*Jambyl-170
Jadyrap jańa jyl keldi. Únemi aldan úmit kútetin úlgisi eren halqymyzdyń bıylǵy muraty men dittegen mejesi burynǵydan da bıik. Elbasynyń Joldaýynan jiger alǵan, Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolǵan Uly Dala elindegi otandastarymyz beldi bekem býyp, kezdesken jáne kezdesýi múmkin kedergilerden aptyqpaı ótýge meılinshe ázirlenýde. Álemdik daǵdarystyń salqyny sezilgen zamattan bastap jedel jospar qurǵan Memleket basshysynyń kóregen saıasaty senimdi baǵyttarǵa jolbasshy bolýda. Osyndaı óreli ólshemderge saı órnekti áreketterdi qolǵa alǵan Jetisý jurtshylyǵy, onyń ishinde qazaqtyń uly aqyny Jambyldyń jasampaz eli ótken jyldy tabysty qorytyndylady.
Olar jýyrda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty jańa eńbegine árbir ujymda qyzý qoldaý bildirdi. Sondaı-aq, aýdan turǵyndary Elbasynyń eldigimizdiń erteńine erekshe baǵdar beretin maqalasymen tanysqan soń shynaıy lebizderin ortaǵa saldy. «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult Josparyna saı ulaǵatty ister men burynǵydan da bıik maqsattardy kózdegen jerlesterimiz qazir zor qulshynys ústinde.
Sonymen birge, jyl saıyn birneshe mereıli sátterdi sátimen atap ótip, el rýhanııatyn shyńdaýǵa basa nazar aýdaryp júrgen aýdan turǵyndary aldaǵy aqpannyń 28-inshi juldyzynda Jambyl babamyzdyń týǵanyna 170 jyl tolatyn mereıli merekeni de joǵary deńgeıde uıymdastyrý úshin birneshe óreli sharalar oılastyryp, abyz aqynnyń 170 jyldyq saltanatyna da qazirden bastap ázirlenýdi murat etetin mándi josparlar belgiledi.
Káýsar jyrdyń tot baspaıtyn asyly sanalatyn Jambyl babamyzdyń qazynasy – baǵa jetpes rýhanı baılyq. «Jambyldyń úlgisi men mektebi alystan, halyqtyq rýhanı qazynadan, halyq danalyǵynan bastalady. Sondyqtan da Jambyldyń ataq-dańqy kúlli álemge áıgili boldy», degen edi uly jazýshymyz Muhtar Áýezov.
Taǵdyrdyń san túrli súrleý-soqpaqtarynan ótken qazaq halqyna sońǵy eki ǵasyrdyń syny ásirese qıyn soqqanyn bas gazetimizdiń qadirli oqyrmandary jaqsy biledi. Ondaı alapatty endi adamzat násiliniń eshbiriniń mańdaıyna jazbasyn deımiz. Allanyń kárinen emes edi ol. Shuraıly jer men momyn eldi erkinshe bılep-tóstemek bolǵan kórshi halyqtardyń qatygez pıǵyly men ozbyr áreketterge toıymsyzdyǵynan týyndaǵan. Sondyqtan, ońtústiktegi Alataý men Qarataýdyń baýraıyndaǵy aǵaıyn jurtymyz áýeli qoqandyqtardyń ezgisine tap boldy. Ile-shala patshalyq otarshyl saıasattyń pármenine baǵyndy.
Ábden jasyp, janshylǵan kezinde, ıaǵnı, osydan dál júz jyl buryn ımperııanyń irgesin shaıqaltyp, ult-azattyq kóterilisine shyqty. Sol bir qandy qasapta jazyqsyz qyrylǵan qaıran el bas saýǵalap, alys-jaqyn shetelderge bosty, ile-shala Qazan tóńkerisinen keıingi qym-qıǵash ózgeristerdi basynan ótkerdi. Jańa qurylymnyń astaryna dendep boılaı almaı jatqan beıkúná jurt kúshtep ujymdastyrý, tárkileý barysynda jiberilgen asyra silteý saıasatynan alapat asharshylyqqa uryndy. 1937-38 jyldary stalındik qýǵyn-súrginnen keıin rýhy múldem janshylǵan Alash uly, rasynda, seń soqqan balyqtaı ábden eseńgiregen bolatyn. Sondaı almaǵaıyp zamanda ǵasyrdan dańqy ozǵan jyr alyby Jambyldyń qudireti nede edi? Osy týraly oılanatyndar áli de az emes ekenin jaqsy bilemiz.
