keńsesin, Astana jáne Shym­kent qalalarynda fılıaldaryn ashyp, óz klıentterin tapty. Al basqa ıslamdyq quraldardyń ózine tán qyrlary qandaı jáne respýb­lıkada olardyń damýyn qalaı kútedi? Ulttyq Banktiń mamandary osynyń arajigin ajyratýǵa kómektesti.

Islamdyq saqtandyrý Ol barlyq saqtandyrýshylar arasynda ózara kómek qaǵıdat­taryna jáne táýekelderdiń ujym­dyq bólýine negizdeledi. Jı­naq­talǵan saqtandyrý syı­lyq­aqylary saqtandyrý uıymda­rynyń menshigine ótpeıdi, jeke balanstan tys shotqa (takafýl-qor) aýdarylady, ol barlyq saqtandyrýshylardyń jalpy úlestik menshigi bolyp tabylady. Iаǵnı, ıslamdyq saqtandyrý uıymy tek saqtandyrý tólem­deriniń operatory bolyp, ıslamdyq saqtandyrýdyń qabyldanǵan úlgisine sáıkes syıaqy aktıvterin basqarýdy qolyna alady. Islamdyq saq­tandyrý uıymy, sondaı-aq, ıslamdyq bankter retinde ysy­rapshyldyqqa tosqaýyl qoıý, paıyzdardy esepteý jáne alý, temeki, alkogoldi ónimder, qarý jáne oq-dári óndirisine,  qumar oıyn bıznesine baılanysty saqtandyrý jáne qarjylandyrý qyzmetine tosqaýyl qoıý retinde osyndaı qaǵıdattarǵa sáıkes jumys isteıdi. Qazirdiń ózinde respýblıkada «Takafýl» ózara halal saqtandyrý qoǵamy» AQ ıslamdyq saqtandyrý kompanııasy áreket etedi. Ol saqtandyrýdyń dástúrli túri qamtylmaǵan tulǵalar úshin saqtandyrý qyzmetterin usynady.

Taýarly mýrabaha Bul ıslamdyq qarjylan­dyrý­dyń eń talap etiletin quraly. Mýrabahany jalpyǵa birdeı qoljetimdi túsiný – bul saýda kelisimi, onda satýshy keltirilgen shyǵyndardy kórsetip, alǵashqy qunyna baǵa qosyp basqa tulǵaǵa satady. Ol satyp alýshyǵa bu­rynnan belgili. Taýarly mýrabaha – aınalymdaǵy kapıtaldy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan ónim jáne taýarly-materıaldyq zapastardy satyp alý-satý arqyly júzege asyrylady. Zańnamaǵa túzetý engizilgennen keıin, taýarly mýrabaha ıslamdyq bankterdiń banktik operasııasymen tanylady jáne oǵan ıslamdyq bankterdiń klıentteri QQS esebinen proporsıonaldy ádis qoldanylady. Máselen, 2012 jylǵy shilde aıynda Qazaqstannyń Damý banki óńirde alǵash ret 240 mln. malaızııalyq rınggıt (76,7 mln. dollar) somasyna «Sýkýk «al-Mýrabaha» ıslamdyq oblıgasııalaryn shyǵardy. Shyǵarylymnyń 62%-yn sheteldik ınvestorlar satyp aldy.

Islamdyq lızıng Nemese  ıdjara. Bul qural lızıng berýshi menshigine ıslamdyq lızıng zatyn satyp alý tıistiligi jaǵdaıynda ádettegi lızıngten erekshelenedi. Jáne de osydan keıin ıdjara sharty jasalady. Islamdyq lızıng kezinde lızıng alýshynyń kásipkerlik qyzmetiniń salasy shekteledi. Jekeleı alǵanda, temeki, alkogol ónimderi óndirisine, qumar oıyn bıznesine baılanysty kásipkerlik qyzmetke paıdalaný úshin múlikti lızıngke berýge nemese alýǵa tyıym salynady jáne paıyz túrinde syıaqy alýǵa tyıy­m salynady. Islamdyq lızıng uıymdary úshin jáne basqa ıslamdyq qar­­jylyq ınstıtýttar úshin ıslam­dyq qarjylandyrý nemese syrt­qy sarapshylardyń qaǵı­dat­tary boıyn­sha Keńestiń bolýyna talap qoıý belgilengen. «Qar­jy­lyq lızıng týraly» Zańǵa en­gizilgen túzetýler uıym­dar­dyń quqyqtyq negizderin jáne ıs­lamdyq qarjylandyrý qaǵı­dat­ta­ryna negizdelgen lı­zıngtik ope­­rasııalardyń qyzmet etýin belgileıdi. QR Úkimeti men Ulttyq Ban­k júrgizip otyrǵan júıeli ju­mys respýblıkada ıslamdyq qarjyny damytý jáne ıslamdyq qarjy­lyq hab retinde Qazaqstanda qalyptasýyn jaqynda Almatyda ótken Islamdyq qarjylandyrý qyzmetteri boıynsha keńestiń 12-sammıtinde (Islamic Financial Services Board – IFSB) qatysý­shy­lar jaqsy qyrynan baǵalady. «QR Ulttyq Banki qarjylyq sektordyń júıeli máseleleri boıynsha keshendi kóregendik tanytýda, onyń negizgi ere­jesi 2030 jylǵa deıin QR qar­jy sektoryn damytýdyń tujyrymdamasynda baıandalǵan, – dep atap kórsetilgen Qazaq­stannyń Ulttyq Bankinde. – Onyń ishinde ıslamdyq qar­jylandyrýdy damytýdyń máse­leleri de bar. Jáne bizdiń strategııamyzdy Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Úkimeti qoldady».

