Eldikti eńselendiretin eskertkishter

sanatynda tarıhı eldi meken, jer-sý ataýlarynyń alar orny erekshe Zertteýshilerdiń esebi boıynsha Qazaqstanda shamamen 2,7-3 mln. shamasynda ártúrli geografııalyq ataý bar eken. Halqymyzdyń osyndaı rýhanı mol murasynyń bir parasy Qyzyljar óńirine tıesili. Bylaıǵy jurt sanasynda teriskeıde «oryssha oılaý, oryssha sóıleý basym» degen uǵym qalyptasqandyqtan, keı azamattar kóp túıinniń baıybyna tereńdep bara bermeıtini jasyryn emes. Táýelsizdik jyldary bederinde zııaly qaýym ókilderiniń atsalysýymen, jergilikti bıliktiń qoldaýymen kóptegen eldi mekenderdiń tarıhı ataýynyń qalpyna keltirilýi onomastıka salasynda tyndyrymdy isterdiń atqarylǵanyn ańǵartsa kerek. Biz osynaý súbeli taqyrypty zertteýmen aınalysyp júrgen bir top jergilikti ólketanýshylarmen, ǵalymdarmen júzdesip, aýmaqtaǵy baıyrǵy jer-sý, eldi mekenderdiń toponımıkalyq ataýlaryn tarıhı jáne etnolıngvıstıkalyq turǵydan qarastyrý, tyń derekterdi tabý, jurtshylyq nazaryna usyný tóńireginde áńgimelesken edik. Kemel OSPANOV, oblystyq til­derdi damytý basqarmasynyń basshysy: – Halyq tarapynan qoıylǵan jer-sý ataýlary sol jerdiń tabıǵı qujaty bolyp sanalatyny eshqandaı dáleldi qajet etpese kerek. Sol sebepti solaqaı saıasat saldarynan esh negizsiz burmalanǵan, bas­qasha atalǵan, transkrıpsııasy ózgergen, sóıtip, jurtshylyq jadynan óshken geografııalyq ataýlar óz ornyn tabýy úshin keshendi zertteýler júrgizý bar­shamyzdyń mindetimiz der edim. Osy turǵydan sóz qozǵaıtyn bolsaq, kez kelgen aımaqtyń toponımııalyq júıesi ǵasyrlar boıy qalyptasqanyn, tabıǵat jaǵdaılaryn, sol ólkeni mekendegen halyqtyń kóne jáne jańa tarıhyn saqtaǵan, ulttyń ma­terıaldyq jáne rýhanı mádenıetterinen kórinis beretin geografııalyq esimder toptamasy bolyp keletinin ańǵaramyz. Soltústik Qazaqstan aımaǵy fızıkalyq-geografııalyq bederiniń toponımııalyq júıede beınelenýine nazar salsaq, ózindik erekshelikterge ıe. Ormandy, kóldi, tomar-jyraly landshaftardyń toponımderi men mıkrotoponımderinde ózgeshe sıpattar mol. Tek muraǵattyq qujattarda ǵana kezdesetin, búginde el aýzynda tam-tumdap saqtalyp qalǵan, ǵajaıyp syrlarǵa toly, eldikti eńselendiretin eskertishter tildik nysan retinde onomastıka, toponım, antrotoponım turǵysynan zerdelense, etnolıngvıstıkalyq qyrlary túsindirilse, jastarymyz bir­talaı maǵ­lumat alar edi. Qazaq etnotoponımı­kasy keń-baıtaq elimizdiń ár qıyryn qonystanǵan baıyrǵy ulttyń sharýa­shylyq júrgizý erekshelikterine saı qalyptasqanyn teriskeıdiń mysaldary arqyly da keskindeýge bolady. Árbir toponımdik ataýlar keń kólemdegi tarıhı aqparattardy beredi jáne shyǵý turǵysynan qandaı ultqa, tilge tıesili ekendigi birden ańǵarylady. О́ńirde 700-ge jýyq eldi meken bar. Olardyń úshten biri qazaqsha ataýǵa ıe. 13 aýdan túgel derlik, sondaı-aq, 59 aýyl ózgertilip, baıyrǵy attary qaı­­taryldy jáne transkrıpsııasy tú­zetildi. Petropavl qalasynda 57 kóshe jańa ataýdy ıelendi. 