О́ziniń peshenesine buıyrǵan tarıhı mıssııasyn abyroımen atqarǵan alyp Jambyl qazaq halqynyń ushan-teńiz aýyz ádebıetine árdaıym adal boldy. Onyń aıbyndy jyrlary jasyǵan eldiń jasyn súrtti. Jańa zaman ornatýshy jandaıshaptar eldiń dástúrli ómir bolmysyn ózgertýge jan sala kirisken tusta dinnen de, ádebı muradan da ada-kúde ajyraýǵa aınalǵan qaıran halyqtyń rýhyn qaıta serpiltýge Jambyl qosqan úlesti bir sózben aıtyp jetkizý áste qıyn.
Jambyl sonaý Qorqyt pen Asan qaıǵydan, tipti, odan da arǵy kóne dáýirlerden kúmbirleı jetken halyqtyń únin tiriltti, rýhyn oıatty. Uly jyraýlardyń úlgisin jańǵyrtty. Qaztýǵan, Jıembet, Shalkıiz, Dospambet, Aqtamberdi, Buqar jyraý, Mahambet, Murat Móńkeuly, Súıinbaı, Baqtybaı syndy daýylpaz aqyndardyń muratyn jalǵady. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ózi «Dıýanı hıkmetine» úlgi etip alǵan kóktúrikterdiń qasıetti aıtys ónerin barynsha jarqyratty. Áýelden ózine tán oı ushqyrlyǵy, tabanastynda tap basyp aıtar tapqyrlyq, sara sózden marjan sapyrǵan danalyq, utyrly ýájge toqtar ádilettilik sııaqty tabıǵı eren minezi bar qazaqy pálsapasy tereń bolatyn. Jambyl sonyń bárin jetik meńgergen biregeı tulǵa retinde tanyldy.
«…Kemeńger Muhtar Áýezov ensıklopedııa sanaǵan dańǵyl Jambylyńyz ózine mynandaı minezdeme beredi dep kim oılapty?.. «Asyp turǵan aqylym joq. Jer tesip ketkendeı sheshendigim joq. Bilip turǵan bilimim joq, oqymaǵan kisimin. Áıtse de baıqaımyn, halyq kóp biledi. Meniń bilimim sol halyqtyń bilgenderi. Men halyqtyń sózin aıttym», – dep kishireıgen. Bul da ulylyqtyń biz bile bermeıtin ǵajap bir qyry. Jambyl ózin teńizdiń bir tamshysy sanaǵanda, onyń izin qýǵandar sol «tamshyǵa» jetý úshin ne isteýi kerek?..» deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Sydyqov óziniń «Jambyldyń jumbaǵy» atty maqalasynda.
«Oqymaǵan kisimin» degennen shyǵady, Alladan ýahı arqyly túsken qasıetti Quranymyzdy hat tanymaı-aq musylman balasyna aýyzsha jetkizgen Muhammedtiń qudiretine ne aıtasyz? Hat tanymaǵan Jambyldyń darynyna qalaı shek keltiresiz? Osynyń bárinde biz sezinip, túısine bermeıtin jáne bir jumbaq jatqan joq pa.
Bir basyna kóp óner jınaǵan Jambyl rasynda, qaǵaz syzyp, hat tanymaǵan adam. Eger ol jaǵdaıy kelip, Abaı men Shákárim sııaqty arǵy-bergi danalardyń eńbegine qanyqsa qalaı bolar edi? Eger ol Ybyraı Altynsarın, Ahmet Baıtursynuly sııaqty aǵartýshylyqpen aınalyssa, qandaı dárejeden kóriner edi? Salystyrýǵa kelmeıtin jumbaqtyń taǵy biri osy.
