Ǵalamdyq faktorlarǵa naqty jaýap

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jyl basyndaǵy bul maqalasy, ózi atap ótkendeı, 2016 jyldyń 1 qańtarynan «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult Josparyn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńimen tuspa-tus keldi. Men osy maqalaǵa oraı búgingi kúngi álemdik daǵdarys sebepteri men faktorlary aıasynda áńgime qozǵaǵandy jón kórdim. Eń aldymen, basty reformalardyń negizgi ıdeıasy ońshyl-lıberaldyq qaǵıdatqa qurastyrylǵanyn atap ótýge tıistimin. Kezinde belgili bir jaǵdaılarǵa baılanysty, ıaǵnı munaıdyń qymbattaýyna qaraı elimizde eńbek ónimdiliginen eńbek­aqy ozyp ketkeniniń kýási boldyq. Bul halyqtyń turmys-jaǵdaıyn kóterdi. Biraq, bul sáıkessizdik bolashaqta halyq­­tyń turmysyn jaqsartsa da, naryq­tyq qaǵı­dattarǵa qaıshy keldi. Sondyq­tan da ol bolashaqta keri áserin berýi tıis edi. Mine, qurylymdyq refor­malardyń kerektigi osy kezde týyndady. Aıtalyq, bizdiń elde monopolızasııa joǵary bıik deńgeıde bolǵandyqtan da ony joıýǵa qulshyndyq. Ekinshiden, memlekettik sektor ólshemi de tym bıikte turdy. Al osy tusta elimizdegi jekemenshik sektor 40-aq paıyz eken. Prezıdentimiz AQSh-ta jekemenshik sektor 90 paıyz jaǵdaıynda ekendigin, ol eldiń qalaı damyǵanyn san ret mysal etip aıtyp ta júrdi. Sondyqtan da, memlekettik sektordyń úlesin qysqartyp, jekemenshik sektordy kóterý Elbasynyń kózdegen maqsaty sanaldy. Taǵy bir faktor – ekono­mıkalyq báseke kóterilip, naryqtyq qoǵamnyń negizgi qaǵıdat­tarynyń biri retinde kúsheıýi tıisti bolatyn. Bul oraı­da qu­qyqtyq reformalardy júzege asyrýdyń máni orasan zor edi. Atap aıtqanda, sot reformasyn jasap, birqatar kodeksterdi júıeli túrde naryqtyq qaǵıdat­tarǵa sáıkestendirip jańǵyrtyp shyqtyq. Jeke adamdy qýda­laýdan saqtaý, ekinshiden, jekemenshikti qorǵaý, úshinshi – bıznesti damytý jáne onyń damýyna kepildik berý qaǵı­dattary ornyqty. Osy baǵytta Azamat­tyq kodeks, Is júrgizý kodeksi, Qylmys­tyq kodeks jańǵyrtyldy. Bul kodeks­terdi Batys quptady jáne ony naryqtyq qaǵıdattarǵa sáıkes dep tapty. Buǵan deıin Qazaqstanda «Jer­gilikti ózin-ózi basqarý» reformasy jasalǵan, ol jergilikti máslıhattyń depýtattaryna ákim­diktegi keıbir tııanaqsyz qyz­met­­kerlerdi qyzmetten taıdy­rý quqyn berdi. Onda ákimder­di qadaǵalaý máseleleri de qaras­tyryldy. Taǵy bir mańyzdy baǵyt – dál osy arada saıası reforma qarastyrylmady. Bul bir jaǵynan durys ta edi, óıtkeni, mundaı baǵytta saıası reforma kúsh alsa, aldymen áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar jasalýy tıis, ol tııanaqtylyqqa kepildik beredi. Osy arada qazirgi kezeńdegi elimizge qatysty teris faktor­larǵa toqtalmasa jáne bolmaıdy. Birinshiden, Reseıdiń taıaý arada reforma jasaıtyn oıy joq. Qazir Reseı valıýta «soǵysy», taýarlyq ıntervensııa, «qyrǵı-qabaq soǵystyń» ortasynda. Tól valıýtasyn qulatty, ol bizge áser etti degendeı... Reseı sank­sııalardyń astynda, bul da bizdiń damýymyzǵa belgili bir dárejede keri áserin tıgizip keledi. Sonymen birge, oń faktorlar da joq emes. Qytaıdyń «Jibek joly» baǵdar­­­­lamasy bizge belgili bir deńgeıde ekono­mıkalyq septigin tıgizýde. Solardyń esebinen biz qarym-qatynastyń kúre jolyn salamyz. Qytaı qazir bizge senimdi ınvestor retinde ózin tanytty. Mundaı qubylys Batystyń da qabaǵyn ashýda. Endi neǵaıbyl faktorlarǵa toqta­laıyn. Ol búgingi álemdi eleńdetken ásire ıslamshyldyq faktor, onyń taǵdyry men aqyrynyń qalaı bolaryn biz áli bilmeımiz. Iran faktoryn da osy sanatqa engizýge bolady. Taǵy bir neǵaıbyl faktordyń ishine Ýkraınanyń jaǵdaıyn, Sırııadaǵy búgingi ahýaldy kirgizer edim. Biz qazir munaıdyń baǵasyn bilmeımiz, kóterile me, tómendeı me, ol da – neǵaıbyl... Demek, búgingi kúnniń álemdik talaptaryna saı bizde balamaly máseleler bar, reformalar jasalyp jatyr. Iаǵnı, soǵan qaramastan, bizder, birqatar faktorlardy únemi esepke alyp otyrýymyz kerek. О́z basym Prezıdenttiń jańa jyldaǵy alǵashqy maqalasy osyndaı ǵalamdyq faktorlarǵa naqty jaýap dep sanaımyn. Ázimbaı ǴALI, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. ALMATY.