«Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ bastamasymen dástúrli «Ulylyqqa taǵzym» aksııasyn Jetisý jerinde jalǵastyrýǵa qoldaý kórsetý týraly resmı hat Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovqa túsken edi. Bas basylym uıytqy bolǵan bul aksııanyń onynshy sapary Almatydan 75 shaqyrym jerdegi jyr súleıi Súıinbaı Aronulynyń kesenesi turǵan Qaraqystaq aýylyna deıin jaıaý júrip jetý boldy.
Jalpy, qazaqtyń sanasyna sińisti bir ǵadet – áýlıe-ámbıelerdiń, ulylardyń máıiti jatqan jerge bir qadam bolsa da jaıaý baryp zııarat etý bar . Bul ata-baba arýaǵyna bas ıip, sıynyp táý etý degen sóz. Halqymyz alys saparlarǵa shyǵar kezderinde de, árqandaı ıgilikti isterdi bastar sátterinde de ata-baba arýaǵyna Quran baǵyshtap, tileý tilegen. Bıyl onynshy ret ótkizilip otyrǵan «Ulylyqqa taǵzym» aksııasy Almaty qalasynyń qaq ortasynda ornatylǵan daýylpaz aqyn Súıinbaı Aronulynyń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıýdan bastaý alyp, Jambyl atyndaǵy fılarmonııadan shyqqannan keıin qazaqtyń dańqty batyry Raıymbek ata kúmbezine atbasyn buryp, musylmandyq dástúrmen qasıetti baba rýhyna Quran oqytyp, zııarat etken edi. Raıymbek batyrdyń ulylyǵy sol, fánı dúnıeden óterinde eline aıtqan amanaty boıynsha súıegin qos órkeshti túıesine artyp, buıdasyn túrip erkine jibergen eken. Sonda oısyl qara Hantáńiriniń eteginen qozǵalyp búgingi Almatynyń qaq ortasyna kelip shógipti. 1785 jyly jerlengen Raıymbek baba máıitin keńestik dáýirde jol salý úshin kúrep tastamaq bolǵan áreketten eshnárse shyqpaǵan. Bul Raıymbek batyrdyń qasıetti ekeni dáleldengen.
Sonymen, Súıinbaı Aronulynyń ulylyǵyna taǵzym etýshi shaǵyn top Uly Jibek jolyna túsip batysty betke alyp aıańdady. Negizi qasıetti babalar arýaǵyna bas ııý, múrdeleri jatqan jerge qandaı da bir kólikpen emes jaıaý barý, ıaǵnı «Ulylyqqa taǵzym» aksııasy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardager jýrnalısi Mamadııar Jaqyptyń ıdeıasy ekenin aıta ketý kerek. Aksııanyń birinshi saparyn, ıaǵnı uly Abaıdyń 150 jyldyǵyna oraı, ótkenin basa aıtýymyz kerek. Almatydan jaıaýlatqan alty adam – atalǵan aksııa jetekshisi Mamadııar Jaqyp, halyqaralyq Jambyl atyndaǵy syılyqtyń ıegeri, jýrnalıst-jazýshy Orysbaı Ábdildáuly, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi Dáýlet Seısenuly, aqyn О́mirbaı О́mirzaquly, Mádenıet qaıratkeri, jýrnalıst-baspager Manarbek Izbasarov, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Joldasbek Mámbetov jáne osy joldardyń avtory sol kúni, ıaǵnı 7 qazan, sársenbide kún uıasyna batpaı Qarasaı aýdanynyń ortalyǵy Qaskeleń qalasyna jettik. Qonaqúıge ornalasyp, keshki as iship, kóńil hoshyn kótergennen keıin Súıinbaı týraly jaılap qozǵalǵan áńgime qyza-qyza dombyraǵa qol sozǵyzdy. Jaıshylyqta ekiniń biri eskere bermeıtin qarapaıymdylyǵynan tanbaı ara-tura mirdiń oǵyndaı bir sózimen eldi tánti etetin aqyn О́mirbaı О́mirzaquly Súıinbaı týyndylarynan 30 shýmaqty jarty saǵattan astam ýaqyt toqtaýsyz tógiltti deısiń. Mine, aqyndar men batyrlar eliniń perzenti. О́mirbaıdyń ákesi О́mirzaqty jyr alyby Jambyl ózine beker shákirt jasamaǵany osy óleń joldary arqyly alqa-qotan otyrǵan uǵynǵan tárizdi.