Jambyl óz baǵasyn ózi aıshyqtap aıtyp ketken aqyn.
«Jambyl – meniń jaı atym,
Halyq – meniń shyn atym».
Mine, osydan asyryp aıtam deý – bos áýreshilik.
Demek, Jambyl jaıynda qandaı sóz aıtylsa da, ony halyq haqynda aıtylǵan áńgime dep túsingen durys. Iá, keshegi Juban aqynnyń sózimen aıtqanda, «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy jaǵdaıy týrasynda ne deýge bolady. Iterip jiberse endi turmastaı halge jetken, yńyrshaǵy shyǵyp aryǵan, jaltaqtyq degen ne, aıanyshty qorqaqtyqtyń ar jaǵyndaǵy úreı keýdesin keýlegen qaıran eldiń rýhy jylt-jylt etip, sónýge shaq qalǵan zaman edi-aý ol. Mine, sol kezde jarqyrap kún shyqqandaı bolǵan. Jambyldyń jarqyn daýsy káriliktiń áserinen qumyqsa da, kúmbirlep estilip edi.
Zerdesi zerek eldiń aýyzdan-aýyzǵa kóshken tarıhı shejiresi, erlik dastandary, ápsana ańyzdary, ǵashyqtyq jyrlary, tolǵaý-termeleri, el namysy tarazy basynda bezbendeler tartysty aıtystary, shyǵystyq úlgidegi dinı qıssalar men tanymdyq taǵylymy mol pálsapalyq muralary – bári-bári bir Jambyldyń boıynan tabylǵanyn kim joqqa shyǵara alady.
Árıne, búginde sol otyzynshy jyldary Jambyldan basqa da aqyndardyń bolǵanyn, tańdaý Jambylǵa túspese, solardyń biri Jambyldyń ornyna Máskeý baryp, abyroı-ataqqa ıe bolaryn alǵa tartýshylar da bar. Sol kezdegi Nurpeıis, Kenen, О́tep, Nartaı, Orynbaı, Omar Shıpın, Doskeı, Qalqa, Qýat, Úmbetáli, Esdáýlet, Nurqan, Ábdiǵalı, Saıadil, О́mirzaq aqyndardyń bási men baǵasyn kemitý pıǵylynan aýlaqpyz, áıtse de Jambyldyń boıyna jınaqtalǵan qasıet pen qudiret bir bólek dúnıe bolmasa, Temirbek Júrgenov pen Oraz Jandosov syndy kóregen memleket basshylary jasy jetken Jambyldy sonaý qııandaǵy Máskeýge súırep nesi bar?
Osy senim men baǵany Jambyl tolyq aqtaǵan aqyn. Onyń qudirettiligi de, jumbaǵy da sonda. О́ıtkeni, ol ómir boıy halyqtyń sózin sóıledi. Osy joly da halqynyń atynan sóz alýy zańdy edi. Jambyl arqyly qazaqty álem tanydy. Onyń óleńderi dúnıedegi elýden astam eldiń tiline aýdarylyp basyldy. Onyń rýhty janyr ár sózi nemis basqynshylaryna qarsy oq bolyp atyldy, snarıad bolyp jaryldy. Jasyǵannyń úmit otyn qaıta jaqty, astamsyǵannyń pasyq keýdesin basty.
Bir ózi mıllıon jol óleńdi jatqa biletin, bir aıtqan shýmaǵyn ekinshi qaıtalamaıtyn, «shapanyn silkip qalsa uıqas saýlaıtyn» toqsandaǵy shaldyń fenomeni nede dep bas qatyrǵan orystyń bilimdar aqyndary men ǵalymdary jazyp qaldyrǵan estelikterdi qarap otyrsaq, shynynda qaıran qalamyz. «Rasynda, Jambyldyń qudireti nede osy?» degen saýalǵa qaıta oralýǵa týra keledi. Sóıte tura, oǵan, tipti, bas qatyrýdyń qajeti shamaly ekenin uǵamyz. О́ıtkeni, ózi týraly Jambyldyń ózi aıtyp ketipti. «Halyq – meniń shyn atym». Al, halyqty túsinem degen adamnyń tipti, áriden izdengeni durys bolady. Keıbireýlerdiń Jambyldy áli durys baǵalaı almaı júrýiniń sebebi de sonda shyǵar.