26 bilim, mádenıet mekemelerine belgili tulǵalardyń esimderi berilip, jaqsylardyń aty-jóni jazylǵan 17 eskertkish taqta ornatyldy. Áli ataýlary otarshyldyq, totalı­tarlyq sıpattaǵy 78, transkrıpsııa­sy burmalanǵan 21 eldi meken bar. Munyń ózi bodandyq ahýaldan aryla almaı otyrǵanymyzdy baıqatsa kerek. Demek, Táýelsizdigimizden týyndaıtyn ono­mastıkalyq talaptardy aldymen basshylyqqa alýǵa tıispiz. Ekinshiden, osy ýaqytqa deıin bul salaǵa baıypty ǵylymı-tarıhı saralaý júrgizilmegendikten, kópshilik sol eldi mekender ornalasqan aımaqtyń ejelgi toponomıkasynan beıhabar. Toponomıkalyq sózdikter, oqý quraldary, anyqtamalyqtar, kartalar tapshy. Osyndaı sebepterdiń saldarynan týǵan jerdiń toponımıkasyna qymbat jádiger, mádenı mura retinde qaraý kózqarasy kenjelep keledi. О́kinishtisi sol, sala mamandarynyń «toponımderde aýmaqtarǵa qonystanýdyń tarıhı kezeńderi, adamdardyń sharýashylyq is-qımyldary, baıyrǵy kóshi-qon men ultaralyq qarym-qatynastary, eldegi kóp ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tarıhı, saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgerister kórsetilgen» degen tujyrymdary jete eskerile bermeıdi. Alda jergilikti onomastıkalyq máse­lelerge qatysty sharalardy ǵylymı deńgeıge kóterý, baıyrǵy eldi mekender men jer-sý attarynyń sózdigin jasaý, ólketaný portalyn ashý, toponımıkanyń qazaqsha, oryssha elektrondy qoryn túzý, bul isterge bilikti mamandardy tartý mindetteri tur. О́ıtkeni, áleýmettik zertteýler qorytyndylary ataýlardyń 60 paıyzdaıy búgingi ýaqyt talabyna saı kelmeıtinin kórsetip otyr. Korolevka, Boevık, Chapaevka, Pýlemetovka, Býdennoe, Oktıabr, Sovetskoe sekildi qulaqqa jaısyz, kóńilge qonymsyz ataýlar az emes. Zarqyn TAIShYBAI, oblystyq etnomádenı ǵylymı-zertteý ıns­tıtý­tynyń jetekshisi: – Ýaqyt jaǵynan alǵanda, bizdiń zertteý nysanamyz 1830-2015 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Áleýmettanýshylardan quralǵan toptyń jýyrda jaryq kórgen «Atameken ataýlary» atty ujymdyq eńbegin Soltústik Qazaqstan oblysy toponımııalyq keńistigin ǵylymı zerdeleýdiń bastamasy, ár salaly ǵylymı izdenisterge joralǵy dep qabyldaǵan jón. Derek kózderi retinde HÚIII ǵasyrdyń ekinshi shıreginen beri qaraı saqtalǵan muraǵat qujattary, ertede jaryq kórgen esep-sanaq málimetteri arqaý etildi. «Aqmola oblysynyń Estelik kitapshalarynyń» 1887-1916 jyldary shyqqan nusqalary, «Aqmola oblysy týraly» kóp jylǵy sholýlar saralanyp, iske jaratyldy. Qazaq jeriniń Reseımen ejelden irgeles ekeni belgili. Eki memlekettiń halyqtary tósekte basy, tóskeıde maly qosylyp, tonnyń ishki baýyndaı aralasyp kelgenimen, jer-aýmaq jigi aıqyn saqtalǵan. Tipti HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin qoldanysta bolǵan Reseıdiń geografııalyq kartalarynda «Esil shebi» nemese «Ashy beldeý» dep atalyp kelgen bólikten ońtústikke qaraı «qazaqtardyń jeri» ekeni taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. 