«Ulylyqqa taǵzym» aksııasynyń qatysýshylary Qarasaı batyr atyndaǵy mektepke kelgende kezdesýdiń bet perdesin 7«a»-synyp oqýshysy Ásem Aıabaeva ashyp:
«Shapaǵatty aıamaı kıeli elden
Batyr baba esimin ıelengen», dep bastalatyn óleń joldaryn jatqa oqyǵanda ulttyq rýh órleı túskendeı seziltti. Mektep ishindegi tazalyq, ásirese, oqýshylardyń úlkenderge iltıpat tanytýy, muǵalimderdiń izettiligi, tosyn qoıylǵan suraqqa múdirissiz jaýap berýi erekshelikterin tanytady eken. Bul rette mektep dırektory Dınara Álimjanovanyń eńbegin ataı ketken jón. Bilim ordasynyń ishindegi 1997 jyly qurylyp, mektep baǵdarlamasyna saı jabdyqtalǵan «Shapaǵat» tarıhı-ólketaný murajaıy jóninde erekshe aıtyp ótken durys. Onda Alataýdyń baýraıyndaǵy óskeleń ólkeniń tarıhymen búgingi belesin beınelegen qundy dúnıeler jetip-artylady. Birinshi zaldaǵy qabyrǵalarǵa ilingen kartınalar, tarıhı fotosýretter Qarasaı óńiriniń kóne arheologııalyq bastaýyn kóz aldyńyzǵa elestetedi. Onda tas, temir, qola, orta ǵasyr tarıhynan belgi beretin dúnıeler ret retimen tizilgen. Ekinshi zalda Qarasaı, Naýryzbaı, Áıteı batyrlardyń erlikterin kórsetetin dúnıeler kóz tartady. Úshinshi zalda búgingi Qarasaı aýdanynyń qurylý, qalyptasý kezeńderi, túrli eksponattar, kitaptar, fotosýretter oryn alǵan. Tórtinshi zal Elbasyna arnalǵan. Onda Nursultan Ábishulynyń ata-anasy, baýyrlary ár jyldary túsken fotosýretteri men olardyń ómirderekteri jazylǵan. Besinshi zal Nursultan Ábishulynyń mektep qabyrǵasynda júrgen kezdegi fotosýretterimen áspettelgen. Altynshy zalda Elbasynyń eseıip eńbekke aralasqan kezeńi, memleket qaıratkeri dárejesine kóterilip 1984 jyly Dinmuhamed Qonaevpen birge túsken fotosýretin kórýge bolady. Jetinshi zalda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń TMD jáne alys-jaqyn shetel basshylarymen birge túsken fotosýretteri ilingen. Segizinshi zalda Elbasynyń Qarasaı aýdanyna kelgen kezderinde, aýdannan shyqqan myqty sportshylarmen birge túsken sýretteri de oryn alypty. Taǵy bir aıta keter qundylyq kezinde «Egemen Qazaqstanda» qyzmet istegen aqyn Qurmanǵalı Uıabaevtyń da fotosýreti osynaý murajaıdan oryn alýy «egemendikterdi» bir marqaıtyp tastady. Murajaı eksponattary qatarynda aǵartý, ǵylym jáne mádenıet qaıratkerleri de bar. Sol sekildi Birikken Ulttar Uıymy «Qazaqtyń kıiz úıi men dástúrli kúıi IýNESKO-nyń sheshimimen adamzat qazynasyna qosylady...» degen sóz ádemi áriptermen jazylyp, kórneki jerge ilinipti. Muny baǵalaı bilgen lázim.
