Jemqorlyqpen kúres – mańyzdy basymdyqtyń biri

Talap jáne tártip

Qazaqstan bastapqy kezde-aq sybaılas jemqorlyqpen kúresti qolǵa alǵan edi. Búginde osynaý qaýipti dert – sybaılas jemqor­lyqqa qarsy kúres elimizdiń mem­le­kettik saıasatyndaǵy basymdyq­tar­dyń biri bolyp otyr. Qazaqstan TMD elderiniń ishinde birinshi bo­lyp “Sybaılas jemqor­lyqpen kú­res týraly” Zań qabyldady. Prezı­dent janyndaǵy Jemqor­lyq­pen kúres máseleleri jónindegi ko­mıs­sııa qu­ry­lyp, jumys istep ja­tyr. Mem­le­kettik qyzmetshilerdiń ar-namys ko­deksi bekitilgen. Son­daı-aq aımaq­tarda qyzmettik etıka erejelerin buzǵandarǵa jáne jem­qorlyqqa boı aldyrǵandarǵa shara qoldaný úshin olardyń tártiptik jaýapkershiligin qaraıtyn tártiptik keńester qyzmet etýde. Budan bólek jemqorlyqtyń al­dyn kesip, ony boldyrmaý maq­sa­tynda Ekonomıkalyq qylmyspen jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres jónindegi agenttik quryldy. Sony­men qatar, elimizde 2006-2010 jyl­darǵa arnalǵan Sybaılas jem­qor­lyqpen kúres memlekettik baǵ­dar­lamasy júzege asyrylyp jatyr. Jemqorlyq­pen kúres jónindegi keshendi túrde júrgizilgen baǵdar­la­malardyń aıasynda ortalyq mem­lekettik organdar fýnksııalarynyń bir bóligi kezeń-kezeńimen aımaq­tarǵa jáne jeke sektorǵa berilýde. Osylaısha monopo­lııalyq qyzmet salalary birtindep qysqaryp keledi. Ákimshilik kedergi­lerdi joıý ba­ǵytynda da aýqymdy is-sharalar qolǵa alynýda. Ana bir jyldary bız­nespen aınalysatyn azamattar­dyń isine bıliktegiler jónsiz aralasyp, kásipkerliktiń damýyna kedergi keltirip jatatyn. Qazir oǵan tyıym salyndy. Elimizdiń barlyq aımaqtarynda halyqqa qyzmet kórsetýdiń “bir tereze” júıesi engizildi. Memleket­tik organdardyń usynǵan qyzmet­teriniń sapasyn arttyrý máselesine basa nazar aýdaryla bastady. Bul óz kezeginde memlekettik organdar men turǵyndardyń ózara qarym-qatyna­syn nyǵaıtyp, kópshiliktiń ómir sapasy men deńgeıin jaqsartýǵa yqpal etetini belgili. Búginde mem­lekettik qyzmetshilerdiń jaýapker­shi­­ligi qatańdatylyp otyr. Eger memlekettik organdarda isteıtin kez kelgen tulǵa sybaılas jemqorlyq sıpatyndaǵy quqyq buzýshylyq jáne sybaılas jemqorlyq qyl­mysy boıynsha qyzmetinen bosa­tyl­ǵan bolsa, ol ómir boıy mem­lekettik qyzmetke qabyl­danbaıdy, ıaǵnı tyıym salynǵan. Qazaqstan sybaılas jemqor­lyq­pen kúres salasynda halyq­aralyq yntymaqtastyqty belsendi júrgizýge jáne ony keńeıtý máse­lelerine basa kóńil bólip keledi. My­saly, bıylǵy jyly elimiz Bi­rikken Ulttar Uıy­mynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy Konvensııasyn ratıfıkasııa­lady. Qazaqstan, sondaı-aq basqa da jem­qorlyqqa qarsy konvensııa­lar­ǵa, atap aıt­qanda, Eýropa Keńesiniń Sybaılas jemqorlyq úshin qylmys­tyq ja­ý­ap­­kershilik týraly, Sy­baılas jem­qor­lyǵy úshin azamattyq-quqyqtyq ja­ý­­apkershilik týraly jáne Qyl­mystyq jolmen tapqan tabysty tárkileý týraly konven­sııalarǵa qosyldy. Elimizde sybaılas jemqorlyq­pen kúreske qatysty halyqaralyq kon­vensııalardyń erejelerin jú­zege asyrý barysynda naqty shara­lar qabyldanýda. Shetelderdiń ar­naýly qyzmet jáne quqyq qorǵaý organda­rymen, sondaı-aq sybaılas jemqor­lyqqa qarsy kúres máse­le­lerimen aınalysatyn halyqaralyq úkimettik emes uıymdarmen ózara yntymaq­tas­tyqty jolǵa qoıyp, nyǵaıtý ju­mystaryn belsendi júr­gizip keledi. Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyq­pen kúres jónindegi ju­mystary jalpyǵa tanymal haly­q­aralyq uıym – “Transparensı Interne­shnl” tara­pynan da joǵary baǵa­landy. Mysaly, atalǵan uıym­nyń málimetteri boı­yn­sha elimiz 2008 jylmen salystyrǵanda 2009 jyly 23 pozısııaǵa kóterildi. Sybaılas jemqorlyqpen kúres júrgizý jumystarynda prokýratýra organdaryna erekshe jaýapkershilik júktelgen. О́ıtkeni, prokýratýra qu­qyq qorǵaý organdary júıesinde mańyzdy ınstıtýttyń biri bolyp tabylady. Búginde prokýratýra or­gandary sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmystardy tergeýde jáne ashýda aýqymdy jumystar júrgizip keledi. Naqty