Qurǵaq qymyz

Qasıetińnen aınalaıyn qymyzdyń arqasynda ısi qazaq­tyń balasy yqylym zamannan ım­mýnıtetin din aman saqtap, búgingi kúnge jetti. Qudaıǵa shúkir, ata-babamyzdan qalǵan sýsynnyń osy bir saf asyly qazir de zor kúshinde suranysqa ıe. Jáne qazir onyń dárýlik qasıetin dúnıejúzi tanyp, bilip otyr. Oǵan mysal kerek pe? Minekeıińiz! Alystaǵy Almanııanyń Baden-Vıýrtemberg degen jerinde Gans Solman degen nemis 400-ge tarta jylqy ustap, bıe saýyp, qymyz ashytady eken. Qymyz bolǵanda, aqyly asqan osy nemisiń bıe sútin qurǵatyp, odan untaq alýdy oılap tapqan... Qazir onyń tasy órge domalap, sharýasy shalqyp tur eken. Muny Ǵalymjan Meırambekov degen qazaq óz kózimen kóripti. Bul jigit ózi Jańaarqanyń týmasy. Bilim qýyp Avstrııa, Germanııada oqyǵan. «Almanııada bir nemis jyl saıyn qazaq dıasporasynyń basyn qosyp, qymyz festıvalin ótkizedi» degendi estip, arnaıy baryp tanysqan ǵoı. Talapty qazaq pen tapqyr nemis tez til tabysypty... Taǵdyrdyń jeli jumyr basty pende balasyn qaıda aıdamaǵan deseńizshi?! Gans Solmannyń qaıyn atasy Rýdolf Shtroh Uly Otan soǵysy kezinde Stalıngrad túbinde bolǵan keskilesken shaıqasta tutqynǵa túsipti. Qazaqstandaǵy lagerde júrip qurt aýrýyna shaldyǵady. Ol kezde nemis ata jaý – aýrýy ábden meńdegen tutqyndy qaraýyldar qaıtsin, dyryldatyp aıaǵynan súırep aparyp, lager syrtyna laqtyra salǵan. Sodan keýdesinde shyǵar-shyqpas jany bar Shtrohty sol mańda qoı baǵyp júrgen bir qazaq taýyp alypty. Álgi qazaqtyń adamgershiligin aıtsańyzshy: aıdaladaǵy nemisti úıine alyp baryp, jyl baǵypty. Baqqanda da ókpesin qurt tes­ken baıǵustyń aýzynan qysy-jazy qymyzdy aıyrmaǵan ǵoı. Sóıtip, bir aıaǵy kórde turǵan Rýdolf Shtroh osy qymyzdyń arqasynda aman qalyp, adam qataryna qosylypty. Lagerde 15 jyl jazasyn ótegen Shtroh bosap shyqqannan keıin týǵan eline – Germanııasyna tartady. Qý janyn alyp qalǵan qymyzdyń dámi tańdaıynan ketpegen ol eline kele salysymen kishigirim jylqy fermasyn ashyp alady. Qymyzdy qalaı ashytatynyn kórip alǵan bále nemis bıe baılap, kúmpildetip kúbi pise bastaıdy. Basynda qymyzdy ózi iship júredi. Keıin ǵoı, az-mazdap aınalasyna sata bastaǵany... Sóıtip júrgeninde Shtrohtyń qyzy boı jetip, Gans Solman degen jas jigittiń eteginen ustaıdy. Qaıyn atasynyń aınalysyp júrgen isimen jete tanysqannan keıin ózi pysyq kúıeý bala bul sharýadan keleshekte kól-kósir paıda tabýǵa bolatynyn ańdaıdy. Osy oıyn ashyq aıtqannan keıin qaıyn atasynyń ruqsaty men batasyn alyp, sharýashylyqty keńeıtýge bel býady. Jylqy basyn kóbeıtip, sary qymyzdy sapyryp syrtqa shyǵaryp sata bastaıdy. Al onyń oılap tapqan aqyldy isiniń biri mynaý edi: Gans Solman bıe sútin qurǵatyp, odan untaq alý úderisin júzege asyrdy. Jáne osy tásildi óz atyna patenttep, zańdastyryp ta alady. Jaqsy habar jerde jatqan ba? Qaıran qymyzdyń emdik qasıetin estip-bilgenderdiń taǵamnyń bul ekologııalyq taza túrine degen yntasy aýyp, qyzyǵýshylyǵy arta túsedi. Batys Eýropańyzdyń anaý-mynaýǵa elp ete qalmaıtyn mańǵaz qoǵamy kóp uzamaı qymyzdyń emdik qasıetine kóz jetkize bastaǵan. Sonyń arqasynda nemis úkimeti Gans Solmannyń Kurgestüt Hoher Odenwald dep atalatyn fermasyna qoldan kelgen kómektiń bárin jasap beripti. Búgingi kúnde bir ǵana Germanııanyń ózinde 40-qa tarta kásiporyn qurǵaq qymyz shyǵarýmen aınalysady eken. Olar bıe sútin óndirýshilerdiń germanııalyq memlekettik odaǵyna birikken. Bularyńyz qurǵaq qymyz óz aldyna, bıeniń keptirilgen súti negizinde jasalatyn kosmetıka túrleri men farmokologııalyq dári-dármekter óndire bastaǵan. Dál osyndaı kásiporyndar Ger­manııadan tysqary – Avstrııa, Nı­derland jáne Belgııa elderinde de boı kóterip, jumys istep jatqan kórinedi. Osy áńgimeniń bárin Ganstyń ózi jyr qylyp aıtyp bergen bolatyn. Aıdaladaǵy Almanııada júrgen nemistiń bul tirligin kózimen kórip, tań-tamasha qalǵan Ǵalymjannyń bir jaǵynan qazaq­tyǵy ustap, namystanǵany da ras edi. Iá, nemisten nesi kem? Elge barǵan soń osy kásiptiń sońy­na túsýge túpkilikti sheshim jasaı­dy. Qazaqtyń dástúrin damy­tý bir basqa, bul jerde kommer­sııalyq ta múdde bar edi. Nege dese­ńiz, aýyzeki áńgimede ǵana emes, qazaq qymyzynyń quramy boıyn­sha eýropalyq taǵamdardan álde­qaıda artyq ekenin birneshe márte júrizilgen zertteý qorytyn­dylary da rastap bergeni aqıqat-tyn. Iаǵnı, uqsata bilse, bul ónimge degen suranysta shek bolmaıdy. Budan bólek, erekshe mańyz beretin myna bir jaǵdaıdy da eskermese bolmaıtyn edi. Ger­ma­nııada jylqyny erkin jiberip, jaıýǵa múmkindik joq. Mal tek qorada turady, sodan soń adam ne beredi – sony talǵajý etedi. Al qazaq­tyń en dalasynda jylqy jaryq­tyq súıgenin tańdap jemeı me?! «Bozdy jerde jylqy semi­rer» degen. Tobylǵynyń gúlin terip jegen, jýsanmen ashylap, maıqara, ebelek, zyǵyr, ergek, jýsan, júgerik, aqbas, kóde, bı­daıyq, betege, qońyrbas, ebelek, ızen syndy boz otty qorek etken qazaq jylqysynyń súti qaıdan asyl bolmasyn! Sodan kelip, qazaq jylqysynyń súti eýropalyq maldikine qaraǵanda maılylyǵy jaǵynan bir jarym ese basym túsedi. Onyń ústine ne­mis jylqysynyń sútinde joq dárý­men men mıkroelementterge toly bolatyny da beseneden belgili. Mine, osyny zerttep, on oılanyp, júz tolǵanǵan Ǵalymjan nemis kásipkeri Gans Solmanmen tize qosyp, qazaq-nemis kásipkerlik jobasyn qurdy. Gans Germanııadan sútti qurǵatatyn tehnologııasyn alyp keldi, al Ǵalymjan bolsa Osakarov aýdanyndaǵy Jansary aýylyna japsarlas jatqan Jýantóbe qystaǵynan 24 myń gektar jer aýmaǵyn jalǵa aldy. Buryn «Dalnıı» dep atalǵan bul jerdiń topyraǵy da alabóten. Egin salsań shyqpaıdy, biraq malǵa jaıly, quıqaly. Jylqy fermasyna budan artyq jerdi izdeseń tappaısyń. Ǵalymjan Meırambekovtiń «Ev­razııa Invest LTD» JShS dep atalatyn bul jobasyna qarjylaı kómekti «QazAgroQarjy» lı­zıngtik kompanııasy kórsetti. Jal­py, Qazaqstandaǵy biregeı retinde sanalatyn bul jobaǵa «Qaz­AgroQarjy» 10 jylǵa dep 1 mıl­lıard teńge kóleminde nesıe berdi. Qalǵan 400 mıllıon teńge ınvestısııany kásiporyn ıeleri ózderi saldy. Memleket tarapynan asyl tuqymdy aıǵyrlar men bıeler, sonymen qatar qural-jabdyq satyp alýǵa sýbsıdııalyq kómek te qarastyryldy. Mine, osylaısha taqyr jerde paıda bolǵan kásiporynda búgingi kúni 30-dan astam adam eńbek etip júr. Ferma men zaýyt qurylysyna birjarym jyl ýaqyt ketti. Byltyrǵy jyldyń maýsym aıynda ol tolyqtaı aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Qurylystyń qyrǵa salynǵany mundaı jaqsy bolar ma – byltyrǵy tasqyn sýdan ferma men zaýyt ǵımaraty din aman qalǵan bolatyn. Alǵashqy ónim tamyz aıynda alyndy. Qurǵatylǵan bıe súti – áppaq aq untaq! Jyldyń sońyna deıin ónimniń qory 1,5 tonnaǵa jetti. Al jobalyq qýat – 10 tonnanyń belesine shyǵý bıyldyń sharýasy. Ras, ol úshin áli de bolsa birtalaı sharýanyń basyn qaıyrý kerek. Mysaly, jylqy sanyn bir jarym myńnan bes myńǵa deıin kóbeıtý kún tártibinde tur. Sondaı-aq, úıirge jaqsy aıǵyrlar salyp, jylqy tuqymyn asyldandyrý da kezek kúttirmeı sheshetin máseleniń biri. Mundaǵy bıeler túnde jaıylyp, kúndiz qolda turady. Al baılaýdaǵy maldyń jem-shóbiniń qunarly bolmaǵy bosa-bolmasa qajet dúnıe. Ol úshin fermanyń 11 myń gektar jerine bıdaı men arpa, suly men jońyshqa jáne basqa da qunarly shóp túrlerin egý kerek. Negizi, munyń bári de áriden oılastyrylǵan, jobanyń qujatynda taıǵa tańǵa basqandaı jazylǵan. Qazirgi tańda osy maqsatqa qajetti tehnıka alynyp jatyr. Kásiporynda ornatylǵan qural-jabdyqtyń bári de nemis­tiki. Ony quryp, babyna keltirý jumys­tary­men ala jazdaı Gans Solman­nyń ózi aınalysypty. Qyzmet­kerlerdi de apparatpen bıe saýýǵa ózi baýlyǵan. Jylqy ja­ryqtyqty bul sharýaǵa úıretýdiń ózi ońaıǵa túspegen eken. Muny saýynshy jigitter jyr qylyp aıtady. Biraq, ter bekerge tógilmeı, kúnine jıyrma bıeden úıretip otyrǵan jigitter búginde saýyn bıelerdiń sanyn 150-ge jetkizipti. Fermadaǵy jaýapty sharýanyń ózi osy – bıe saýý. Saýyn sehynda tórt adam jumys isteıdi. Olar nemistiń apparatymen bir mezgilde segiz bıeni saýady. Al sehtyń qýaty kúnine 300 bıeni úsh márteden saýýǵa jetedi. Bıyl taǵy da dál osyndaı seh salynbaqshy. Onda, tipti bir kúnde 600-ge tarta bıeni saýýǵa múmkindik týady. Mundaǵy saýyn qondyr­ǵy­lary­nyń bir ereksheligi sonda – sút birden muzdatqysh tankerlerge quıy­lady. Iаǵnı, sút aýamen eshqan­daı áreketke túspeı, munyń ózi ónim­niń ekologııalyq taza hám qaýip­siz bolýyn qamtamasyz etedi. Tan­kerlerge quıylǵan sút pasterlendirilýge, sodan keıin baryp sýblımasııalaýǵa jiberiledi. Sýblımasııa degenniń ózi sútti qaıta óńdeýde qoldanylatyn kúrdeli úderis. Mysaly, saýmal Selsıı shkalasy boıynsha 45 gradýsqa deıingi temperatýrada qurǵaq zattyń úlesi 95 nemese odan da kóp paıyzǵa deıin jetkenshe keptirilip, qatyrylady. Odan keıin ónimniń quramyndaǵy ylǵaldy, ıaǵnı sý molekýlasyn vakýýmnyń kómegimen aıdap shyǵarady. Minekı, qymyzdyń untaǵy osylaısha alynady. Bul úderiske bar-joǵy 25 mınýt ýaqyt