«Súıinbaı Aronulynyń 200 jyldyq mereıtoıyn 11 aýyldyq okrýgten turatyn 220 myńnan astam halqy bar Qarasaı aýdany úlken daıyndyqpen ótkizýge ázirlený ústinde. Súıinbaı shoqtyǵy bıik aqıyq aqyn ekeni aqıqat. Negizi aqyndyq adam boıyna ata-anasynan, arǵy teginen qonatyn qasıettiń biri dep sanaımyn. Árıne, aqyndyq árkimniń ósken ortasyndaǵy ıgi jaqsylardan juǵysty da bolatyn shyǵar. Bir kúndik emes myń kúndik asyl sóz aıta alatyn aqyndardy naǵyz tarlan talant dep baǵalaımyn. Ol óleń shýmaqtarynyń maǵynalylyǵymen, tereńdigimen, tunyqtylyǵymen, ómirsheńdigimen ólshenedi. Bizdiń óńirden shyqqan talantty aqyndar Súıinbaı óleńderin jatqa oqysa, óskeleń urpaqtyń sanasyna jaqsylyqty sińirgenimiz jáne jetkinshekter sóz máıegin jete uǵynǵany dep baǵalaımyn. Bul rette Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Balapan» baǵdarlamasyna erekshe mán beretindigi beker emes. О́ıtkeni, jas óskinniń sanasyna ulttyq rýhty sińirý, Súıinbaıdaı daraboz aqynnyń óleńderi arqyly jete túsindirý de bir mindet. Sol mindetimizdi qarasaılyqtar tolyq oryndap otyrmyz. Olaı deıtinim balabaqshadaǵy nemerem Danııal bir kúni byldyrlap qulaqqa jaǵymdy bir áýendi aıta bastaǵanda alǵashynda abdyrap qalǵanmyn. Mán berip tyńdasam – Ánuran. Oı eleginen ótkizgenimde Ánuran arqyly júrek lúpilin sezintý ekenin uǵyndym. Ulttyq rýhty kóterý úshin basa aıtar bir usynysym – ár baspadan shyǵatyn kitaptyń sapasy, tartymdylyǵy, tipti boıaýlarynyń ózi erekshe bolyp turýy tıis. Sondyqtan bizdiń júregimiz Súıinbaı dep soǵady», dedi Qarasaı aýdany ákiminiń orynbasary Ǵalııa Amanova.
Aıadaı ári tazalyǵymen tánti etetin Qaskeleń qalasynan 8 qazan kúni tús áletinde «Ulylyqqa taǵzym» aksııasyna qatysýshylar kúre jolǵa tústi. Jaıaýlatqan alty adamnyń ishinde top jetekshisi 78 jastaǵy Mamadııar aǵa Jaqyp ózgelerden bir shaqyrym ozyp kósh bastap júrdi. Shıraq. Onyń osy júrisin ózgelerge, jalpy ár adamǵa úlgi tutýǵa ábden laıyq.
Eki ǵasyr el esinde saqtalǵan Súıinbaı Aronulynyń ulylyǵyna bas ıgen «Ulylyqqa taǵzym» aksııasy múshelerin Jandarbek Dalabaev basqaratyn Jambyl aýdanynyń zııaly qaýymy 8 qazan kúni aýdan shekarasynan qarsy aldy. Muǵalimder men oqýshylardyń iltıpatynan bul óńir halqynyń qonaq kúte, syılaı biletindigi, qazaqy dástúrge qalyptasqandyǵy anyq baıqalyp turdy. «Meniń pirim – Súıinbaı. Sóz sóılemen syıynbaı...» degen jyr alybynyń óleńimen bastaǵan Jambyl aýdany ákiminiń orynbasary Gúlnár Ermekbaeva sóz tizginin oqýshylarǵa bergende búldirshinder jarysa Súıinbaı jyryn jatqa oqyp eldi bir serpiltti.
Úshinshi kúni ertelete jolǵa daıyndalǵan top áýelgi kezekte Uzynaǵash aýylynyń ortasyna ornatylǵan Qarasaı batyr eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdy.
Jaıaýlatqan top sozyla júrip Sarybaı bı atyndaǵy aýyl tusynan da ótti. Kezinde Aq patshadan polkovnık shenin alǵan Sarybaı bı bastaǵan qazaqtar aq patshanyń áskerimen birigip qoqandyqtardy Alataýdyń baýraıynan túre qýyp Saıramnan asyrǵany tarıhnamadan málim. Sarybaı bı óte dáýletti, ári aqyndyǵy da bolǵan. Búgingi tilmen aıtqanda qoǵam qaıratkeri jáne Jetisý dýanynyń tóbe bıi bolǵandyǵyn da halyq rastaıdy. Sarybaı bı Súıinbaı men Jambylǵa demeýshi bolyp ta halyqqa jaqqan eken. Qobyzshy, táýip Túktibaı áýlıeniń de arýaǵyna táý ettik. Túktibaı atanyń áýlıeligi sol ózi baqılyq bolǵan soń urpaqtary eskertkish belgi retinde kúmbez ornatqanda sol kúmbezdiń basynan bulaq sýy atqaqtap shyqqan deıdi. Artynda qalǵan qobyzyn arýlap aq mataǵa orap, balasha besikke bólep osy aýdanda jańadan ashylǵan murajaıǵa aparyp eksponat retinde qoıady ǵoı. Biraz ýaqyt ótkennen keıin Túktibaı atanyń qobyzy zarly ún shyǵara bastaıdy. Ol úndi el uqpaıdy. Túrli qaıǵyly oqıǵa da bolady. Abdyraǵan halyq qasıetti qobyzdy eki jyldan keıin bastapqy orny Túktibaı áýlıeniń máıiti jatqan kúmbezge aparyp qoıǵanda ǵana tynyshtyq ornaıdy. Bul fakt.