AHQO qarjy ortalyǵy: eń úzdik álemdik tájirıbege sáıkes Úkimet pen Ulttyq Bank uzaq merzimdi perspektıvaǵa «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý jáne damytý boıynsha birlesken is-áreketter josparyn júzege asyrýǵa kiristi. Ada DEMINA.

EKSPO-2017 joǵary tehnologııaly ınfraqurylym bazasynda aıryqsha  mártebedegi AHQO qurý qajettiligi týraly Prezıdent N.Nazarbaev 2015 jylǵy 29 sáýirde málimdedi. Osy maqsatta Astana qalasy mańyndaǵy EKSPO-2017 halyq­aralyq mamandandyrylǵan kórme aýmaǵynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý uıǵaryldy. Ortalyqtyń joǵarǵy basqarýshy organy etip QR Prezıdenti janyndaǵy AHQO damytý boıynsha keńesti taǵaıyndaý belgilendi. Atalǵan organ uzaq merzimdi perspektıvaǵa ortalyqty damy­týdyń negizgi baǵyttaryn bekitip, ony damytýǵa yqpal etetin ýákiletti bıliktiń barlyq organdarynyń qyzmetin úılestirip, is-sharalardyń júzege asyrylý barysyna baqylaý júrgizetin bolady. AHQO-ny qurý úderisin júrgizýge baılanysty Úkimettiń 2015 j. 31 mamyrdaǵy №393 qaýlysymen uzaq merzimdi perspektıvaǵa AHQO qurý jáne damytý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń birlesken is-áreketteriniń jospary bekitildi. Atalǵan jospar 2016-2025 jyldardaǵy kezeńge Ortalyqty damytýdyń strategııalyq baǵytynyń is-áreketin aıqyndaıdy, ár baǵytty tıimdi damytý boıynsha ózekti usy­nymdardy qalyptastyrady, sondaı-aq barlyq múddeli taraptarmen birlesip ony júzege asyrý jóninde egjeı-tegjeıli is-sharany usynady. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý kezinde úlgi retinde Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylymy tańdap alyndy. Dýbaıdyń tájirıbesimen qatar Ulybrıtanııanyń, Sıngapýrdyń jáne AQSh-tyń aǵylshyndyq-saksondyq tásili úzdik úlgi retinde tııanaqtalyp, álemniń basqa jetekshi qarjy ortalyqtarynyń tájirıbesi de zerdelendi. Bul jaǵdaıda Dýbaı  AHQO-tyń negizgi seriktesi bolady. Ony qurý kezinde jáne odan keıingi qyzmetinde de qoldaý kórsetedi. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy bastapqy kezeńinde bir­neshe ózekti strategııalyq baǵyttar sheń­berinde damıdy. Onyń alǵashqysy kapı­taldyń (capital markets) jergilikti rynoktoryn damytýdy kózdeıdi. Olardy belsendendirý birinshiden, memlekettik qazynashylyq oblıgasııalardy shyǵarýǵa jáne ornalastyrýǵa yqpal etedi; ekinshiden, jergilikti naryqta IPO kvazımemlekettik sektordaǵy kompanııalardyń eń tartymdy ınvestısııalyq josparyna shyǵady. Áńgime ornalastyrylǵan aksııalardyń keminde 25% mólsheri týraly bolyp otyr. Jáne, úshinshiden, múmkindigi boıynsha, - kapıtaldyń qaıtalama naryǵynda belsendi oıynshy retinde BJZQ rólin belsendendirý mehanızmin engizý de bar. Ekinshi baǵyt AHQO aýmaǵyndaǵy jetekshi halyqaralyq basqarýshy kompanııalardy jergilikti etý ulttyq qorlardyń qarjysyn paıdalaný esebinen aktıvterdi basqarý (asset management) boıynsha naryqty jáne saraptamany damytý bolyp tabylady. AHQO-ny damytýdyń úshinshi stra­tegııalyq baǵyty jeke tulǵalardyń (private banking) ál-aýqatyn basqarý