Máselen, F.Tıýtchev: «Ýmom Rossııý ne ponıat, arshınom obshım ne ızmerıt» demep pe edi. Qazaq ta sondaı. Onyń dilin de jadaǵaı aqylmen túısinip, jalpy adymmen ólsheýge bolmaıdy. Osyny túsingen birden-bir danyshpan Abaıdyń ózi jańaǵy orystyń aqyny Fedor Tıýtchev pen belgili fılosofy Petr Chaadaevtyń eńbekterin oqymady deısiz be? Qazaqtyń qasiretin qara sózderi arqyly iregende álgi oıshyldar eńbeginiń áseri bolmady deısiz be? Desek te, qazaqtyń qasıeti men qasiretin jiti seziný úshin qanshama oı, qanshama bilim kerek! Buryn da solaı edi, qazir de solaı. Jambyldy uǵynýǵa da sondaı óre bolmasa, ushtyǵyna jetý qıyn.
Keshegi ótken ádebıet alyptary – Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Ábdilda Tájibaev, Muhametjan Qarataev, Sábıt Muqanov, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Taıyr Jarokov, Ǵalı Ormanov, Qasym Toǵyzaqov Jambyldyń qolyna sý quıyp qyzmet etkende onyń osynaý uly qudiretin áriden tanyǵan eken-aý degen oıǵa qalamyz keıde.
Endi jambyltaný ilimimen tikeleı aınalysyp júrgen adamdarǵa da, Jambyl týraly jazýǵa tıisti ǵalymdarymyz ben yntaly azamattarymyzǵa da oryndy bazyna bildirgenniń aıyby joq sııaqty. Elimiz táýelsizdik alǵaly shırek ǵasyrǵa jýyqtady. Sodan beri Jambyldy ádebıet turǵysynan da, tarıh turǵysynan da qaıta zerttep, shynaıy baǵasyn berýge, aqıqatty anyqtaýǵa, «Stalınge teń tappaı, qınalǵan Jambyl jeri osy» dep máteldep júrgenderdiń kópe-kórneý jalasynan da arashalap alýǵa bolatyn edi.
Ras, aqynnyń 150 jyldyq mereıi qarsańynda birqatar eńbegi qaıta basyldy, birqatar estelikter, paıymdaýlar baspasóz betin kórdi, úkimet tarapynan da birshama qamqorlyq sharalary júzege asty. Toı ótkizdik dýmandatyp, shapan kıdik jarqyratyp, maqtaý-madaq estidik. Áńgime sodan árige jetpeı, birte-birte Jambyl taqyryby saıabyrsı qalatyny bar. Jyl saıyn bir ret týǵan kúnin ótkizip, bir-birimizdi qolpashtap, Jambylǵa quran oqytqan, eske alǵan bolyp qaıtamyz. Sonymen kelesi jylǵa deıin bir pendeniń qybyr etkeni baıqalmaıdy. Baspasóz betinen de Jambyl týraly naqty derekpen zerttelip jazylǵan maqalany, tipti, neken-saıaq kezdestiremiz. Jazǵandardyń kóbisi «Oı, atamyz uly ǵoı» degennen ári asa almaıdy.
Sondyqtan, eń aldymen mektepte bilim alyp júrgen shákirtterimizden bastap, baspasóz arqyly búkil sanaly azamattarymyzǵa Jambyldyń kim ekenin, onyń halqy úshin atqarǵan teńdessiz eńbegin, aqyndyq qudiretin, adamdyq bolmys-kelbetin shynaıy baǵalap, árbir júrekke jetkizý paryz. Jáne sonyń bári halyq úshin, halyqty ózim dep sanaǵan Jambyl úshin atqarylsa, nur ústine nur.
Ámanda, halqymyz aman bolsyn! Halqy aman bolsa, Jambyl da máńgi.
Jandarbek DALABAEV,
Jambyl aýdanynyń ákimi.
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany.
Sýrette: aýdan ákimi J.DALABAEV Jambyl murajaıynda.