ketedi eken. Shotqa qaǵyp sanar bolsaq, 10 lıtr sútten 1 kılo untaq alynady. Al bir kılo qymyz untaǵynyń shetel naryǵyndaǵy quny shamamen alǵanda 200 eýro turatyn kórinedi. Osy rette «qymyzdy bylaı da ishe berýge bolmaı ma, ony qurǵatyp nemenesine áýre bolady?» degen suraqtyń týýy zańdy. Sóıtsek, ıaǵnı mamandardyń aıtýynsha, jańa saýylǵan saýmal jarty saǵattan keıin óziniń paıdaly qasıetinen aıyryla bastaıtyn kórinedi. Demek, saýmaldyń bıologııalyq qundylyǵy men emdik qasıetin uzaq saqtaý úshin ony sýblımasııa arqyly sýynan aıyryp, qurǵatý kerek. Al endi untaq túrindegi saýmal emshektegi nárestelerge óte paıdaly degendi aıtady dıetolog-mamandar. Ol quramy boıynsha ana sútine óte uqsas bolyp shyqqan. Qymyz untaǵyn qurǵaqtaı da, sýǵa ezip te ishe berýge bolady. Dáminen qymyzdyń qyshqyltym ıisi shyǵyp turǵanmen, balalarǵa arnalǵan taǵam untaǵyna uqsastaý. Álbette, dámde turǵan eshteńe joq. Eń bas­tysy, bul qurǵaq qymyzyńyz týberkýlez, gepatıt syndy aýrýdyń aýyr túrlerine taptyrmaıtyn em. Budan bólek, adamnyń sergektigin arttyryp, shólin basatyn sýsyn retindegi paıdasy da tilmen aıtyp jetkizgisiz. Osy jerde attyń basyn tarta turyp, myna bir qyzyq jaıtqa nazar aýdarmasqa bolmaıdy. Kezinde bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Zulqarnaı Seıitov bylaı dep jazypty: «1958 jyly qymyzdy sýblımasııalyq (molekýlıarlyq) qurǵatqysh arqyly keptirdim. Tamasha boldy. Bári maqtap jatyr...». Ári qaraı oqı berseńiz, ǵalymnyń qymyzdy keptirý tásili týra Gans Solmandikinen aýmaıdy eken... Zady, qymyz tez buzylatyn ónim. Tórt-bes kúnen assa, qyshqyl tartyp, ishýge jaramaı qalady. Sol sebepti, ata-babamyz jaramdylyq merzimi uzartylǵan qymyz alýdy ǵasyrlar boıy armandap kelgen-aý degen oı da keledi. Al endi ózińiz-aq baǵamdaı berińiz, sol armandy iske asyrǵan qazaq Seıitov pe, álde nemis Solman ba? Bul endi, árıne bólek áńgime... Jýantóbe qystaǵyndaǵy qurǵaq qymyz qat-qat bolyp ázirge qoımada saqtalyp tur. Qazirgi tańda qaptaǵan qaǵaz-qujatty resimdep, sertıfıkatyn saılap, bárin zańǵa keltirý jumystary tynymsyz júrip jatyr. Bir japyraq qaǵaz bar sharýa­ny sheshetin myna zamanda osy is sátimen aıaqtalǵan kúni qoımadaǵy ǵajaıyp ónim Qazaqstannyń túpkir-túpkirine, tipti Eýropanyń ózine jol tartatyn bolady. P.S. Kúni keshe óziniń facebook paraqshasynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov mynadaı jazba qaldyrypty: «Búgingi kúnde elimizde jylqy sany 2 mln basqa jetti (1991 jylǵy kórsetkishten asyp tústi). Ári qaraı kóbeıýiniń áleýeti tipti de zor. Tek 100 myń bıeniń qaıta óńdelgen súti 1 mlrd. dollar somasy turatyn ónim bere alady (ortasha saýym 500 lıtr, konsentrattyń shyǵýy 1/10, baǵasy 200 $/kg). Sóıtip, ulttyq sýsyn valıýtalyq túsimniń iri kózine aınalar bolsa, bul degenińiz búgingi zaman jaǵdaıynda óte mańyzdy is». Buǵan bizdiń alyp-qosarymyz joq. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan». Qaraǵandy oblysy, Osakarov aýdany.