“Qara arheologııany” qashan qoıamyz?

Nemese tarıh ǵylymy tóbelerdi talqandap-tóńkerýge ǵana táýeldi me? Taıaýda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń tarıhshy ǵalymdary rektor Baqytjan Ábdiraıymovtyń bastaýymen Syrdarııanyń ejelgi eski arnalarynyń biriniń boıynda ornalasqan, bul kúnde jurtshylyq nazarynan tys qalǵan kóne toǵyz qalanyń ornyn arnaıy baryp, aralap qaıtqan edi. Sonda halqymyzdyń ejelgi tarıhynyń talaı kezeńderinen baı maǵlumat beretin osynaý alyp qalalar jurtynyń memleket tarapynan qorǵaýǵa alynbaı, zerttelmeı, qoldaryna metalizdegish qural alyp, paıda qýǵan áldekimderdiń enshisine erkin tıip, kútýsiz, qaraýsyz jatqanyn kórip, qaıran qaldy. Sodan keıin olar osy tóńirekte zertteýler júrgizip, respýblıkamyzdyń biraz osy tektes tarıhı oryndaryna baryp qaıtty. О́zimizdegi jaǵdaıdy ózgelermen salystyrý maqsatynda Reseı jerindegi “qalalar eli” atanǵan áıgili Arqaıymǵa sapar shekti. Osyndaı izdenister barysynda jazylǵan problemalyq maqalany tıisti mekeme qyzmetkerleri men mamandaryna oı salar degen maqsatta kópshilik nazaryna usynyp otyrmyz. Qazaq tarıhsúıer qaýymyn erekshe qyzyq­tyratyn taqyryptardyń biri – Arqaıym. Osy jazda biz Qostanaı óńirindegi belgili ólketanýshy Qýanysh Ormanovpen birge Arqaıym aımaǵyna baryp qaıttyq. Qazaqstannyń Reseımen shekarasyna jaqyn, ertedegi qazaq jurtynyń bir qanatyna ornalasqan bul kóne qalashyqtyń bizdi qyzyqtyrýy zańdy da edi. Qazaqstan jaǵynan Arqaıym qalasy ornalasqan jer Qostanaı oblysymen shektesedi. Tabıǵı-geografııalyq jaǵynan kelsek bul Jaıyq pen Tobyldyń sol jaǵalaýlarynyń arasy, ıaǵnı Jaıyq Oral taýlarynan tómen Kaspııge qaraı aqsa, Tobyl Arqadan Soltústik muzdy muhıtqa qaraı baǵyt alyp Ertiske quıady. Mine osy eki ózenniń aralyǵyndaǵy qunarly, usaq tóbeli, kishkene ózender órnektegen, toǵaıly, shalǵyndy aımaq “qalalar eli” atalyp júrgen kóne órkenıet ortalyǵyna negiz bolǵan. Bul alqapty keńes dáýirinde zertteýdi V.F.Genıng Syntastydan (Kýrgan Sıntashta) bastaǵan edi, al Arqaıymdy taýyp “Kún qala” atandyryp kópshilik qaýymǵa alyp shyqqan G.B.Zdanovıch. Bul kezinde Qazaqstanda kóp jyldar qyzmet jasaǵan arheologtardyń biri. Kóbinese Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstannyń qola dáýirimen aınalysty. Reseıge kósherinde Qaraǵandy ýnıversıtetiniń arheologııalyq murajaıyna jınaqtalǵan 25 myń tarıhı jádigerlikti de alyp ketkenin kózi qaraqty adamdar biledi. Qyzyǵy, Qaraǵandy qalasynan ketken G.B.Zdanovıchtiń Oraldyń basqa jerinen emes, dál Qaraǵandy ózeniniń jaǵasynan 1987 jyly Arqaıymdy tapqany. Tapqan sol mańaıda oınap júrgen balalar deıdi, biraq Reseıdi moıyndatqan, álemge tanytqan “G.B.”-nyń ózi. Qaraǵandylyqtar ony osylaısha abbrevıatýrasyn laqap at qylyp (tahallýs) ataıdy. Eger G.B.Zdanovıch bolmaǵanda Arqaıym da, sol mańdaǵy basqa eskertkishter de baıaǵyda sol mańda bastalǵan toǵan qurylysynyń astynda qalar edi. Arqaıym arheologtardyń “strana gorodov” atap júrgen qola dáýiriniń protoqala órkenıetiniń ortalyq qalalarynyń biri. “Proto” degen sóz qalalardyń atasy degen maǵynada qoldanylady, ıaǵnı qazirgi qalalardyń arǵy atasy sol “qalalar eli” degen ıshara. Ońtústik Oral ólkesinde Arqaıymnan basqa Sarymsaqty, Jurymbaı, Syntasty, Aland, Birsýat, Eseneı, Chernoreche sııaqty qalashyqtar tolyp jatyr. Barlyq sany 20 dep