Jadyrap jańa jyl keldi. Únemi aldan úmit kútetin úlgisi eren halqymyzdyń bıylǵy muraty men dittegen mejesi burynǵydan da bıik. Elbasynyń Joldaýynan jiger alǵan, Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolǵan Uly Dala elindegi otandastarymyz beldi bekem býyp, kezdesken jáne kezdesýi múmkin kedergilerden aptyqpaı ótýge meılinshe ázirlenýde. Álemdik daǵdarystyń salqyny sezilgen zamattan bastap jedel jospar qurǵan Memleket basshysynyń kóregen saıasaty senimdi baǵyttarǵa jolbasshy bolýda. Osyndaı óreli ólshemderge saı órnekti áreketterdi qolǵa alǵan Jetisý jurtshylyǵy, onyń ishinde qazaqtyń uly aqyny Jambyldyń jasampaz eli ótken jyldy tabysty qorytyndylady.
Olar jýyrda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty jańa eńbegine árbir ujymda qyzý qoldaý bildirdi. Sondaı-aq, aýdan turǵyndary Elbasynyń eldigimizdiń erteńine erekshe baǵdar beretin maqalasymen tanysqan soń shynaıy lebizderin ortaǵa saldy. «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult Josparyna saı ulaǵatty ister men burynǵydan da bıik maqsattardy kózdegen jerlesterimiz qazir zor qulshynys ústinde.
Sonymen birge, jyl saıyn birneshe mereıli sátterdi sátimen atap ótip, el rýhanııatyn shyńdaýǵa basa nazar aýdaryp júrgen aýdan turǵyndary aldaǵy aqpannyń 28-inshi juldyzynda Jambyl babamyzdyń týǵanyna 170 jyl tolatyn mereıli merekeni de joǵary deńgeıde uıymdastyrý úshin birneshe óreli sharalar oılastyryp, abyz aqynnyń 170 jyldyq saltanatyna da qazirden bastap ázirlenýdi murat etetin mándi josparlar belgiledi.
Káýsar jyrdyń tot baspaıtyn asyly sanalatyn Jambyl babamyzdyń qazynasy – baǵa jetpes rýhanı baılyq. «Jambyldyń úlgisi men mektebi alystan, halyqtyq rýhanı qazynadan, halyq danalyǵynan bastalady. Sondyqtan da Jambyldyń ataq-dańqy kúlli álemge áıgili boldy», degen edi uly jazýshymyz Muhtar Áýezov.
Taǵdyrdyń san túrli súrleý-soqpaqtarynan ótken qazaq halqyna sońǵy eki ǵasyrdyń syny ásirese qıyn soqqanyn bas gazetimizdiń qadirli oqyrmandary jaqsy biledi. Ondaı alapatty endi adamzat násiliniń eshbiriniń mańdaıyna jazbasyn deımiz. Allanyń kárinen emes edi ol. Shuraıly jer men momyn eldi erkinshe bılep-tóstemek bolǵan kórshi halyqtardyń qatygez pıǵyly men ozbyr áreketterge toıymsyzdyǵynan týyndaǵan. Sondyqtan, ońtústiktegi Alataý men Qarataýdyń baýraıyndaǵy aǵaıyn jurtymyz áýeli qoqandyqtardyń ezgisine tap boldy. Ile-shala patshalyq otarshyl saıasattyń pármenine baǵyndy.
Ábden jasyp, janshylǵan kezinde, ıaǵnı, osydan dál júz jyl buryn ımperııanyń irgesin shaıqaltyp, ult-azattyq kóterilisine shyqty. Sol bir qandy qasapta jazyqsyz qyrylǵan qaıran el bas saýǵalap, alys-jaqyn shetelderge bosty, ile-shala Qazan tóńkerisinen keıingi qym-qıǵash ózgeristerdi basynan ótkerdi. Jańa qurylymnyń astaryna dendep boılaı almaı jatqan beıkúná jurt kúshtep ujymdastyrý, tárkileý barysynda jiberilgen asyra silteý saıasatynan alapat asharshylyqqa uryndy. 1937-38 jyldary stalındik qýǵyn-súrginnen keıin rýhy múldem janshylǵan Alash uly, rasynda, seń soqqan balyqtaı ábden eseńgiregen bolatyn. Sondaı almaǵaıyp zamanda ǵasyrdan dańqy ozǵan jyr alyby Jambyldyń qudireti nede edi? Osy týraly oılanatyndar áli de az emes ekenin jaqsy bilemiz.
