Janashyr

Biz kóp jaǵdaıda ult qun­dy­lyqtarynyń «shyraqshysy» rýhanı salanyń ókilderi dep aıtamyz. Biraq kóńiliniń túbinde sáýlesi áý basta bar qany taza, jany jaısań adam mamandyqqa qaramaıdy eken. Ult isine sarańdyq jasamaıdy, ózin de, ózgeni de aldaýsyratyp syqpyty ketken syltaýdy aıtpaıdy. Osydan da bolý kerek, atam qazaqtyń sezim kóziniń ashyq, jabyǵyn aıta beretini. Ondaı jandarmen «Sóngen oıdy jandandyrýǵa jan beretin sóz kerek», dep fılosof aqyn Shá­kárim qajy aıtqandaı, sóı­lese qalǵanda saraıyń ashylyp, tildesseń tirshiliktiń ómiri bit­peı­tin kúńgirti jaryqqa ulasyp, jú­zinen yzǵar emes, jylý shashyp jadyratatyn, alysyńdy jaqyndatyp, kemińdi toltyryp, joǵyńdy tapqandaı bolatynyń bar. Biz bul sózderdi shaǵyn maqa­lanyń sharasyn keńeıtý úshin emes, aqıqatqa arqaý etkeli otyrǵan azamatymyzdyń bitim-bolmysyn jurtqa jetkizý úshin aıtyp otyrmyz. Ol taltústen asyp, jeti beleske jetip, kúzdiń sap-sary altyn masaǵyndaı tolysqan, jurtyna syıly, eline qadirli, eńbek etken ortasyna tastaı batyp, sýdaı sińe bilgen Muhamedqalı Jumabekuly Qazym edi. Sóz basyn mamandyqtan beker aıtpaǵan edik. Maqańnyń ma­mandyǵy esepshi. Aýylda júr­­­gende shottyń tasyn tas­qaıaq­­­­­­taı qaǵystyrsa, keıin Aý­yl sharýashylyǵy, Balyq sha­­­rýa­­­­shylyǵy, Ádilet mınıs­tr­lik­terinde, ózge de mártebeli mekeme­lerde mamandyǵyna saı qyzmet atqarǵan. Odan soń bas basylymǵa aýysyp, jıyrma jylǵa taıaý ýa­qyt bas esepshi bolyp, zeınetke shyqty. Biz Maqań­men áńgime-dú­ken qurǵanda árip­tesimizdeı kóretin edik. El ishindegi kóne kózderdiń úlgi-ónegesin qala jur­tynyń qar­balasymen ush­tastyrǵanda jymyn bildirmeı jiberý óz aldyna, alar úlgi, ta­ǵylym, tálim az bolmaıtyn. О́zi týyp-ósken Syr óńiriniń, kindik qany tamǵan Shıeli aýmaǵynyń súleılerin, atústindegi ıgi jaq­sylardy, qarapaıym eńbek qa­harmandarynyń atqarǵan ju­mysy men tapqyrlyǵyn tarazy basynda teńdeı otyryp oı terbegende kóp jaıǵa qanyq bolasyń. Aǵaıyn-týys týraly áńgime-dú­ken qurǵanda árqaısysynyń tek tamyryn túgendep, jańylmaı sóz etkende jadynyń myqtylyǵyna qaıran qalasyń. Mundaı adamı qasıettiń tamyr bastaýy qaıda degenge oı jiberip kórseń, ákesinen daryǵanyn bilesiń. Jumabek elge syıly bolýymen qatar, ulttyq salt-dástúrdi jetik biletin, attyń synyn tap basyp aıtatyn qasıeti de bolypty. Jaqsynyń aqyl-parasaty ustaı alǵan balaǵa da­rymaı qalmaǵan ǵoı. О́z maman­dyǵy boıynsha alǵyrlyǵy men alymdyǵy, qamshy saldyrmaıtyn qabileti tipti bólek. Muhamedqalı Jumabekulynyń eń basty qasıeti «ózi bolǵan qyz­daı» tanaýramaıtyn adamdyǵy, azamattyǵy, keń oılap, keń pishetin kisiligi men kishiligi der edik. Ol tanysa kele tabysyp, baýyr bolyp ketken jora-joldasyna qashanda adal ekenin árkez ańǵartyp júredi. Shamasy jetse qamqorlyq jasaıdy, qaıyrymdylyq kórsetedi. Qyzmette júrgende aǵalarynyń aldyn qıyp ótpeıtinin, inilerin izdep, qanattanýyna qamqor bolatynyn aragidik aıtyp otyratyn. Qazir aǵalarynyń izin ózi basyp, inileriniń izetin, kórsetip júrgen qurmetin áńgime jelisine arqaý etkende, bir aýyz jyly sóz, jasaǵan jaqsylyǵyń zaıa