bolady, – dep Ulttyq Bankte atap kórsetildi. Ol aktıvterdi basqarý, jergilikti dáýletti jeke tulǵalarǵa qyzmet kórsetý bóligi retinde, sondaı-aq Ortalyq Azııa elderinen reparasııalyq tólemderdi jáne tartylǵan qarjyny basqarý salasy boıynsha baǵytpen birlesip damıdy. Jáne tórtinshisi, ıslamdyq qarjylandyrý (Islamic finance) naryǵyn qurýdyń mańyzdy baǵyty jáne táýelsiz ıslamdyq baǵaly qaǵazdar shyǵarýǵa jaǵdaı jasaý. Bul baǵyt elimizge quıylatyn ıslamdyq kapıtal aǵynyn yntalandyrýdy jáne dástúrli túrde tolyqtyrýǵa balamaly banktik sektordy damytýdy  qamtamasyz etedi. Balamaly ınvestısııalar klasyn (private equity finds – tikeleı ınvestısııa qorlary, hedgefunds – hedj qorlar jáne venture capital – enshiles kapıtal) damytý ÚIID memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyndaǵy ótimdilikke jáne saraptamaǵa «quıýǵa» múmkindik beredi. Sondaı-aq, Ulttyq Bank tolyqqandy halyqaralyq qarjy ortalyǵyn júzege asyrýsyz múmkin bolmaıtyn taǵy bir mańyzdy aspektini atap kórsetedi. Ol búkil álemde tanylǵan quqyq standartyn engizý týrasynda – AHQO aýmaǵynda aǵylshyndyq quqyq tártibin engizip taratý bolyp otyr. Daý-damaılardy qaraý kezinde ony qoldaný Qazaqstanǵa sheteldik ınvestorlardyń senimdiligin aıtarlyqtaı arttyrýǵa múmkindik beredi. Máselen, Dýbaı  aǵylshyndyq quqyqty qoldanýdyń tabysty úlgisin kórsetip otyr jáne onyń tájirıbesi AHQO qurý kezinde paıdalanylýy múmkin. Bul baǵytty damytý úshin is-áreket jos­parynda jetekshi álemdik ortalyqtar standarttarynyń, is júrgizýde aǵylshyn tilin paıdalanyp aǵylshyn quqyǵy qaǵıdattary men normalarynyń, onyń ishinde sot óndirisi standarttarynyń negizinde AHQO qatysýshylary arasyndaǵy qarym-qatynasty retteýdi qarastyrady. Ortalyqta sheteldik sottardy, sondaı-aq AHQO-qa Halyqaralyq tórelik  ortalyǵyn tartýmen qarjylyq sotyn qurý josparlanýda. Atalǵan máselede AHQO Dýbaı sottarynyń tabysty tájirıbesine súıenetin bolady. Bul ortalyq BAÁ-de qabyldanǵan zańdardan erekshelenetin, azamattyq jáne kommersııalyq quqyqtyń ózine tán menshikti normalarymen, aǵylshyndyq quqyq qaǵıdattaryna negizdelgen táýelsiz  zań sheńberinde jumys isteıtindigimen belgili. «Astana» halyqaralyq qarjy or­talyǵynyń sheńberinde qatysýshylar, sondaı-aq AHQO-qa qatysýshy-qyzmetkerler úshin birqatar salyq jeńildikterin engizý uıǵarylǵan ol kvota jáne ruqsat alýsyz sheteldik jumys kúshin tartý jónindegi jeńildikterdi kózdeıdi. Ortalyqtyń aýma­ǵynda vızalardy, jumysqa ruqsat­tamalardy jáne basqa suranystardy berý kezinde «bir tereze» qaǵıdatymen tirkeýdiń jeńildetilgen rejimi engiziledi. Is-áreket jospary AHQO-daǵy retteýshi jáne salyq tóreligin boldyrmaıdy. О́ıtkeni, qarjy ındýstrııasynda jańa baǵyt qurylady. Buǵan deıin Qazaqstanda ol damyǵan joq edi jáne qarjy sektoryn toltyrǵan emes. Bul bylaısha aıtqanda, balamaly qarjylyq qyzmet kórsetý klasy retinde atalady. Olardyń quramynda salyq jáne zań konsýltanttary, halyqaralyq synyptaǵy aktıvterdi basqarýshylar, jeke tulǵalardyń ál-aýqatyn basqarýshylar bolady. Qazaqstandyqtar