О́ziniń peshenesine buıyrǵan tarıhı mıssııasyn abyroımen atqarǵan alyp Jambyl qazaq halqynyń ushan-teńiz aýyz ádebıetine árdaıym adal boldy. Onyń aıbyndy jyrlary jasyǵan eldiń jasyn súrtti. Jańa zaman ornatýshy jandaıshaptar eldiń dástúrli ómir bolmysyn ózgertýge jan sala kirisken tusta dinnen de, ádebı muradan da ada-kúde ajyraýǵa aınalǵan qaıran halyqtyń rýhyn qaıta serpiltýge Jambyl qosqan úlesti bir sózben aıtyp jetkizý áste qıyn.
Jambyl sonaý Qorqyt pen Asan qaıǵydan, tipti, odan da arǵy kóne dáýirlerden kúmbirleı jetken halyqtyń únin tiriltti, rýhyn oıatty. Uly jyraýlardyń úlgisin jańǵyrtty. Qaztýǵan, Jıembet, Shalkıiz, Dospambet, Aqtamberdi, Buqar jyraý, Mahambet, Murat Móńkeuly, Súıinbaı, Baqtybaı syndy daýylpaz aqyndardyń muratyn jalǵady. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ózi «Dıýanı hıkmetine» úlgi etip alǵan kóktúrikterdiń qasıetti aıtys ónerin barynsha jarqyratty. Áýelden ózine tán oı ushqyrlyǵy, tabanastynda tap basyp aıtar tapqyrlyq, sara sózden marjan sapyrǵan danalyq, utyrly ýájge toqtar ádilettilik sııaqty tabıǵı eren minezi bar qazaqy pálsapasy tereń bolatyn. Jambyl sonyń bárin jetik meńgergen biregeı tulǵa retinde tanyldy.
«…Kemeńger Muhtar Áýezov ensıklopedııa sanaǵan dańǵyl Jambylyńyz ózine mynandaı minezdeme beredi dep kim oılapty?.. «Asyp turǵan aqylym joq. Jer tesip ketkendeı sheshendigim joq. Bilip turǵan bilimim joq, oqymaǵan kisimin. Áıtse de baıqaımyn, halyq kóp biledi. Meniń bilimim sol halyqtyń bilgenderi. Men halyqtyń sózin aıttym», – dep kishireıgen. Bul da ulylyqtyń biz bile bermeıtin ǵajap bir qyry. Jambyl ózin teńizdiń bir tamshysy sanaǵanda, onyń izin qýǵandar sol «tamshyǵa» jetý úshin ne isteýi kerek?..» deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Sydyqov óziniń «Jambyldyń jumbaǵy» atty maqalasynda.
«Oqymaǵan kisimin» degennen shyǵady, Alladan ýahı arqyly túsken qasıetti Quranymyzdy hat tanymaı-aq musylman balasyna aýyzsha jetkizgen Muhammedtiń qudiretine ne aıtasyz? Hat tanymaǵan Jambyldyń darynyna qalaı shek keltiresiz? Osynyń bárinde biz sezinip, túısine bermeıtin jáne bir jumbaq jatqan joq pa.
Bir basyna kóp óner jınaǵan Jambyl rasynda, qaǵaz syzyp, hat tanymaǵan adam. Eger ol jaǵdaıy kelip, Abaı men Shákárim sııaqty arǵy-bergi danalardyń eńbegine qanyqsa qalaı bolar edi? Eger ol Ybyraı Altynsarın, Ahmet Baıtursynuly sııaqty aǵartýshylyqpen aınalyssa, qandaı dárejeden kóriner edi? Salystyrýǵa kelmeıtin jumbaqtyń taǵy biri osy.
Jambyl óz baǵasyn ózi aıshyqtap aıtyp ketken aqyn.