esepteıdi. Qalashyqtardyń arasy 40-60 shaqyrym shamasy, ıaǵnı ár qala men onyń okrýginiń ıemdengen jer kólemi radıýsy 20-30 shaqyrym. Bul jerde qalalardy mekendegen eldiń baqtashy qaýym ókilderi ekendigin eske alý kerek. Azdaǵan tary, suly ósiretin sýarmaly eginshilikter bolǵan, kishi-girim mys qorytatyn peshteri bar, biraq negizgi kún kóristeri mal sharýashylyǵy. Arqaıymdy kóremin dep barǵan adam, eń aldymen, úlken týrıstik ortalyqqa kezdesedi. Qaraǵandy ózeniniń eki qaptalyndaǵy taýlardyń ańǵarynyń ár jerine kórikti qurylystardy salyp tastaǵan. Bul jerde týrıster toqtaıtyn mekenjaılar men murajaılar qatar ornalasqan jáne kóne dáýirge qatysty tarıhı jádigerlikterdiń bári de qaıta qalpyna keltirilip qonaqtar úshin jumys istep tur. Qola dáýirindegi úı-jaıdy kórgińiz kelse, ol daıyn, tipti qonyp ketseńiz de bolady, aqshańyz bolsa, odan ári sarmat kóseminiń jerlengen qorǵany, kirseń shyqqysyz baılyq, jaýyngerlik dáýirdiń sıpatyn kórsetetin qarý-jaraqtar, odan ári barsańyz kazak-orystyń ýsadbasy, egini salynyp, maly syrtta jaıylyp júr, taǵy sál qadam bassańyz qazaqtyń kıiz úıleri, ertteýli turǵan at, sapyrýly sary qymyz. Qaıta qalpyna keltirilgen jádigerlikterdiń arasynda kitap, sývenır, tamaq satatyn dúńgirshekter men dúkender ornalasqan. Osy jerde kóligińizdi qańtaryp, ári qaraı jaıaý aralaýǵa shyǵasyz. Týrıstik ortalyqtan Arqaıym qalashyǵyna deıin bes shaqyrym jáne óz betińizben bir qadam da júre almaısyz, aqshasyn tólep, bıletin alyp, jaıaýlap gıdtiń sońyna eresiz. Arnaıy tarıhshy maman ekeni sózinen-aq belgili orys kelinshegi bizdi Arqaıymǵa bastady. Jolda úsh jerde toqtap jolaı kezdesetin kóne dáýirdiń jádigerlikteri men Arqaıymnyń ǵajap tarıhy týraly aqparatty mıǵa tyqpalap jatyr. Bir qarasańyz kózge túsetindeı de eskertkishter emes, “myna jerde tas dáýiriniń qonysy bar” deıdi, odan ári júrseńiz “myna jerde qola dáýiriniń qabiri” deıdi. Qazaqstannyń eskertkishterin biletin adamdar mundaıdyń kókeleri bizde ekenin osyndaıda salystyryp otyryp-aq ańǵarady, biraq kóshti bastaǵan kelinshektiń áńgimesi adamdy uıytyp, sońynan ergen kópshilik adamzat balasynyń órkenıet oshaǵy tek osy Arqaıym degenge aqyryndap ılana bastaıdy. Bes shaqyrym jaıaýlap júrseńiz, jol boıy qulaǵyńyzdyń quryshyn qandyryp kelinshektiń áńgimesin tyńdasańyz siz de osy pikirge qaraı qulaı bastaısyz. Jaıyq pen Tobyl arasyndaǵy qalalardyń ishinde syrtqy bekinis qabyrǵasy dóńgelete, sheńber sııaqty salynǵandary kóp. Arqaıymnyń álemdi tańǵaldyryp turǵan syrynyń ózi de osy sheńber qurylysy. Qııaly qanattanyp usha jóneletin qazirgi zamannyń adamy qalanyń dóńgelene túsken aerofotosyn kórip birden keremet sezimderge bólenedi. G.B.Zdanovıch osy aımaqty zertteýge aeroplandy jaqsy paıdalanǵan jáne bir ǵajaby onyń nátıjesi de tamasha. Joǵarydan qarasań rasynda da kún qalanyń ózi. Bekinistiń ishindegi úıler de qala qabyrǵasyn jaǵalaı ornalasqan jáne bir emes eki qatar. Kádimgi sırktiń syrtqy túrin kózge elestetseńiz soǵan keledi. G.B.Zdanovıchtiń qaıta qalpyna keltirgen jobasynda bekinis qabyrǵasyn aınala salynǵan úshinshi qatar úılerdiń oryndary kórsetilgen, biraq biz qansha jiti qaraǵanymyzben ol úılerdiń oryndary kózge ańǵaryla qoımaıdy. V.F.Genıng zerttegen Syntastynyń da syrtqy qorǵany sheńber sııaqty bolatyn, biraq ishindegi úı-jaılary sheńber boıymen