1752 jyly Reseıdiń ońtústik shekarasyn Qazaq han­dyǵynan qaýipsiz etý maqsatymen Er­tisten Baǵlanǵa deıin shep tartylýyna baılanysty ákimshilik baǵynyshtylyq, qoǵamdyq-saıası ahýal san qubylyp, ur­paqtar jańarǵan saıyn toqtaýsyz ózgerip otyrǵan soltústik ólkeniń jer-sý ataýlarynyń qıly taǵdyry osydan 230-250 jyl buryn bastalǵany muraǵattyq derektermen rastalady. Aıtalyq, otarlanǵan eldi mekenderdiń qazaqsha ataýlaryn orysshamen aıyrbastaý týraly áskerı gýbernator G.Menshıkovtyń buıryǵy 1774 jyldan oryndala bastaǵan. Ákimshiliktiń zorlyq kúshimen ózgergen ataýlar qarasy mol. HH ǵasyrdyń basynda halqymyzdyń basynan ótken tarıhı oqıǵalar men qoǵamdyq qubylystardyń teriskeı ólkege ákelgen zobalańdary da naqty mysaldarmen dáıekteledi. 1919 jylǵy 27 tamyzda Sibir tóńkeris komıteti, qysqasha Sıbrevkom quryldy. 1921 jylǵy 21 sáýir kúni ótken Petropavl qala-ýezdik partııa konferensııasy men sovetter sezinde ortalyǵy Petropavl qalasy bolǵan Aqmola gýbernııasynyń Reseıden bólinip, Qazaq avtonomııaly respýblıkasynyń quramyna engeni jarııa etildi. Kelesi jyly 95 jyl tolatyn osynaý tarıhı data týraly da tyń maǵlumattar toptastyrylǵan. Derekter barynsha tolyq bolýy úshin sol kezdegi Petropavl ýeziniń ákimshilik-aýmaqtyq bólinisimen shektelip qalmaı, Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵyna qarasty burynǵy Kókshetaý ýeziniń, qa­zirgi Aqmola jáne Qostanaı oblystaryna qaraıtyn aýmaǵynyń toponımııalyq keńistigi de qamtyldy. Shartty túrde «tarıhı toponımıka» dep ataǵan bul derekterdiń tarıhı, tanymdyq mańyzy jurtshylyqty qyzyqtyrary sózsiz. Atalǵan málimetter suryptalyp, osydan 120-150 jyl burynǵy 4590 kisi esimi, 2255 qystaýǵa qatysty jer-sý, orman-toǵaı ataýlary jáne 764 rý-taıpa nemese aýyldardyń atyna negiz bolǵan 764 etnonım engizildi. Instıtýttyń keleshektegi ǵylymı-zertteý josparyna sáıkes oblys aýmaǵyndaǵy toponımderdiń sala-sala boıynsha dalalyq ekspedısııalar uıymdastyrý mindetteri tur. Qazaqstan Táýelsizdigine – 25 jyl, Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń shańyraq kótergenine – 80 jyl mereıtoılary qar­sa­ńynda teriskeı ólkeniń ótken tarıhyn ja­ńasha qyrynan tanytý artyqtyq etpeıdi. Gúlnár AHMETJANOVA, áleýmet­tanýshy: – Aımaqtaǵy jer-sý ataýlaryna zer sala qaraǵan adamnyń sol ataýlardyń astaryndaǵy ulttyq tańǵajaıyptardy tanyp, qaıran qalary anyq. Qazaq halqy eldi mekenderdiń, orman-toǵaılardyń, qamys-tomarlardyń atyn kezdeısoq qoıa salmaǵan. Ataýlardyń mán-maǵynasyna, tarıhyna erekshe kóńil bólgen. Ár dáýirdiń