málimetter keltireıin. О́tken jyly Eńbekshilder aýdany­nyń prokýratýrasy sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres zańnamala­ryna sáıkes 14 tekserý júrgizgen edi. Tekserý barysynda 34 zań buzý­shylyq anyqtaldy, bir qarsylyq qanaǵat­tandyrylyp, bes usynym qaraldy. Sonymen qatar, prokýror­lyq yqpal etý boıynsha bir zańsyz akti joı­yldy. Osy tekserýlerge baılanysty tórt tulǵa tártiptik jaý­apkershilikke tartyldy. Al bı­yl jyl basynan beri aýdan pro­ký­ratýrasy osyndaı tórt tekserý jú­rgizgen bolatyn. Nátı­jesinde 71 zań buzýshylyq anyqtalyp, tórt adam tártiptik jaýapkershilikke tartyldy. Sybaılas jemqorlyǵy úshin ja­ýapkershilikke tartylǵandardyń arasynda aýdandyq ishki ister bólimi men memlekettik sanıtarlyq-epı­demıologııalyq qadaǵalaý meke­meleri qyzmetkerleriniń kezdesýi ókinishti. Mysaly, Aqmola oblysy boıynsha ekonomıkalyq jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres departamentiniń tergeý basqarmasy Eńbekshilder aýdandyq ishki ister bólimi kóshi-qon polısııasynyń ınspektorlary S. Tileýbergenov pen A. Kereıbaevqa qatysty Qyl­mystyq kodekstiń 177-babynyń “a” jáne “v” pýnkti boı­ynsha qylmys­tyq is qozǵady. Bul po­lısııa qyz­met­kerleri ózderiniń qyz­mettik min­detterin oryndaý barysynda qabyl­daǵan memlekettik qyzmetshi antyn buza otyryp jáne qyzmet laýazym­daryn paıdalaný arqyly baıý maqsatynda para alǵan. Ekeýi de kináli dep tabylyp, 2009 jyldyń 27 maý­symynda aýdandyq sottyń úkimimen bas bostandyqtarynan aıy­ryldy. Úkim Aqmola oblystyq soty qylmystyq ister alqasynyń qaý­lysymen de ózgerissiz qaldy­ryldy. Prokýratýranyń bul baǵyttaǵy mindeti ózge quqyq qorǵaý organda­ryna qaraǵanda asa aýqymdy jáne keń ekenin atap ótkim keledi. О́ıt­keni, prokýratýra basqa da zań buzýshy­lyqtardy qadaǵalaýǵa, onyń aldyn alýǵa múddeli. Sondyqtan da proký­ratýra qandaı baǵytta tekserý júrgizbesin, birinshi kezekte biz memlekettik organdardaǵy laýazym­dy tulǵalardyń qyzmetine baǵa berýge tyrysamyz jáne olardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres zańnama­lary talaptaryn qatań saqtaýyna nazar aýdaramyz. Proký­rorlyq tájirıbe kórsetkenindeı, sybaılas jemqorlyqtaǵy quqyq buzýshylyqtyń basty kóziniń biri – memlekettik satyp alý júıesinde ja­tyr. Mysaly, aýyl ákimi A. Júz­baev “Memlekettik satyp alý tý­raly” Zań talaptaryn buza otyryp jetkizip berýshilermen óz tańdaýy boıynsha kelisim-sharttar jasaǵan. Aýdan prokýratýrasynyń talap etýimen kelisim-sharttardyń kúshi joıylyp, kináliler jazalandy. Sybaılas jemqorlyq sıpatyn­daǵy quqyq buzýshylyq basqa sa­lalarda da kezdesedi. Máselen, aýdan prokýratýrasy sanıtarlyq-epıdemıo­logııalyq qadaǵalaý sala­synda 10-nan astam zań talaptaryn buzý faktileri boıynsha ákimshilik-quqyq buzý isin qarap, qorytyn­dysynda atalǵan me­kemeniń alty qyzmetkerine aıyppul salyndy. Sondaı-aq aýdan proký­ratýrasynyń bastamasy boıynsha bú­ginde shaǵyn bıznes sýbektileriniń qu­qyqtyq statıstıka organdarynda tir­kel­gen­digine tekserý júrgizilýde. Bul sha­ǵyn jáne orta bıznes sýbek­tile­riniń qyzmetine baqylaýshy or­gan­dardyń jónsiz aralasýyna tosqaýyl qoıý úshin jasalyp jatqan sharalar. Prokýratýra organdary sybaı­las jemqorlyqpen kúreste, sondaı-aq partııalarmen, qoǵamdyq birles­tik­termen, jastar qozǵalys­tarymen jáne kásipkerlermen ózara is-qımylda sharalar ótkizip otyrady. Osyǵan baılanysty pro­kýratý­ranyń bastamashy bolýymen aǵym­daǵy jyldyń sáýirinde “She­neýnik jáne ká­sipker” aksııasy ótkizildi. Bul ak­sııa birinshi kezekte bıznes sýbek­ti­lerin tekserýdi azaı­týǵa jáne tóre­shildik keder­gilerdi tómen­detýge, problema­lar­dy birlese tal­qylap, zańnamalar­dy jetildirýge qatysty usynystar daı­yndaýǵa múmkindik beredi. So­nymen qatar, biz aýdandyq ákimdik­pen jáne aý­dandyq máslıhat­pen sybaılas jem­qorlyqty joıý jo­­lynda belsendi jumys istep ke­lemiz. Qadyrjan MAMATAEV, Aqmola oblysy Eńbekshilder aýdanynyń prokýrory, ádilet keńesshisi. Aqmola oblysy, Eńbekshilder aýdany.