ornalaspaǵan, kóshe tártibine kóbirek keledi. Gıd kelinshektiń aıtqany ertegige bergisiz, múmkin shyn, múmkin qııal, al qalaı bolsa da tyńdaǵan adamǵa jaǵymdy . Arqaıymǵa myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap adamdardyń aǵylyp kelip jatqanyn basqasha túsindirý qıyn. Bul jerde siz bir sát kúndelikti tirshiliktiń kúıbeńinen bosap, arheoastronomııalyq keńistikke kirip ketesiz, siz dúnıetanymnyń basqa úlgileriniń áserin seze bastaısyz, osy arqyly ózińiz de sol álemge engendeı sezim paıda bolady. Arqaıym qoryq-murajaıyn uıymdastyrǵan G.B.Zdanovıchtiń qazirgi adamzattyń qalanyń beımaza tirshiliginen, yǵy-jyǵy kóligi men tolassyz uryp turatyn túkke turmaıtyn aqparat tasqynynan sharshaǵan osaldyǵyn dál taýyp, tamyrshydaı basa bilgen izdengishtigine tańǵalasyz. Biz kórgen Arqaıym qoryq-murajaıy tájirı­besiniń qazaq zertteýshileri men murajaı qyzmet­kerlerine úlgi bolarlyq taǵy bir ereksheligi bar. G.B.Zdanovıch qalashyqty túgel qazbaǵan. Qala­shyqtyń jalpy kólemi 20 myń sharshy metr bolsa, arheologtardyń kúregi qalashyqtyń tek úshten birine ǵana tıisken, qalǵany bútin saqtalǵan. Qalashyqtaǵy 60-shaqty úıdiń tek 20-y ǵana qazba jumystaryna ilikken. Qazirgi kezeńde aıaq astynda taptalyp qalady dep qala mańyna eshkimdi jolatpaıdy, bekinis-qorǵannyń ústine adam shyǵarmaıdy. Onyń esesine qalashyqtyń qazylǵan jaq sheti qaıta qalpyna keltirilgen, úılerdiń oryndary da, bekinis qabyrǵalary da, ordyń izi de tamasha kórinip tur. Bizdiń pikirimizshe Arqaıym qalashyqtary sol kezeńdegi aýa raıynyń sýýyna, ne kúsheıip ketken jaýgershilikke baılanysty ýaqytsha salynǵan qurylystarǵa uqsaıdy. Adam bir jerde kóp mekendese soǵyrlym jerdiń mádenı qabaty tereń bolady, janynda zırat-qorymdary da kóp bolýy zańdy, kúl-qoqys ta úıilip qalady. Kóne qalanyń mańynan ondaı izdi taba almadyq. Týrıstik ortalyqtyń bir qabyrǵasynda turǵan Lysaıa taýy, qazir Shamanka atalady. Lysaıa atanýyna qaraǵanda ertede bul qazaqtyń Qý tóbe, nemese Qý taýy atalǵan toponıminiń orysshalanǵan nusqasy bolsa kerek. Qalanyń ózi álemniń dińgegi, ıaǵnı kindigi bolsa, onyń mańyndaǵy, qabyrǵasyn qorshaı aqqan ózender men jylǵalar álemdik muhıt, al Shamanka astronomııalyq ortalyq, ǵaryshqa bastaıtyn sara jol. Qııalı adamdar úshin Arqaıym tabıǵat pen adamdardyń áleýmettik qundylyqtary bir birine ábden sáıkestengen qala, onyń qurylysyn jasaǵan adamdar, árıne, ǵaryshtan habar alyp otyrǵan. Eger qalashyqtyń mańynda taý bolmasa ony sol zamanda qoldan kótergen deıdi Arqaıym zertteýshileri. Mysaly, Arqaıymda Shamanka bar jáne ol dúnıetanym modeline sáıkes qalashyqtyń soltústik qanatynan, ózennen ári ornalasqan, al Syntastyda taý joq, sol sebepti onyń janyndaǵy tóbeshik qoldan turǵyzylǵan. Shamanka Arqaıymǵa týrısterdi tartatyn negizgi quraldardyń biri. Kún shyqpaı erte turyp, taýdyń basyna shyǵyp, Kúndi qarsy alý eskertkishke kelgen el úshin turaqty dástúrge aınalǵan. Shamankanyń basyna shyǵyp “Avesta” jyrlaryn jatqa aıtý qaltqysyz, úlken shabytpen oryndalatyn ǵuryptardyń biri. О́zimizben shekaralas aımaqtan, ózimizdiń tarıhymyzǵa qatysty eskertkishterdi dáriptep, qalyń elge Mekke jasap otyrǵan reseılikterge osyndaıda qyzyǵasyń. Nege bizdiń óz arheologııalyq eskertkishterimizge qamqorlyǵymyz tómen? “Mádenı mura” baǵdar­lamasymen arheologııalyq qazbalarǵa