eskertkishi retinde tarıhı sananyń, uǵym-nanymnyń deregi sanalyp, urpaqtan-urpaqqa aýysyp otyratyn rýhanı jádigerlerdi qurmettep, aıalap saqtaı bilýmen qatar, «aq­tańdaqtardy» qalpyna keltirý aza­mattyq boryshymyz emes pe? Oblys topo­nımıkasynyń osydan 100-200 jylǵy jaǵdaıyna kóz jiberseńiz júrek syzdaıdy. Ata-babamyzdyń asyl murasynyń, ásem de tapqyr ataýlardyń, qazaq tarıhynyń, turmysy men mádenıetiniń órnegindeı kórkem esimderdiń joǵalyp ketkeni obal-aq. Mysaly, Kóksheaǵash, Jonqyzyl, Kepeqyzyl, Saryóleńaǵash, Saryterek nemese Tólepbergen týǵan, Qoısoıǵan, Qoıanshyqpas, Taldy qystaý mekenderiniń ataýlary jurt aýzynda ǵana qalǵan. Bir kezdegi oqıǵany, adam áreketin, qazaqtyń ata kásibimen ajyramas birlikte, umytpastaı etip shegelegen ataýlar mynadaı-aq bolar: Sıyr salǵan, Tórt ógiz, Túlki alǵan, Qasqyr qamaǵan, Úki atqan, Kúıgen qystaý, t.s.s. Toponımderdi taldap otyrǵanda, kózge túsetini – adam balasynyń ózi nazar aýdaryp, kóz toqtatqan nysandy basqalardan oqshaýlap, bólip alyp sıpattaı bilý sheberligi. Úlken qopa, Birqyzyl, Egizbaı, Qosqaratal, Qospaqshaǵyl, Sulý­jal, Sulýqyzyl... tize berseńiz kórkem dastannyń shýmaqtaryndaı oqylady. Babalarymyz keler urpaqtyń sanasyna amanat etip sińirgen mundaı toponımderdiń bir parasy oqıǵaly: Aqjan qonǵan aǵash, Esengeldi jyǵylǵan, Esilbaı túsken, Áje ólgen saı, Jáńke týǵan, Dináli qystaǵan, Kóshek qoı soıǵan, Salpyqtyń qyzyly, Salyqpaı shoqysy, Sháýli ustaǵan, t.b. Osyndaı tarıhı ataýlardy etnolıngvıstıkalyq turǵydan zerdeleý– keleshektiń isi. Árıne, elimizde jer-sý ataýlaryn jınaqtaý, olardy retteý, durys tańbalaý, ejelgi ataýlardy ornyqtyrý sııaqty te­o­rııalyq, qoldanbaly máselelerdi ǵylymı saraptaýǵa umtylys qýantady. Desek te, problemalar da joq emes. Soltústik ólkeniń súıikti uly, jalyndy jyrshysy Sábıt Muqanovtyń týǵan jer týraly tolǵanystary, atamekenniń ár tasy men tóbeshigi, aınadaı jarqyraǵan kólderi men shoq-shoq toǵaılarynyń atyn jasynan jattap ósken jershil azamattyń jazbalary otansúıgishtik oqýlyǵyndaı jetelep otyrady. «Petropavlǵa kele surastyrsam,– deıdi jazýshy, – Jamanshubar jeriniń qaı sovhozǵa qaraıtynyn biletin adam joq eken. Olardy kinálaýǵa da bolmaıdy, geografııalyq kartada ondaı at joq. Biraq, men Jamanshubardyń jolyn eshkim aıtpaı-aq tabam», dep alady da qazaq dalasynyń ógeı uldary túsine ber­meıtin kórkem kelbetin qaǵazǵa bylaısha túsiredi: «...biletinim, aýyl arasynyń joly. Erte kezde, usaq aýyldardy aralap qıqań-sıqańy kóp bolatyn bul jolmen... Petropavl, Arhangelsk, Búgilim (Bogolıýbovka), Talapker, Ortalyq, Jekekól (Blagoveshenka), Maıbalyq. Odan ári jaılaý – Jamanshubar». 