da, sondaı-aq sheteldik oıynshylar da, ınvestısııalyq jáne ıs­lamdyq bankıng te AHQO qatysýshylary bola alady. Buǵan bólshektelgen bankter kirmeıdi. Ortalyqta balamaly ınvestısııalardy basqarýshylardyń, sondaı-aq jobalardy súıemeldeý jónindegi qyzmetterdiń tolyq spektrin usynatyn sheteldik zańger­lik, aýdıtorlyq jáne konsaltıngtik kompanııa­lardyń jumys isteýine barlyq jaǵdaı jasaý josparlanýda. Is-áreket jospary birqatar logıstıkalyq sharalardy qarastyrady. Jekeleı al­ǵanda, Qazaqstannyń elordasymen avıa­qatynasty damytý, «ashyq aspan» qaǵı­daty boıynsha sheteldik tasymaldaý­shylar úshin Astana áýejaıyna áýe tasy­mal­darynyń sharty kezeń kezeńimen  yryq­tandyrylady. Sonymen birge, Birikken Arab Ámirlikteriniń, Malaızııanyń jáne Sıngapýr Respýblıkasynyń azamattary úshin merzimi 30 kúnge deıin vızasyz rejim engiziledi. Ortalyqtyń qyzmetkerleri, qatysýshylary jáne olardyń otbasy músheleri úshin 5 jylǵa deıingi merzimimen arnaıy vızalyq rejim ornatylady. Endi AHQO jumysshylary men baqy­laýshy organdary týraly aıtýdyń reti kel­gen syńaıly. Ortalyqtyń qyzmetin jáne basqarýyn qamtamasyz etý úshin DIFC Authority-ǵa turpatty AHQO ákimshiligin,  sondaı-aq Dubai Financial Services Authority-ǵa uqsas AHQO qatysýshylarynyń qyzmetin retteý jónindegi ýákiletti organ qurý jos­parlanýda.

Qolda bar aqshadan da senimdirek Eger de shetelge demalysqa barýǵa jolǵa shyqsańyz, sizge bankırler ózińizben birge halyqaralyq júıeniń tólem kartochkasyn alyp júrýge keńes berer edi. Mundaı tólem júıeleriniń «Plastıktegi» Visa International, MasterCard Worldwide, American Express International qandaı bankte jáne olar qandaı elde shyǵarylǵanyna qaramastan álemniń barlyq núktelerinde is júzinde qyzmet kórsetile beredi. Alla DEMENTEVA.

Árıne, halyqaralyq rezervtik valıýtadaǵy «qolda bar aqsha» nemese jergilikti valıýtasy bar elde ol qajetińizdi qashanda óteıdi. Máselen, jergilikti bazarda esep aıyrysqanda, daıashylarǵa qyzmeti úshin ústeme aqsha berseńiz, taksı nemese velorıksha júrgizýshisine aqy tólegende ábden jaraıdy. Degenmen, zat satyp alatyn bolsańyz, onda tólem kartalaryn jıirek paıdalaný usynylady. Tájirıbe kórsetkenindeı, «qol­da bar aqshanyń» qomaqty somasyn alyp shyqsańyz, árıne sizge tıimdi bolýdyń ornyna, qaýiptiligi joǵarylaı túsetini taǵy bar. Sondyqtan da, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Ulttyq Bankinde shetelde demalysta bolǵan kezińizde tólem kartasyn paıdalanýyńyzǵa keńes beredi.  Bul rette aldymen qaıda jáne qandaı halyqaralyq tólem júıeleri kórsetiletinin kúni buryn anyqtap alǵanyńyz jón. Sóz kartochka úlgisin tańdaý demalysqa shyǵýshy adam qandaı valıýtada ony paıdalanatynyna baılanysty. Eger, demalysty Qazaqstanda ótkizgińiz kelse, onda tólem úshin kartochkanyń túrin kórsetýdiń qajeti joq. Qolma qol valıýtadan kartalardyń artyqshylyǵy mynada, kedennen óter kezde kartochkadaǵy aqshany deklarasııalaý kerek bolmaı qalady. Budan basqa, banktik shotty negizgi valıýtalar – teńgemen, reseı