mıllıardtaǵan teńge aqsha bólindi. Uly dalanyń tarıhynyń jańa betin ashamyz degen daqpyrtpen qanshama baǵa jetpes eskertkish tas-talqan bolyp qazylyp, qazirgi kúni aıaq asty bolyp jatyr. Jaqynda Saryarqanyń Baıanaýyl degen qasıetti jerinde boldyq. Toraıǵyr kóliniń jaǵasynda saq dáýiriniń patsha qorǵany alystan kózge shalynýshy edi. Sońǵy jyldary bir emes, birneshe arheolog, almatylyqtary da bar, jergilikteri de bar osy qorǵandy asty ústine shyǵaryp qopardy. Arheolog kúregi tımeı turǵanda kóldiń jaǵasyna erekshe óń berip, kóne tarıhtyń jeke kýáligindeı bolyp , jan -jaǵynan alyp buǵy tastary men tas baǵandary men mundalyp turǵan qorǵannan topyraq pen tastyń úıindileri ǵana qaldy. Eń bolmaǵanda, bul jerde saq dáýiriniń patsha qorǵany bolǵan dep taqtaıshaǵa jazyp, ne qorshap ketseıshi. Arheologtardyń jaǵdaılary men túsinikteri osy, al el qalaı? Eldiń de tarıhı tanymy taıaz. Bul jerde biz osy qorǵanǵa qanshama jyldar ıe bolyp, arheologtarǵa senip tapsyrǵan Baıanaýyl halqyn aıtyp otyrǵan joqpyz. Áńgime jalpy eldiń eskertkishterge kózqarasy týraly. Osy eskertkishke bizdi bastap barǵan ormanshy kóldiń jaǵasyna demalys-sporttyq keshen salyp jatqan astanalyqtardyń buǵytastardyń bireýin qurylystyń irgetasyna qalap jibergenin kórip eldi jınap, shý kóterip qaıtadan ornyna alyp keldik deıdi. Bıiktigi eki jarym-úsh metrdeı buǵytasty úshke bólip sportshy azamattar qurylystyń tabanyna salǵan. Arheolog qaıda qaraǵan, qurylysshy ne oılaǵan? Ulttyq sana qaıda? Tarıhı jady qaıda? Áıteýir abyroı bolǵanda buǵytasqa oıylyp salynǵan Kún beınesi men buǵy sýreti irgetastyń syrtyna qalanyp ony baıanaýyldyq ormanshylar kórip qalǵan. Al jergilikti eldiń kózin ala bere qurylysshylar irgetasqa qansha tarıhı jádigerlikti qalap jiberdi? Bul jaǵy áli jumbaq. Toraıǵyr kóliniń jaǵasyndaǵy saq dáýiriniń patsha qorǵany mańaıyna qurylysshyny jolatatyn jer emes. Baıanaýyl ulttyq parki osydan keıin demalys oryndaryna kelgen adamdardy aldyn ala tekserip qurylysshylardy múmkindiginshe bul mańǵa jaqyndatpaýy kerek. Baıanaýyl tek tabıǵı qoryq emes, ol eń aldymen ulttyq qundylyqtardy saqtaıtyn oryn-rezervýar. Bul abyroıly mindet bizdiń alyp Qazaqstanda tek birneshe ǵana ólkeniń mańdaıyna jazylǵan. Qurylysshylardy osylaısha toqtattyq deıik, al arheologııa ǵylymyn qaıtpek kerek? Arheologııany ınstıtýtymen, jergilikti ortalyqtarymen qosa murajaılardyń qaramaǵyna bergen jón sekildi. Endigi qalǵan eskertkishterdi saqtaýdyń jalǵyz joly osy, bul jol álemniń damyǵan elderiniń báriniń de ustanǵan joly. Arheologııa jeke ǵylym emes, obrazdap aıtsaq ol tarıh ǵylymynyń kúregi. Tarıhty qaıtadan qalpyna keltirýdiń basqa sharasy taýsylǵan ýaqytta tarıhshy amal joq kúrekke súıenedi. Eger biz arheologııany murajaılardyń qaramaǵyna bersek qana tapqan zattaryn qaltasyna saldyratyn, ustap júretin arheolog qaýymyn tártipke shaqyramyz, dalada qaptap ketken qoldarynda metalizdegishteri bar “qara arheologııany” da aýyzdyqtaýdyń bir joly osy bolýǵa tıisti. Áıtpese arheologtardan mezi bolǵan jergilikti eldiń ózi olardy ıt qosyp qýýǵa aınaldy. Shymkentke barǵan jazýshy aǵalarymyzdyń biriniń: “Bul ne degen sumdyq, ár tóbeniń basynda bir arheolog” degenin bárimiz de estidik, Syr boıynyń jýas eli de ortaǵasyrlyq jádigerlikterdi shurq-tesik qazyp jatqan arheologtar tapqan zattarynyń bárin jergilikti murajaılarǵa nege tapsyrmaıdy dep daýys kótere bastady. Keshe ǵana Qarqaraly azamattarynyń arheologtardyń altyn adamdy taptyq dep tas-talqan qazyp ketken qorymyn qaıta jaýyp, arýaqtardy endi mazalaýǵa jol bermeımiz dep tasattyq berip jatqanyn teledıdardan kórdik. Bizdiń tarıh ǵylymy tek arheologııaǵa ǵana qarap qaldy ma? Biz ártúrli saıası jaǵdaılarǵa baılanysty arheologııany tarıh ǵylymynyń kóshiniń aldyna shyǵaryp jiberdik. Kezinde tarıhtyń basqa salalaryna kúsh salýǵa ústem ıdeologııa múmkindik bergen joq. Sol sebepti qazirgi ýaqytta kóne shyǵystyq tarıhnamadan maqurym bolǵan, tól shejiremizdi túsinip túgendeýge tilden ajyrap qalǵan qazaq qaýymy, ásirese sheneýnikter, arheologııa bizdiń búkil tarıhymyzdy túgendep beretindeı kóredi. Eger arheologııa túgendep berse bizdiń tarıh nege qyryq jamaý kınolenta sııaqty? Qazaqstan tarıhy bir-birine qabyspaıtyn, ortasynda dánekeri men baılanysy joq, tarıhı-etnostyq qısyny joq birneshe jalpaq kezeńnen turatyny ótirik pe? Qazaq shejire-ańyzdary tarıhshylar tarapynan zertteldi me, olardy biz qazaq tarıhyn qaıta qalpyna keltirý úshin qoldanyp júrmiz be? Qazaq shejiresiniń kóne qabattaryn qazyp, ózge derektermen salystyryp, jaryqqa shyǵaryp jatqandar bar, biraq olardy moıyndaǵan basshy azamattar joq! Eýrazııa dalasyn aıqysh-uıqysh kesip jatqan kóne saýda, elshilik, kósh-kerýen joldardyń boıymen tarıhshy ǵalymdardyń arnaıy ekspedısııa jasap júrip ótkeni boldy ma ? Uly dalany merıdıan boıymen kesip ótip, órkenıettiń kóne soqpaqtaryn zerttesek degen talap bar shyǵar tarıhshylarda, biraq qoldaýshy el tabylmaıdy! Murajaılarda, sonyń ishinde Arheologııa ınstıtýtynyń qorynda jınaqtalǵan zattardyń tizbesi, qazba jumystary týraly esepterdiń mátinderi jarııalandy ma, biz osy qolymyzda ne bar, ne joq ekenin bilemiz be?! Qazaqstanda arheologııa ǵylymy soǵystan keıingi aýyr kezeńde dúnıege keldi. 1946 jyly Álkeı Haqanuly Marǵulan alǵash ret arnaıy arheo­logııalyq ekspedısııa jabdyqtap, tarıhshy ǵalymdardyń aıaǵy baspaǵan Betpaqtyń shóline qaraı attandy. Osydan keıin otyz jyl boıy Álekeń uly dalany shıyrlap qazaq tarıhynyń kóne sorabyna dálel bolatyndaı derek izdedi. Ol kezeńde shejireni aýyzǵa alý qorqynyshty bolatyn, ol kezeńde qazaqta qytaı, arab derekterin, ásirese kóne ıran jazba dástúrlerin biletin adamdar bolǵan joq. Sol sebepti akademık qazaq tarıhynyń irgetasyn arheologııaǵa súıene otyryp jasady, basqa amal joq edi. Álekeńmen sol kezeńderde jumys istegen adamdar áli de aramyzda bar, ataqty ǵalymnyń kóp ýaqytyn kónekóz qarııalarmen áńgimelesip, shejireden syr shertip, qazaqtyń jyr-ańyzdarynan qýat alyp otyrǵanyn olar maıyn tamyzyp aıtady. Álekeń qazaqtyń qarııalaryn qalaı qadirlese, eskertkishterin de solaı mápeledi. Bir ǵajaby Álekeńniń qoly tıgen eskertkishterdiń bári de óz oryndarynda tur. Basqasyn bylaı qoıǵanda qola dáýiriniń fınaldyq kezeńiniń ǵajaıyp nekropoli Begazynyń ózi daladaǵy ashyq murajaı sııaqty, bir tasy qulamaǵan, jan-jaǵy lastalmaǵan, osydan tórt myń jyl buryn qalaı turdy solaı tur. Eskertkishterdi jappaı qazý, qorǵandardy aýdaryp-tóńkerip, býldozermen tegistep ketý keıin bastaldy. Qazaq dalasynda osy kúnge deıin saqtalǵan arheologııalyq eskertkishterdiń kópshiligi bizdiń ata-babalarymyz jerlengen qorymdar. Qalalyq mádenıettiń kózge