1930 jyly kelgende: «Marshrýtym: Beskól, Nadejenka, Bogolıýbov, О́rnek, Altaı-Murat, Qorjynkól, Jekekól, Maıbalyq, óz aýylym», degen silteme jasaıdy. Mine, erekshe kóńil aýdaratyn, «Sábıt joly» dep arnaıy atap, qujattap, hattap, týrıstik marshrýt jasaıtyn tarıhı sapar joly osyndaı-aq bolar. Jazýshy shyǵarmasynda jer-sý ataýlaryn túsindirip, ereksheligin ejelgi qazaq turmysymen qabystyra baıandaıtyn sátteri kóp: «Bul mańaıda, buryn úsh aýyldyń qystaýy bolýshy edi, Jamanshubar, Batpaqkól jáne О́teı-Dáýish. Jamanshubarda kól joq, sýdy qudyqtan ishetin, biraq qudyq sýy tapshy bolyp, keıbir qysta maldary da, jandary da qardy eritken sýmen kún kóretin. Batpaqkóldi qystaǵan Mámek pen Ańdamasqa kóldiń sýy keıde jetip, keı jylda tapshy bolyp, sondyqtan, olar da qar eritip kún kóretin». Biz aldaǵy ýaqytta «Sábıt Muqanov shyǵarmalaryndaǵy toponımder» degen taqyrypta zertteý júrgizýdi basty maqsat etip otyrmyz. HH ǵasyrdyń basyndaǵy kúrdeli qoǵamdyq-saıası silkinisterdiń aýyr zardaptaryn jastar túgil úlkenderdiń ózderi tereń bile bermeıdi. Keńes ókimeti bıligi kezinde Qazaq avtonomııaly respýblıkasynyń quramynda Aqmola gýbernııasynyń qalaı qurylǵany, sol gýbernııanyń, odan keıin Qaraǵandy oblysynyń ortalyǵy bolǵan Petropavl qalasynyń jáne táýelsiz Qazaqstan ekonomıkasy men óndirisiniń, mádenıeti men ǵylymynyń asa mańyzdy aımaǵyndaǵy árbir eldi meken men aýdannyń qalaı qalyptasyp, damýy– ótken tarıhymyz. Ony sanadan óshirip tastaı almaısyń. Omby ýezindegi Atqy-Móntik-Sary Qaraýyl bolysynyń ataýy Nıkolaev bolysy, Petropavl ýezindegi Mataqaı-Syban-Kereı bolysynyń ataýy Presnogorkovskaıa bolyp ózgertilgen. Bul ataýlar kúni búginge deıin otarlaý saıasatynyń eskertkishindeı saqtalyp qalǵan. Keıin bul úrdis barynsha qarqyn alyp, jalǵasa bergen. Mysaly, 1830 jylǵy kartanyń betindegi kólder men eldi mekender attarynyń jappaı orysshalanýy kóp jaıttan habar beredi. 1832 jyly Omby oblysynyń aımaǵyn áskerı-topografııalyq kartaǵa túsirý úshin podpolkovnık Býtkovskııdiń basshylyǵymen arnaıy ekspedısııa qurylady. Ekspedısııanyń 1833 jyly daıyndaǵan esep-sanaq sıpattamasynda Kókshetaý okrýginde (qazirgi SQO aımaǵyn da qamtıdy) turatyn halyqty ákimshilik bolystarǵa kúshtep bólgeni nazar aýdartpaı qoımaıdy. Patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatynyń negizgi baǵyty aýmaqtyq jáne saıası-áleýmettik birligi tutas, yntymaqtasa uıyp otyrǵan qazaq rýlaryn bólshektep, árbir ákimshilik bóliske taratyp jiberýge baǵyttalǵany qujattardan anyq ańǵarylady. Joǵarydaǵy kestede bir rýdyń adamdary ártúrli bolystarda qaıtalanyp kele berýiniń mánisi mynandaı: qazaq rýlarynyń usaq toptarǵa bólinip, aralasyp ketýi okrýgtik prıkaz qurý, ákimshilik bolystarǵa bólý saldarynan týyndaǵan. Bul jaıttar 1822 jylǵy reformanyń nátıjelerine qatysty málimetter bolyp tabylady. Keıin oblys, aýdan, sovhoz qurý kezderinde jaǵdaı múldem asqynyp, tutas qazaqty tas-talqan etip bytyratyp, shashyp jibergen. Bir