«Jambyl – meniń jaı atym,
Halyq – meniń shyn atym».
Mine, osydan asyryp aıtam deý – bos áýreshilik.
Demek, Jambyl jaıynda qandaı sóz aıtylsa da, ony halyq haqynda aıtylǵan áńgime dep túsingen durys. Iá, keshegi Juban aqynnyń sózimen aıtqanda, «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy jaǵdaıy týrasynda ne deýge bolady. Iterip jiberse endi turmastaı halge jetken, yńyrshaǵy shyǵyp aryǵan, jaltaqtyq degen ne, aıanyshty qorqaqtyqtyń ar jaǵyndaǵy úreı keýdesin keýlegen qaıran eldiń rýhy jylt-jylt etip, sónýge shaq qalǵan zaman edi-aý ol. Mine, sol kezde jarqyrap kún shyqqandaı bolǵan. Jambyldyń jarqyn daýsy káriliktiń áserinen qumyqsa da, kúmbirlep estilip edi.
Zerdesi zerek eldiń aýyzdan-aýyzǵa kóshken tarıhı shejiresi, erlik dastandary, ápsana ańyzdary, ǵashyqtyq jyrlary, tolǵaý-termeleri, el namysy tarazy basynda bezbendeler tartysty aıtystary, shyǵystyq úlgidegi dinı qıssalar men tanymdyq taǵylymy mol pálsapalyq muralary – bári-bári bir Jambyldyń boıynan tabylǵanyn kim joqqa shyǵara alady.
Árıne, búginde sol otyzynshy jyldary Jambyldan basqa da aqyndardyń bolǵanyn, tańdaý Jambylǵa túspese, solardyń biri Jambyldyń ornyna Máskeý baryp, abyroı-ataqqa ıe bolaryn alǵa tartýshylar da bar. Sol kezdegi Nurpeıis, Kenen, О́tep, Nartaı, Orynbaı, Omar Shıpın, Doskeı, Qalqa, Qýat, Úmbetáli, Esdáýlet, Nurqan, Ábdiǵalı, Saıadil, О́mirzaq aqyndardyń bási men baǵasyn kemitý pıǵylynan aýlaqpyz, áıtse de Jambyldyń boıyna jınaqtalǵan qasıet pen qudiret bir bólek dúnıe bolmasa, Temirbek Júrgenov pen Oraz Jandosov syndy kóregen memleket basshylary jasy jetken Jambyldy sonaý qııandaǵy Máskeýge súırep nesi bar?
Osy senim men baǵany Jambyl tolyq aqtaǵan aqyn. Onyń qudirettiligi de, jumbaǵy da sonda. О́ıtkeni, ol ómir boıy halyqtyń sózin sóıledi. Osy joly da halqynyń atynan sóz alýy zańdy edi. Jambyl arqyly qazaqty álem tanydy. Onyń óleńderi dúnıedegi elýden astam eldiń tiline aýdarylyp basyldy. Onyń rýhty janyr ár sózi nemis basqynshylaryna qarsy oq bolyp atyldy, snarıad bolyp jaryldy. Jasyǵannyń úmit otyn qaıta jaqty, astamsyǵannyń pasyq keýdesin basty.
Bir ózi mıllıon jol óleńdi jatqa biletin, bir aıtqan shýmaǵyn ekinshi qaıtalamaıtyn, «shapanyn silkip qalsa uıqas saýlaıtyn» toqsandaǵy shaldyń fenomeni nede dep bas qatyrǵan orystyń bilimdar aqyndary men ǵalymdary jazyp qaldyrǵan estelikterdi qarap otyrsaq, shynynda qaıran qalamyz. «Rasynda, Jambyldyń qudireti nede osy?» degen saýalǵa qaıta oralýǵa týra keledi. Sóıte tura, oǵan, tipti, bas qatyrýdyń qajeti shamaly ekenin uǵamyz. О́ıtkeni, ózi týraly Jambyldyń ózi aıtyp ketipti. «Halyq – meniń shyn atym». Al, halyqty túsinem degen adamnyń tipti, áriden izdengeni durys bolady. Keıbireýlerdiń Jambyldy áli durys baǵalaı almaı júrýiniń sebebi de sonda shyǵar.