rýblimen, dollarmen, eýromen ashýǵa bolady. Satyp alynǵan zattardy tóleý kezinde aqsha barǵan eldiń valıýtasyna avtomatty  túrde erkin aınalysta bolady. Ámııandaǵy kartochka kútpegen túrli jaǵdaıda ıesin senimdi  sezinýine múmkindik beredi. Mysaly, zat satyp alýǵa aqshańyz jetpeı qaldy delik. Tanys emes qalada nemese bóten elde qaryzǵa valıýtany dereý kim bere qoıady ári ony alý óte kúrdeli. Kartochkańyz bolsa túıtkildi tez sheshe alasyz. Týysqandaryńyzǵa nemese tanystaryńyzǵa habarlassańyz jetkilikti, olar kart-shotqa qajetti somany aýdaryp jiberedi. Eger karta debetti-kredıttik bol­ǵan jaǵdaıda ǵana bul túıtkil she­shiledi: qashanda óz bankińizden  «qalaýyńyzsha alýyńyzǵa» bolady. Mundaı artyq­shylyqqa  kartanyń qosymsha «bonýsy da» jatady: keıbir elderde qyzmet kórsetýdiń tizbeleri bar, ony tek tólem kartochkańyz bolsa ǵana ala alasyz. Máselen, VIP-kútý zaldarynyń qyzmetterin, avıabıletterdi brondaý, avtomobıldi jalǵa alý. Shetelde kartany barynsha tıimdi paıdalaný úshin, QR Ulttyq Banki birneshe qarapaıym keńes beredi. Olar saıahatshyny kez kelgen kútpegen jaǵdaıda qaýipsizdigin 100%-ǵa saqtaýǵa kómektesedi:

• Shetelde qarajatsyz qalmaý úshin kartochkańyzdyń qoldanystaǵy merzimin ýaqtyly tekserińiz;
• Telefon kitapshańyzǵa bankti qoldaý qyzmetiniń nómirin jazyp qoıyńyz, onda kez kelgen plastıktiń syrtqy betinde jazý bar. Bul kartochkańyz joǵalǵanda nemese urlanǵan jaǵdaıda qajet. Eger mundaı oqıǵa oryn alatyn bolsa dereý banktiń baılanys ortalyǵyna habarlasyp, kartochkany oqshaýlańyz;
• Ártúrli tólem júıesiniń eki kartochkasy bolýy usynylady. Bul sizdi belgili bir tólem júıesiniń kartochkasy boıyn­sha nemese tek bir tólem júıesindegi kartochkamen tólemdi saýda jáne servıs kásiporny qabyldaǵan jaǵdaıda operasııany júrgizýge múmkin bolmaıtyn tehnıkalyq jaǵdaıda saqtandyrady;
• Eger de siz kartamen esh qıyndyqsyz esep aıyrysatyn ozyq eýropalyq elge saparlap bara jatsańyz da, báribir ózińizben birge qolma-qol aqshanyń qajetti somasyn alǵanyńyz jón. Tólem júıesi tarapynan da, sondaı-aq bank tarapynan da tehnıkalyq sıpattaǵy prob­lemalar týyndaýy yqtımal. Máselen, naqty bankomat jumys istemeı qalýy múmkin;
• SMS-bankıng qyzmetin mindetti túrde paıdalanyńyz, óıtkeni onyń kómegimen ózińizdiń kartochka boıyn­sha barlyq operasııalardy jedel ba­qy­laı alasyz. Roýmıngtiń bolýy jaǵ­daıynda SMS-bankıngtiń búkil opsııalary Qazaqstannan syrt jerlerde de qoljetimdi bolady;
• Ekinshi deńgeıdegi árbir bankte tólem kartochkasyn paıdalaný kezinde ruqsat etilmegen (alaıaqtyq) tranzaksııalardyń táýekeline tap bolatyn elderdiń tizbesi bar. Bul frodo-qaýipti elder dep atalady. Sondyqtan da tólem kartochkasyn ustaýshyǵa kez kelgen elge sapar sheger aldynda óz bankine baryp, ol eldegi tólem kartochkalaryn paıdalanýdyń yqtımal shekteýleri týraly aqparat alý artyq bolmaıdy;
• Belgili bir jaǵdaılarda qolma qol aqshany paıdalaný yńǵaıly, biraq yńǵaıyna qaraı saıahatshy tek kartochkany qoldanǵany jón, óıtkeni ýaqyt únemdeledi ári jumysyn tezdetedi.