ketpeıdi eken-aý deısiń. Maqań árkez jigerin janyp, qaıratyn ushtap júretindiginen shyǵar, jeti beleske kóterilse de qalybyn buzbaı keledi. Bul kúnderi izdeı qalsań ol Syr elinde, Edil boıyndaǵy qaıyn jurtynda, Almaty óńirinde júrgenin estısiń. Bir ǵajaby, sonyń bárin kóbine mashınamen aralaıdy. «Sharshamaısyz ba?», deseń: «Nege sharshaımyn. Baıaǵyda atalarymyz osy baıtaq dalany atpen sharlaǵanda sharshadym demegen ǵoı. Men nege sharshaýym kerek?», dep ózińe qarsy suraq qoıady. Ultqa ortaq jaqsylardy bó­lip-jarmaı baýyr sanaıtyn Mu­hamedqalı Jumabekuly Muqa­ǵalı Maqataevtyń «Raıym­bek! Raıym­bek!» atty poemasyn jıi eske alyp, keı joldaryn jatqa aıtatyn. Birde onyń sebebin alǵa tartty. Ulynyń aty – Raıym­bek eken. «Men batyr baba týraly derekterdi zerdemnen biraz ótkizdim. Raıymbek te, Mu­qaǵalı da qasıetti, kıeli adamdar eken. Ekeýine de táý etip júremin. Bala­laryma da sony úlgi etemin. Qazir Raıymbegim otaý tigip, ot jaǵyp, nemere súı­gizip otyr», deıdi. Aqyl men batyrlyq basyna teń qonǵan Baýyrjan Momyshuly qarttyqtyń úsh túrli bolatynyn aıtady. Osy jaǵynan kelgende, bizdiń Maqań otbasy, oshaq qasynan emes, eldik istiń uıyt­qysy bolyp júrgenine talaı márte kýá boldyq. Ol búginde jeteli áńgimeniń tıegin aǵytyp, aldyńǵy tolqynnyń jolyn qaıtsem úzip almaımyn, ónegesin órtke jibergendeı etpeımin degende, sherter syry, keıde qaýip qylǵannan aıtar oılary da molynan. Jurtqa qaıtsek tireý, urpaqqa tirek bolý jaıyn eske salady. «Osy biz bárin zamanǵa jaba salǵymyz keledi. Zaman degenimiz, adam emes pe? Sen, men, ol ǵoı. Shirkin, bir dáýir­lerdegi kóńili kirsiz, qýlyǵy joq, sumdyqtan taza abyz ákeler men analardyń salt-sanasyn qaıtarsaq, ala-qula kúnkóristi búginimizben ushtastyrsaq ulttyq mentalıtetimizden ýaqyt óte kele kóz jazbas edik», deıtini bar. Oıly jannyń oı túkpirindegi bul tolǵanysy túsingenniń túı­sigine jetse, tolqyn-tolqyn ur­paq­tyń ár­qaısysy óz máresin bilip, qadir-qasıetin uǵar edi. Muhamedqalı Jumabekuly – úlgili otbasy. Jary Aqyrys Qusaıynqyzy aıtýly Bókeıhan tuqymynan. Naǵashy jurty: «Adal sút áz anadan emgen erdiń, Kóńili elge qaraı ıedi eken... Aý, Alash, zaman jaıyn bilemiz be? Qu­laqqa aıtqan sózdi ilemiz be», dep ótken ǵasyrdyń basynda ultyn bereke-birlikke shaqyrǵan Alash arysy Ǵumar Qarash eken. Maqań óz elindegi jaqsy isterge uıytqy, demeýshi bolýmen birge, otyzynshy jyldardyń oıra­nynda Bókeı ordasynyń qunarly jerinen jan saýǵalap Reseıdiń Sartaýyna barǵan qaıyn jur­tyna da sharapatyn tıgizip, ata­qonysyna oralýyna uıytqy bolýda. Sózimiz jalań bolmasyn, Reseı jerindegi qazaqtardyń arasynan shyqqan Ǵumar Qarashtyń nemere qaryndasy Bádesh Máji­kenqyzynyń artynda qalǵan mu­rasyn jınaqtap 2009 jyly «Ananyń júrek lúpili» degen jınaq shyǵardy. Sol rýhanı qun­­dylyqty oqyp otyrǵanda shet­tegi aǵaıyndardyń sher-mu­ńyn sezesiń. Jaratylysynan adamǵa qamqor bolýdy maqsat etken Maqańnyń árbir jaqsy isi eske túskende «Bol­­­sashy qazaqtardyń bári osyndaı» degen oı aıdyndaǵy jelkendeı jelbireıdi. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».