kórinetin belgileri tek Syr alqabynda ǵana basym. Endeshe kim bolsa da kúrekti yńǵaılamas buryn aldymen oılanýy kerek. Kór qazý, eski jurtty qoparý ońaı dúnıe emes, asa qajettilik bolmasa bizdiń ata-babalarymyz, aldymyzdaǵy aǵa ǵalymdarymyz bul iske barmaǵan. Álekeń ketkennen keıin dástúr joǵaldy, arheo­logııamen ǵylymı ataq úshin kásibı, nemese aqsha ıgerý úshin aınalysatyn jańa ǵalymdar qalyptasty. Bir kandıdattyq jumys úshin ortasha eseppen 25-50-ge deıin kóne qorym, ne eski jurt qazylsa, doktorlyqta ol eki eselenedi. Arheologtardyń tarapynan jappaı qazý, bizdiń eskertkishterimizdiń qadirin bilmeıtin bógde etnos ókilderiniń kóptep enýi qazaq degen eldiń kóne dáýirdiń eskertkishine degen sakraldi kózqarasyn ózgertip jiberdi. Buryn qorǵan-obanyń janynan duǵa oqymaı, aq baılamaı ótpeıtin qazaq endi onyń tasyn alyp óziniń qorasyna paıdalana bastady. Tas balbaldardy traktormen súıretip júrgender paıda boldy. Al bizdiń uly dalada eskertkish onsha kóp emes, ár jerde shoǵyr-shoǵyr ǵana. Búgingi kúni sol az eskertkishtiń qanshasy aman qalǵanyn esepteý qajettiligi kúmánsiz. Arheologııanyń kásibılenýi, arnaıy ıns­tıtýttyń ashylýy ony tarıhtyń ózge salalarynan oqshaýlady. Burynǵydaı tarıhshylar, etnograftar, folklortaný­shylar qosylyp keshendi júrgiziletin irgeli jumystar azaı­dy. Búgingi kúni bizdiń arheologtar akademık Á.H.Mar­ǵulan tirilip kelse ony “sen fılologsyń” dep arheologııa ınstı­týtynyń bosaǵasynan attatpas edi. Sońǵy kezeńde arheologtardyń qanshama aqshany ıgere otyryp bir Arqaıymǵa turarlyq qoryq-murajaı uıymdastyra almaýyn tipti túsiný qıyn. Bizdiń arheologııanyń daǵdarysy “altyn adamdar” serııa­synan-aq kórinedi. Qaı jerge barsań da eki-úsh altyn buıym taýyp alyp toılap, telejý­rnalıstermen qosylyp ýlap-shýlap jatqan qaýym. Bul arheologııanyń tarıh ǵylymymen birjolata ajyra­syp, qazyna izdeýshilikpen otbasyn qurap, qosylyp ketkenin kórsetedi. Bizdiń kóne jádigerlikter úshin qazaq jerindegi altyn adamǵa baılanysty ár daýryqpa apatpen teń, sebebi ár teleshoý júzdegen adam­dardyń delebesin qozdyryp metalizdegishtermen, kúrekpen, traktormen “qara arheologııany” eskertkishterge qaraı ıtermeleıdi. Arheologııanyń túbegeıli armany men maq­saty altyn izdeý me?! Qazaqstanda qalalyq máde­nıettiń ortalyqtary, kóne ken oryn­darynyń qaldyqtary, saýda jáne kósh joldarynyń sorap­tary men beketteri sııaqty tamasha eskertkishter bar emes pe? Eýrazııa dalasyndaǵy qala mádenıetiniń tarıhy b.z.d. 4-3 myńjyldyqqa, ıaǵnı Shýmer dáýirine bastaıdy. Keıbir zertteýlerge qaraǵanda Chatal-Kúıik sııaqty Túr­kııa jerinde ornalasqan qalalyq mekenderdiń tarıhy 7-6 myńjyldyqtarmen astasady. Iordanııa jerinde Ierı­hon qalasy Bıblııada atalady. Úndistandaǵy Mohendjo-Daro jáne Harappa qalalary b.z.d. 3-2 myń­jyl­dyqta, Túrkimenstandaǵy Kopet Dag taýynyń baý­raıyna, Mýrgab ózeniniń jaǵasyna ornalasqan – Altyntóbe, Qońyrtóbe, Toǵylyq –b.z.d. 3-2 myńjyl­dyqtar. Eger bizdiń soltús­tiktegi kórshilerimiz ózderiniń shekarasyndaǵy Arqaıym bastaǵan qalalar elin b.z.d. 3-2 myńjyldy­qtarmen baılanystyrsa, biz eski qurlyq­tyń ortasynda jatqan Uly dala ne ońtústikte joq, ne soltústikte joq, aıda­lada Kóktóbeniń basynda qalyp qoıǵanymyz ba? Osy sııaqty tolyp jatqan máseleler qalalyq mádenıet uǵy­myna tereń, baıypty kózqaras kerek ekenin dálel­deı