rýdyń, bir atanyń urpaqtary birin-biri tanymaı, sýysyp ketýiniń tamyry osyndaı otarlaý saıasatynda jatyr. Bul qıǵashtyqtar qazaqtyń ulttyq zerdesine zor qııanat keltirgeni aıtpasa da túsinikti. Ata-babalarymyzdyń tórine basa-kóktep kelgen árbir kelimsek ózimen birge tilin, dinin, salty men sanasyndaǵy jer-sý ataý­laryn ala kelip, ornyǵa bergen. Máselen, qazirgi jer-sý aýmaǵymyz áýelde 1803 jyly Reseıde qurylǵan Sibir general-gýbernatorlyǵyna qaraǵan. Sibirdiń bas gýbernatory M.Speranskıı qazaq dalasynda handyq bılikti joıyp, «Sibir qazaqtarynyń jarǵysy» dep atalatyn qujat negizinde memlekettik basqarýdyń jańa túrin engizgen. Sáýle MÁLIKOVA, oblystyq mem­le­kettik muraǵattyń dırektory: – Ulttyq qundylyqtardy joıý arqyly onsyz da sany az teriskeı qazaqtaryn otarlaýǵa kirisken patsha úkimeti bılik júıesin ózgertý arqyly Qyzyljar, Kókshetaý atyrabyna qarashekpendilerdi qara qurtsha qaptatqany tarıhtan málim. Jappaı qonystaný 1826 jyldan bastalady. 1875 jylǵy málimet boıynsha qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysyna qaraıtyn aýmaqtaǵy bolystyq bólinisterdiń ataýlary túgeldeı aýys­tyrylǵan. Bul ózgertýlerge qazaq rýlary men atalarynyń esimderi bolys ataýynda aıqyn kórinbeı, umytylsyn degen maqsat basty sebep bolǵanǵa uqsaıdy. «Vedomost o chısle kırgızskıh volos­teı, aýlov ı kıbıtok v Akmolınskoı oblastı (na trehletıe 1887-89 gg.)» degen qujatta qundy derekter barshylyq. Zertteýshiler 1891 jyly Reseıdiń Eýropa jaǵynda qatty qýańshylyq bolyp, Oral taýlary irgesindegi, Batys Sibirdegi ash-aryqtar Qazaqstanǵa jappaı aǵylǵanyn, jol ústinde qys erte túsip, kezdesken kazak stanısalary men orys poselkelerine beı-bereket qystap qalǵanyn jazady. Bosqyndarǵa úkimet tarapynan qoldaý jasalyp, «bos jerlerge» ornalasýǵa ruqsat etilgen. 1893 jylǵy 4 naýryzda patsha bekitken erejege sáıkes burynǵy qonysyn tastap, aýa kóshkenderge temirjol jelisi boıyna ornyǵýǵa pármen berilgen. Qonys aýdarýshylardyń qazaq jerine aıaqtary tıisimen Ashykól, Tushykól-Gorkoe, Presnoe bolyp shyǵa kelgen. Belgili zertteýshi V. Alekseenkonyń jınaǵan derekteri boıynsha 1870-1906 jyldary Qyr ólkesine Reseıden aýyp kelgender 521 myń adamdy qurasa, Stolypın reformasy atalatyn 1906-1914 jyldar aralyǵynda 734 myńǵa jetken. Jer-sý atyn ózgertý – jaı áýesqoılyq emes, sol mańaıda buryn eshqandaı halyq mekendemegen, demek, ıesiz jerge qazyq qaǵýǵa bolady degen jymysqy saıasatpen ádeıi jasalǵan shara ekeni anyq. Tipti, qazaqy ataýlardyń transkrıpsııasyn ózgertip, adam tanymastaı qalypqa túsirgen (Shabaqty-Chebashe, Tereńkól-Torangýl, Toqysh-Tokýshıno, Asan-Asanovo...). Keńes Odaǵynyń tarıhynda kommý­nıstik jeke ıdeologııaǵa negizdelgen tota­lıtarlyq júıeniń áserinen qoǵam damýyn tejegen, halyq basyna neqıly aýyrtpalyqtar ákelgen