Máselen, F.Tıýtchev: «Ýmom Rossııý ne ponıat, arshınom obshım ne ızmerıt» demep pe edi. Qazaq ta sondaı. Onyń dilin de jadaǵaı aqylmen túısinip, jalpy adymmen ólsheýge bolmaıdy. Osyny túsingen birden-bir danyshpan Abaıdyń ózi jańaǵy orystyń aqyny Fedor Tıýtchev pen belgili fılosofy Petr Chaadaevtyń eńbekterin oqymady deısiz be? Qazaqtyń qasiretin qara sózderi arqyly iregende álgi oıshyldar eńbeginiń áseri bolmady deısiz be? Desek te, qazaqtyń qasıeti men qasiretin jiti seziný úshin qanshama oı, qanshama bilim kerek! Buryn da solaı edi, qazir de solaı. Jambyldy uǵynýǵa da sondaı óre bolmasa, ushtyǵyna jetý qıyn.
Keshegi ótken ádebıet alyptary – Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Ábdilda Tájibaev, Muhametjan Qarataev, Sábıt Muqanov, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Taıyr Jarokov, Ǵalı Ormanov, Qasym Toǵyzaqov Jambyldyń qolyna sý quıyp qyzmet etkende onyń osynaý uly qudiretin áriden tanyǵan eken-aý degen oıǵa qalamyz keıde.
Endi jambyltaný ilimimen tikeleı aınalysyp júrgen adamdarǵa da, Jambyl týraly jazýǵa tıisti ǵalymdarymyz ben yntaly azamattarymyzǵa da oryndy bazyna bildirgenniń aıyby joq sııaqty. Elimiz táýelsizdik alǵaly shırek ǵasyrǵa jýyqtady. Sodan beri Jambyldy ádebıet turǵysynan da, tarıh turǵysynan da qaıta zerttep, shynaıy baǵasyn berýge, aqıqatty anyqtaýǵa, «Stalınge teń tappaı, qınalǵan Jambyl jeri osy» dep máteldep júrgenderdiń kópe-kórneý jalasynan da arashalap alýǵa bolatyn edi.
Ras, aqynnyń 150 jyldyq mereıi qarsańynda birqatar eńbegi qaıta basyldy, birqatar estelikter, paıymdaýlar baspasóz betin kórdi, úkimet tarapynan da birshama qamqorlyq sharalary júzege asty. Toı ótkizdik dýmandatyp, shapan kıdik jarqyratyp, maqtaý-madaq estidik. Áńgime sodan árige jetpeı, birte-birte Jambyl taqyryby saıabyrsı qalatyny bar. Jyl saıyn bir ret týǵan kúnin ótkizip, bir-birimizdi qolpashtap, Jambylǵa quran oqytqan, eske alǵan bolyp qaıtamyz. Sonymen kelesi jylǵa deıin bir pendeniń qybyr etkeni baıqalmaıdy. Baspasóz betinen de Jambyl týraly naqty derekpen zerttelip jazylǵan maqalany, tipti, neken-saıaq kezdestiremiz. Jazǵandardyń kóbisi «Oı, atamyz uly ǵoı» degennen ári asa almaıdy.
Sondyqtan, eń aldymen mektepte bilim alyp júrgen shákirtterimizden bastap, baspasóz arqyly búkil sanaly azamattarymyzǵa Jambyldyń kim ekenin, onyń halqy úshin atqarǵan teńdessiz eńbegin, aqyndyq qudiretin, adamdyq bolmys-kelbetin shynaıy baǵalap, árbir júrekke jetkizý paryz. Jáne sonyń bári halyq úshin, halyqty ózim dep sanaǵan Jambyl úshin atqarylsa, nur ústine nur.
Ámanda, halqymyz aman bolsyn! Halqy aman bolsa, Jambyl da máńgi.
Jandarbek DALABAEV,
Jambyl aýdanynyń ákimi.
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany.
Sýrette: aýdan ákimi J.DALABAEV Jambyl murajaıynda.