túsedi. Bul jerde tek kúrekke súıengen arheologııalyq zertteý onsha ónim bere qoımaıdy. Osy jaǵdaıda qazaq jeriniń ońtústik qaptalynda Syr boıynda oryn tepken Jetiasar mádenıeti eske túsedi. Uzaq jyldar Horezm ekspedısııasyna jetekshilik jasaǵan S.P.Tolstov pikirine súıenip bizdiń tarıh ǵyly­my bul kóne órkenıet belgilerin qańly mádenıetimen baılanysty qarastyrady. Onyń ózge ólkelerge áserin S.P.Tolstovtyń “aralskıı ýzel etnogeneza” degen anyqtamasynan-aq ańǵarasyń. Asarlardyń zertteýshiler nazaryna túsken ústińgi qabattarynyń ýaqyty shamamen b.z.d. birinshi myńjyldyq dep esepteledi. Al bizge belgili asarlardyń báriniń de mańy júzdegen-myńdaǵan qorym, ıaǵnı osynyń ózi de qalanyń tarıhyn birneshe myńjylǵa tereńdetedi. Biz Horezm ekspedısııasynyń Jetiasardy qańly mádenıetimen baılanystyrǵanyn qoldaımyz, biraq bul bertingi erte kóshpeliler dáýirindegi qańlylar emes. Kemi Ýyz hanǵa ergen jurt, ıaǵnı saq – skıf atalatyn dáýirdiń qańlylary. Tipti bul jerde Afrasıab týraly ápsana-jyrlarda aıtylatyn Týr eli, Turan jurty týraly áńgime qozǵaý oryndy bolar. Olaı bolsa biz Arqaıym dáýirine jaqyndaı­myz. Jetiasar Uly dala mádenıetiniń tamasha shoǵyrlanǵan jeri, osy jerde júrgizilgen qazba jumystarynyń oljalary tek Uly dalany ǵana emes kóne órkenıettiń barlyǵyn qamtıdy. L.M.Levınanyń: “Izdelııa vseh nyne ızvestnyh drevnıh masterskıh, v tom chısle stekolnyh, ot Egıpta do Kıtaıa, ot Perednego Vostoka, Ira­na ı Indıı do Sentralnoı Evropy ı Prıbaltıkı, takje bylı naıdeny v djety-asarskıh kýrganah”, degen sózi tegin aıtyla salynǵan sóz emes, osy jerdi elý jyl boıy erinbeı-talmaı zerttegen mamannyń sózi. Jetiasar eskertkishteriniń ornalasqan jeri Syrdyń tómengi aǵysynda, darııanyń sol jaǵalaýynda. Asar atalatyn kóne qalalar shoǵyry qazirgi Qyzylorda tusynan bastalyp Syrdyń baıyrǵy arnasy Eskidarııalyqqa qaraı qalyńdaı beredi. Asarlar jalpy Jetiasar atalady, bul Josaly stansııasynyń mańynda bir-birine jaqyn ornalasqan birneshe qonystardyń oryny. Qazirgi kúni olar Bıdaıyqasar, Altynasar, Qaralyasar, úlken jáne kishi Qosasar, Tompaqasar degen atpen tanymal. Olardyń ishinde bireýi erekshe úlken, sol kezeńdegi taıpa kósemderiniń mekeni bolǵan bolýy tıisti. Al jergilikti elden aqyryndap surastyryp qarasań Eskidarııalyqqa qaraı Qaraqasar, Úńgirliasar, Jalpaqasar, Doma­laqasar, Qaraasar, Syrlyasar, Kesken Kúıik qala, Alyp sııaqty kóne dáýirdiń qalalary baryn anyqtaısyń. Osy jıyrmadan astam qalashyqtyń bári de Arqaıym sııaqty bekinis qamaly bar qurylystar. Kóp jaǵdaıda olar­dyń dóńgelene bitken syrtqy formasy da Ońtústik Oral betkeıindegi qola dáýiriniń qala­laryn eske túsiredi. Árıne Syr boıy qala­lary Toǵyzaq pen Syntastynyń jaǵasynda, usaq shoqylar men tóbelerdiń arasynda, taýdan aqqan kishkene ózenshelerge ıek artqan tompıǵan qalashyqtar emes. Qala esebinde ómir súrýi birneshe myń jyl buryn toqtasa da qazirgi kúni asarlardyń úlkendigi kishi-girim taý sııaqty. Mysaly, Jetiasar mádenıetiniń tamasha ókilderiniń biri Qýańdarııanyń qurǵaǵan eski arnasynyń jaǵasynda ornalasqan Altynasar. Bul eskertkish Josaly stansasynan ońtústik-batysqa qaraı 50 shaqyrym jerde. Búgingi kúngi saqtalyp turǵan bıiktigi 12-15 m. Qalanyń kólemi 16 ga, kóptegen turǵyn úılerdiń orny saqtalǵan. Onyń bireýi shartty túrde úlken úı atalady, kólemi 150h150 m., ekinshisi “kishi úı” jerleý oryny, qalǵan eki qurylys biri dóńgelek, biri tórtburyshty dýal-qorshaýlar. Olardyń nege salynǵany belgisiz. Eger qazirgi kúni osynshama kólem men bıiktikti alyp jatsa, kóne dáýirde Altynasar qalaı boldy eken ?! Biz Jetiasar mádenıeti Eýrazııa tarıhyndaǵy áli de syry ashylmaǵan erekshe qubylys dep esepteımiz. Bir ǵajaby Jetiasar qalashyqtary dál ózimen irgeles jatqan Ińkárdarııa men Aqshadarııa sııaqty Syrdyń eski arnalaryna ornalasqan Shirik-Rabat, Úıǵaraq, Túgisken, Qoıan qala, Bábish molda, Baraq tam sııaqty tolyp jatqan qalalyq ortalyqtardan erekshe. Basqasyn bylaı qolǵanda Jetiasardyń bekinis qorǵandarynyń záýlim bıik qabyr­ǵalaryn sońǵylardan kóre almaısyz. Bul jaǵynan alysta jatsa da Jetiasarǵa Ońtústik Oral atyrabynda jatqan Arqaıym qalalary kóbirek týys sııaqty. Osy uqsastyqtyń syry nede ? О́kinishke oraı, qalalar tarıhyna qatysty kóptegen suraqtarǵa áli jaýap joq. Biz ózimizdiń tarıhymyzdyń eń qyzyqty qatparlaryn arheologııaǵa tapsyryp qol qýsyryp otyrǵan adamǵa uqsaımyz. Oǵan etnostyq tarıh dál búgingi kúni asa qajet emes sııaqty. Eń bastysy tarıhtyń barlyq qyr-syryn qansha jerden qazsa da materıaldyq mádenıet ashyp bere almaıdy. Qazaq­stannyń ońtústiginde Syr basseınindegi kóne qalalardyń ishindegi zerttelgenderi Shirik Rabat pen Kók Mardan qalalary. Shirik Rabat Syrdarııanyń eski arnasynyń biri Jańadarııanyń jaǵalaýynda ornalasqan b.z.d. 6-5 ǵǵ.. Qyzylordadan ońtústik-batysqa qaraı 300 km. Qyzylqum eteginde. Qalanyń jalpy aýdany 51 ga, uzyndyǵy 850 m, eni -600 m. Qala barlyq jaǵynan eki qatar dýalmen jáne sý toltyrylǵan ormen qorshalǵan. Saq-apasıaq­tardyń mekeni dep esepteledi. Kók Mardan – b.z. 4-5 ǵǵ. Arys ózeni boıynda ornalasqan, ol týraly da bilikti zertteýler joq. Sońǵy kezde Torǵaı dalasynan túsiril­gen aero­fotosýretter arqyly tabylǵan kóne qala jurt­taryn “Týrgaıskaıa svastıka”, “Shılııskıı kvadrat”,  t.b. dep atap tarıhqa qatysy joq adamdar ıgerip jatyr dep estımiz. Bir aqshasy kóp káris azamaty arheologtardy jaldap qazǵyzyp jatyr-mys deıdi eldiń áńgimesi. Ǵylymı jaǵynan kelsek bizde tarıhtyń kóne kezeńderiniń negizgi sulbasy, zańdylyqtary, iri qozǵalys­tar zerttelmegendikten ár jerdi shuqyp qazyp júrgennen esh nátıje shyǵatyn túri joq. Bul jerde zertteýdiń jańa baǵyttary kerek, eń aldymen tarıhshy, etnograf, antropolog, tilshi, geolog, geo­graf, botanık, t.b. maman ıeleri qatysqan keshen­di zertteýler. Eskertkishterdi qam­qorlyqta ustaýǵa tıisti jaýapty sheneýnikterdiń de osy máseleni eskergeni jón. Ekinshi másele Uly merıdıo­naldy joldardyń boıynda Eýrazııanyń uly dalasyn kestelep jatqan saýda-kerýen soqpaqtarynyń bári de tyńǵylyqty zerttelýi kerek. Tipti alysqa barmaı-aq “No­ǵaı­ly jolymen” Oraldan Jarkentke, “Sarysý jolymen” Ertisten Túrkistanǵa túsetin soqpaqtar naqty zerttelmeı biz ne Arqaıym týraly, ne Jetiasar týraly pikir aıtýymyz qıyn bolady. Qaı zamanda bolmasyn qala saýda men qolónerdiń ortalyǵy, toǵyz joldyń toraby, al tarıhshy osy joldarmen júrmeı eshqashan dala men qala arasyndaǵy, el men el arasyndaǵy, Arqaıym men Jetiasar arasyndaǵy tamyry tereńge ketken tarıhty túsinbeıdi. Qoıshyǵara SALǴARAULY, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ǵalym-jazýshy. Jambyl ARTYQBAEV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.