«Asyl týǵan násildiń úlgi tutar isi bar» degen de sózdi qaldyrǵan Súıinbaıdyń shákirti jyr alyby Jambyl Jabaevtyń kesenesine keldik. Jambyl aqyn atyndaǵy murajaıdyń bas qor saqtaýshysy jáne jyr alybynyń nemeresi Saltanat Jambylova atasy týraly áńgimeni ádemilep aıta biledi eken. Shybyq kezinde Jambyl aqyn óz qolymen otyrǵyzǵan aǵashtyń jýandyǵy túıeniń belindeı bolyp zeńgir kókke shanshyla ósipti. Kezinde bul tal-terekterge qazaqtyń ǵalamat jazýshylary Muhtar Áýezovtiń, Sábıt Muqanovtyń, Ǵabıt Músirepovtiń qoldary tıgen eken. Túbine saıasyn túsire áli de jaıqala ósip turǵan qos terekke biz de qolymyzdy tıgizdik. Jambyl syıǵa alǵan avtokóligi de saqtaýly tur. Bıyl motor maıyn, sýyn, janar-jaǵarmaıyn tekserip otaldyryp ta kóripti. Báz qalpy saqtalǵan. Aqyn kúmbeziniń oń jaǵynda Nurǵısa Tilendıevtiń mármár tas músini men dombyrasy, aqqý beınelengen mármártas qoıylypty. Osy aýyldyń týmasy uly kompozıtor Nurǵısa aǵa fánı dúnıeden óteriniń aldynda Jambyl babasynyń súıegi jatqan jerge tizerlep otyryp, zııarat etip « Ata-aý, qasyńnan bir japyraq jer bershi, baqıda da ózińdi kúzetip jataıyn», dep tileý tilepti desedi biletinder.
Jer jánnaty atalǵan Jetisýdyń artyqshylyǵy sol attap basqan jerde móldirep bulaǵy aǵyp jatady. Bulaq sýy aqqan arnasyn jaǵalaı jasyl jelegi jaıqala ósip ashy kúnde kóleńke bolatyny taǵy bar. «Ulylyqqa taǵzym» aksııasy músheleri aıaq sýytamyz dep bir alańqaıǵa aıaldady. Bul Súıinbaı aqyn týraly taǵy bir áńgime qozǵalatynyn bildirse kerek. Uıysa ósken kók shalǵynǵa maldas qura alqa-qotan otyrǵanymyzda sóz tizginin aqyn Orysbaı Ábdildáuly aldy.
«Maıtóbeniń baýraıynda otyrǵan Súıinbaı aqynǵa Jambyl jákemiz 15 jasynda arnaıy baryp bata alypty. Dúıim jurttyń aldynda jyr súleıi aq batasyn berip otyryp jyr alybyna dombyrasyn syılap, óz qolymen et asatypty. Súıinbaı men Qataǵan aıtysqanda á degende qaradaýyl aqyn Qataǵan qyrǵyzshalap yrlap bergende Súıinbaı kibirtiktep qalady. Sonda Sarybaı bı «Súıinbaı saǵan ne boldy?!»dep qamshysymen aqynnyń arqasynan tartyp jiberedi. Qataǵan aqyn qyrǵyz manaptarynyń baılyǵyn aıtýdan aspaǵanda:
«Súıinbaı sonda shúıildi,
Kómeıden bylaı quıyldy:
«О́z sózinen qaǵynyp,
Qataǵan sózden jańyldy.
Qyzyp turǵan temirge
О́zi kelip qaryldy.
Almas qurysh qylyshpyn,
Altynnan soqqan sabymdy!» degen óleń joldaryn tógip jibergen aqyn odan ári sózin bylaı sabaqtady. Súıinbaı qazaq saharasynyń ulan-ǵaıyrlyǵyn Saryarqadan bastap Túrkistanǵa toqtap, Alataýdy aınaldyra bir qaıyrady. Tókpe aqyn qazaqtyń 93 rýynyń atyn atap, sıpattama da berip tamsandyrady.
Osynyń barlyǵyn túıindeı kele bir basy bir akademııa ispetti Súıinbaıdy shejireshi, tarıhshy, geolog, geograf, tókpe aqyn demeske ábdińiz qalmaıdy. Súıinbaıdyń sýretin Shoqan salyp qaldyrǵan da shyǵar. О́ıtkeni, olardyń Jetisý jerinde kezdeskendigi týraly sol kezdesýge kedergi keltirmek bolǵan Tezek tóreni Shoqannyń irkip tastaǵany da aıtylǵan «Sýyt júris» atty poema bar ǵoı. Hamıt Erǵalıevtiń sol qundy týyndysy alǵash «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵanda qoldan qolǵa ótip oqylǵan edi», dedi ol.
Qaraqystaq aýylynyń kireberisindegi qasqa joldyń qos qaptalyna tizilgen uzyn sany 150-ge tarta oqýshylar «Ulylyqqa taǵzym» degen sózdi hormen aıtqanda Mamadııar Jaqyp bastaǵan top sharshaǵandaryn bir sát bolsa da umytyp, serpildi. Ári Almatydan jaıaýlatyp beker kelmegen ekenbiz degendeı qýanyp, qaýqyldasyp qaldy. Qaraqystaq aýyldyq mádenıet úıiniń dırektory Balerke О́tepova men muǵalimder sapqa turǵyzǵan Jansaıa Aqylan, Jansaıa Ámen, Aıajan Turǵan, Kámılá Qalybek, Aıym Asylbek, Gúlnár Hamza degen oqýshylar Súıinbaı óleńderin jarysa jatqa aıtqanda rıza bolmaǵan el kemde-kem.
Súıinbaı aqyn aýyly Qaraqystaqpen irgeles jatqan Burǵan atty eldi meken ortasyn ózen bólip jatyr. Burǵannan shyqqan qazaq zııalylarynyń biri jýrnalıst Sádýaqas Bıgeldıevtiń bir armany eki aýyldyń arasyn jalǵaıtyn kópir salý bolypty. О́ıtkeni, kóktemde taý ózeni tasyp arnasynan asa aqqanda Qaraqystaqtaǵy orta mektepke Burǵan aýyly balalarynyń ótýi óte qıyn bolypty. Eresek balalar kishkenelerin arqalaryna kóterip ótkizedi eken. Áke armanyn balasy Almaty oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Mahabat Bıgeldıev oryndap, halyqtyń alǵysyn alǵanyn biletin edik. Búginde Súıinbaı aqyn aýylyna aparatyn avtokólik jolyna asfalt tóselip taqtaıdaı tegis bolyp jatyr. Kópir de ǵalamat.
Súıinbaı aqyn kesenesinde:
«Arǵy atam arýaqty er Qarasaı
Teńselgen dúbirine taý menen saı
Pirim bar jyr nóserin aspanǵa atqan
Suńqardaı sańqyldaǵan er Súıinbaı», degen Jambyldyń óleń joly qyzyl mármár tasqa oıyla jazylypty. Súıinbaı aqyn arýaǵyna baǵyshtap shyraqshy urpaǵy Úsen Daıyrbaev eldi uıyta Quran oqydy. Aqynǵa bul eldiń taıly-tuıaǵyna deıin qurmet kórsete alatyndyǵynyń bir dáleli Qaraqystaq aýylynan alty shaqyrym jerdegi Súıinbaı aqyn kesenesine 11-17 jas aralyǵyndaǵy balalar jele júgirip kelipti. Sol balalarǵa top jetekshisi alǵysyn aǵytty. Kúrdeli jóndeýden ótken kesene de, jańalanǵan jol da úlken toıǵa degen daıyndyqty anyq ańǵartyp tur. Oblystyq ákimdik tarapynan atqarylyp jatqan jumystarǵa Súıinbaı aqynnyń urpaqtary atynan Úsen men Mıras sheksiz alǵystaryn bildirdi . «Ulylyqqa taǵzym» aksııasynyń jetekshisi Mamadııar Jaqyp dúıim jurttyń aldynda oblystyq, aýdandyq ákimdik qyzmetkerlerine, muǵalimder men oqýshylarǵa rahmetin aıtyp jol sapardy túıindedi.
Qoryta aıtqanda, jyr súleıi Súıinbaıdy jyr alyby Jambyl jalǵady, Jambyldy aqıyq aqyn Muqaǵalı jalǵady. Ulylar úndestigi degen osy bolar.
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
Taldyqorǵan – Almaty – Qarasaı – Jambyl.