oqıǵalar men qubylystar memlekettiń ákimshilik-aýmaq­tyq bólinisine, tıisinshe, eldi me­kenderdiń, olar ıemdengen jer bederi men sý kózderiniń, orman-toǵaılarynyń ataý­laryn ózgertýge keri áserin tıgiz­beı qalǵan joq. Kolhozdastyrý kezinde baıyrǵy tarıhı toponımıkany «Jańa turmys», «Alǵabas», «Jańa talap», «Ja­­ńalyq», «Ortalyq»,»Birlik» sııaq­ty dańǵaza ataýlar basty. Ekinshi dú­nıe­­júzilik soǵysta orny tolmas kóp shy­ǵynmen eldi basqynshylardan saqtap qalǵan halyq erligi tarıh betinde qalaı saqtalsa, soltústik ólkeniń jer-sý attarynda da solaı tańbalanǵan. Jańadan qurylǵan kásiporyndarǵa, eldi mekenderge Keńes ókimetiniń, kommýnıstik par­tııanyń jetekshi qyzmetkerleriniń esimin berý saltqa aınalǵan-dy. Ol adamdardy kisilik qasıeti, halqyna nemese sol ma­ńaıǵa sińirgen eńbegi úshin emes, jańa bılik­tiń bıik satysyndaǵy laýazymy úshin ulyqtaıtyn. Osyndaı «antropotonımdermen oınaý» úrdisiniń mysaldary Soltústik Qazaqstanda da jetip-artylady. Máselen, 1935-1936 jyldary 6 «selsovetke» Oraz Isaevtyń aty berilgen. Búkil Qazaqstandaǵy sekildi 1954 jyl­dyń kókteminen bastalǵan Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý degen mem­lekettik deńgeıdegi saıası-sharýashylyq naýqanǵa baılanysty oblystyń ákimshilik-aýmaqtyq bólinisi túbirimen ózgertilip, jańadan qurylǵandaryna ıdeologııalyq turǵydan «Aleksandrov», «Zarıa», «Zolotaıa nıva», «Ilıch», «Molodaıa gvardııa», «Nevskıı» sııaqty ataýlar qoıyla bastaǵan. Osynyń saldarynan soltústik aımaqtyń demografııalyq jaǵ­­daıy múlde ýshyǵyp, az ýaqytta qazaq halqy óziniń týǵan otanynda az­shylyqqa aınaldy. Qazaq tiliniń quryp ketý qaýpi tóndi. Mektepter men arnaýly oqý oryndary jergilikti ult tilin­de maman daıarlaı almaıtyn dárejege jetti. Osyndaı soıqannyń izderi kúni búginge deıin Qyzyljar óńirinde saırap jatyr. Keıbireýler ony maqtan kórip, qazaq halqynyń kóp erlikteriniń birine balaǵylary keledi. Jylda bir «jańalyq engizýdiń» saldary sol kezdegi memlekettik qurylymdy múlde turalatqan. Muny Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq bólinisiniń keńes zamanyndaǵy ózgerý tarıhynan aıqyn kórýge bolady. 1925 jyly qalalyq, gýbernııalyq saılamyshty bılik deńgeıinde qaýly alynyp, Qazaq avtonomııaly sovettik sosıalıstik respýblıkasynyń Ortalyq atqarý komı­teti bekitken qujat boıynsha ózgergen Qyzyljar ataýy Máskeýden qoldaý tappaı qalǵan. 1928 jylǵy 17 qańtarda KazSIK-tiń ekinshi sessııasynda Qyzyljar okrýgi qurylyp, mamyr aıynyń 10 juldyzynda Petropavl ýezi dep ózgertilgen. Qoryta aıtqanda, aımaqtyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan toponımııalyq júıesin bir izge túsirý, ulttyq mádenı jáne mate­rıaldyq qundylyqtaryn saqtaý, baıyrǵy ataýlaryn qaıtarý – asa mańyzdy is. Jazyp alǵan О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy.