otbasy ıesi búginde el tanyǵan atbegi
Birde jýrnalıstik issaparmen shalǵaıdaǵy Kaztalov aýdanyna qarasty Bostandyq aýylynda bolǵanymyz bar. Aýyl ákimi Manarbek Súndetov óz isine muqııat, tyndyrymdy, turǵyndardyń muń-muqtajdaryna ortaqtasa alatyn isker azamat sekildi áser qaldyryp edi. Sol túısigimiz aldamapty. Keıinirek te onyń jaqsy isterine qanyqqan edik. Biz sol joly Manarbekke kelgen sharýamyzdyń túp-tórkinin bylaısha jetkizdik.
– Aýylyńda eńbegimen elenip júrgen qandaı adamdar bar? Olar qandaı kásippen shuǵyldanady? Aty-jónderin atashy. Gazet betinde kórseteıik, olardy ózgelerge úlgi-ónege eteıik.
Bul saýalymyzǵa ol kóp oılanǵan joq. Áp-sátte aq-adal eńbekteri arqyly óz sharýalaryn tap-tuınaqtaı etip, kásibin násibine aınaldyryp otyrǵan biraz adamdardyń esimderin atady.
– Ýaqyt degenniń ózi tyǵyzdaý ǵoı. Myna sendermen kórshiles Jánibek aýdanyna qaraı jol júrip bara jatqan jaıymyz bar. Solardyń ishinen bireýine soǵyp, sharýasynyń jaı-kúıimen tanysyp ketýge bolady, – dedik onyń suraýly júzine barlaı kóz tastap.
– Endeshe, «Erkin» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Nurlan Nuǵmanovtyń qystaǵyna qaraı atbasyn burýlaryńyzǵa bolady. Turǵan jeri «Qamystykól» dep atalady. Sizderdi ózim bastap alyp baramyn.
Jol muraty – jetý degendeı, bógelmesten «Qamystykólge» qaraı júrip kettik. Biz barǵanda Nurlan alǵashqy tól berip jatqan qoılardyń qasynda júr eken. Qasyndaǵy kómekshi jigittermen birge jas tólderdi arnaıy oryndarǵa bólek ornalastyryp qoıypty. Sodan keıin ashyq aýlada turǵan qulyndarǵa bastap bardy. Súp-súıkimdi qulyndar mynalar kimder degendeı úrke qarasa, aǵashqa baılaýly turǵan pildeı ala ógiz de kózin alartyp tura berdi. Shamasy, alty aı jaz arbaǵa tıelgen shópti tasyp bolyp, endi damyldaǵan shaǵynda mazamyzdy alǵan myna erikkender kimder deıtindeı kórinedi.
Jabyq qorada turǵan jas buzaýlar da jetilip qalypty. Dál osy sátte aýla-qoranyń sánin keltiretin mal jáne onyń tólderi ekendigine taǵy bir kózimiz jetkendeı kúı keshtik. Osyndaı úlken sharýany dóńgeletip otyrǵan qyryqtyń qyrqasyna da ilige qoımaǵan Nurlandy áńgimege tarttyq. Ol eńbek jolyn Keńes Odaǵynyń ydyrap jatqan ýaqytynda shopannyń kómekshisi bolyp bastapty. Mal men tehnıkanyń tilin bes saýsaǵyndaı meńgergen ákesinen kóp nárse úırenipti. Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde bastalǵan jekeshelendirý naýqany kezinde onyń úlesine on bes iri qara jáne jetpis qoı tıipti. Birdi eki ete biletin sharýaqor jigit osy malmen «Ekpin» sharýa qojalyǵyn qurypty. «Sol jyly osy «Qamystykól» qystaǵyna kóship keldim» dedi ol bizge.
Alǵashqy til qatysýdan ańǵarǵanymyz, ol kezde Nurlan zaıyby Saltanatpen otbasyn jańa qurǵan kezi eken. Jasy jıyrma úshte. Tula boıy tuńǵyshtary áli bir jasqa da tolmapty. Kópten beri adam aıaǵy baspaǵan «Qamystykól» qystaýy qańyrap bos jatyr eken. Biraz jyl ıesiz qalǵandyqtan ábden azyp-tozypty. Osy jerde túnep shyqqannan keıingi alǵashqy tań olardyń esinde umytylmastaı bolyp saqtalyp qalypty. Bulaı bolatyn sebebi, bul eski qystaý ordaly jylan mekendegen oryn bolyp shyǵady. Nurlan men Saltanat tańerteń uıqylarynan oıansa, terezeniń jaqtaýlarynda, tekshelep qoıǵan basy artyq tósek-orynnyń astynda ıirilip, sozylyp, bir-birimen aıqasyp jatqan jylandardy kóredi.
– Saltanat, sen jylandardan shoshyma, úreılenbe. Biz tıispesek, olar bizge ózdiginen tıispeıdi. Shaqpaıdy da. Qalǵanyn taǵy kóre jatarmyz, – dep otbasy ıesi eń aldymen jas kelinshegin úreılendirip, qorqytyp almaýdyń qamyn jasaıdy. Rasynda da, jylandardy kórgende shyńǵyryp jibere jazdaǵan Saltanat ári-beriden soń sabyrly kúıge túse bastaıdy.
Nurlannyń bulaı deýiniń de sebebi bar eken. О́ıtkeni, ol sábı-bala kezinde atasy Elemespen birge aıdalada at-arbanyń ústinde kele jatyp ordaly jylannyń ústinen túsipti. Saltanatqa aıtqany atasynan qalǵan ósıet eken. Ordaly jylanǵa tıisýge bolmaıtyn sebebi – olar óte kekshil keletin kórinedi. Alaıda, adam psıhologııasy óte túsiniksiz, qyzyq keledi emes pe?! Kim-kim de bolmasyn jylandardy kórgen kezde ony alystan tas kesektep qýyp júrip qalaıda óltirýdiń qamyn jasaıdy.
Jylandar da tabıǵattyń ózi jaratqan tirshilik ıesi emes pe. Adamdar ony óltireıin degen oımen tıisip jatsa, áreket jasamaı qalaısha sylqııa salady. Sondyqtan, jylandar da tabanǵa taptalmaı, ózine tónip turǵan ólim qaýpinen qutylýdyń qareketine kirisedi. Osylaısha, ózine tóne túsken adamdarǵa boıyndaǵy ýyn shashýǵa jantalasa umtylady. Haıýandardyń da ózderine tóngen qaýipten qutylýǵa umtylýy – tabıǵı qubylys.
Osy kezge deıin adamdar úshin jumbaq ári úreıli bolyp kelgen jylandardyń tirshiligimen aınalysyp júrgen bıolog ǵalymdar bulardy kıeli jándikter qataryna qosady. Ári jylandardyń kıeli bolyp eseptelýiniń basty bir sebebi – jorǵalaıtyn aıaqtaryn baıqatpaýynda. Adamdarǵa ózdiginen tıispeýinde. Olardy óltiretin – adamdardyń ózderi. Árıne, jylannyń syrtqy túri óte susty keledi. О́zine qater tóngen tusta zár, ý shashý úshin jaratylǵan súırikteı tili tipten qorqynyshty. Buǵan qarap úreı men qorqynyshqa boı aldyrýǵa bolmaıdy, – deıdi jylandarmen birge turǵan otbasy ıesi Nurlan Nuǵmanov. Biz osydan keıin jýrnalıstik áýestikpen oǵan taǵy da birneshe saýaldar tastadyq.
– Nurlan, sonymen ne boldy? Odan keıin de jylandarmen birge tura berdińder me?
– Solaı deýge de bolady. Úsh kúnnen keıin kórge de úırenedi degendeı, birer kún ótken soń esik jaqtaýyndaǵy, úıdiń buryshy men kórpe astyndaǵy uılyǵyp jatqan jylandarǵa kózimiz úırene bastady. Myna ózderińiz kórip otyrǵan, atqa minip júrgen balam sol kezde bir jasqa da tola qoımaǵan sábı edi. Qazir ony jylandarmen birge uıyqtaǵan batyr dep ázildeımin.
Budan keıin jylandar hıkaıasyna baılanysty áńgime tómendegishe jalǵasty.
– Sizge ótirik, maǵan shyn degendeı boldy-aý munyń ózi. Qalaı degende de jylandar týǵan naǵashylaryń emes qoı. Olarmen qashanǵy birge tura bermeksińder. Halqymyzdyń salt-dástúrinde jylannyń basyna aq quıyp alastatyp shyǵarady degen qaǵıda bar edi. Álde osy tásildi qoldandyńdar ma?
– Joq, olaı jasaǵan joqpyz. Bulaı isteý oıymyzǵa kelmepti. Áıtse de, bir kúni kózimiz úırenip qalǵan jylandar ózdiginen ózderi qonys aýdaryp, kórinbeı ketti.
– Munyń syry nede dep oılaısyz?
– Atam ylǵı bylaı dep aıtyp otyrýshy edi. Balam, erteń sen de ósip, erjetip, úlken jigit bolasyń. Sol kezde esińde bolsyn. Jylqy júrgen jerde jylan bolmaıdy. Tipti, jylqynyń ózi turmaq, onyń teri sińgen qamshy, er-toqym, júgen, at-ábzelderine de jolamaıdy. Sondyqtan da, ár qazaqtyń úıiniń tórinde qamshy ilýli tursa, bosaǵada er-turman jatqan. О́mirden kórgeni men kóńilge túıgeni kóp atamnyń osy sózderi qulaǵymda qalyp qoıypty. Men de osylaı istedim.
Jylqy demekshi, Nurlan Nuǵmanov búginde en dalany at tuıaǵynyń dúbirine toltyryp júrgen atbegi ekenin de aıta ketkenniń artyqshylyǵy joq. Onyń baptaǵan sáıgúlikteri qazirgi kúni aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq deńgeıde ótkizilip júrgen at báıgelerinen júldeli oralyp júr. Bul sáıgúlikter men tulparlardyń bári de qazaqtyń kádimgi jaby tuqymdas jylqylary eken. Nurlannyń aıtýynsha, tek báıge attaryn ǵana emes, sonymen birge, atqa otyratyn shabandozdardy da bala kezden daǵdylandyrýdyń paıdasy kóp kórinedi. Attyń syry ıesine málim degendeı, tulpar men shabandoz bala bir-biriniń jaı-kúıin bilse – báıgeden oza shabýdyń bir syry osynda.
Nurlan Nuǵmanovtyń taǵy bir qupııa syryn bizge áriptesimiz, Kaztalov aýdandyq «Aýyl aınasy» gazetiniń redaktory Serik Jumaǵalıev jetkizdi. Onyń aıtýynsha, atbegi báıgeden ózi baptaǵan sáıgúlikteri ozyp kelgende beriletin úlkendi-kishili syılyqtardy ózi ıelenbeı, shabandoz balalarǵa berip nemese olardyń ata-analaryna ataıdy eken. Osy arada bul syılyqtardyń úlkeni, ádette, avtokólik bolyp keletinin de aıta ketken jón.
Márttik, azamattyq, batyldyq jáne jomarttyq dep osyny aıtyńyz.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy,
Kaztalov aýdany,
Bostandyq aýyly.
Sýrette: Nurlan NUǴMANOV.
