1.Áıel janynyń jyrshysy
Ádebıet álemine ózindik órnegimen, tolysqan talantymen tanylǵan kórnekti jazýshynyń biregeıi – Beksultan Nurjekeuly. Qalamgerdiń kórkem prozadaǵy qorjyny shuraıly shyǵarmalarǵa toly. Onyń qabilet-qarymynyń, týma darynynyń jemisi: roman, povest, áńgimeleri tól ádebıetimizdiń tolymdy týyndylary sanatynda. San syrly, alýan qyrly ómir shyndyǵyn kórkem sózben kestelep, shyraıyn shyǵaryp, árin keltirip, órnekteýde shynaıy sheberligimen tanylyp, jurtshylyq júregine tóte jol tapqan jazýshynyń baǵyn ashqan sol baıaǵy suńǵyla sýretkerligi.
Endi Beksultannyń romandary jóninde qysqa qaıyrymǵa qurylǵan birer aýyz sóz sabaqtaıyn.
Alǵashqy romany «Kútýmen keshken ǵumyrda» qazaq eliniń dúrbeleń dáýir – 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi tusynda ánshi Átikeniń taǵdyr tálkegine túsip, qıly ǵumyr keshken kezeńiniń oqıǵalary kórkem sýrettelgen. Arada qyryq jyl ótse de, óli-tirisin bile almaı armanda ǵumyr keshken ánshiniń áke-sheshesiniń, ásirese ǵashyqjary Qaınykeshtiń saǵynyp, sarǵaıa kútken, ókinishte ótken ómiriniń esten ketpes ǵajaıyp hıkaıasy oqyrmandar júregin baýrap alǵan aıryqsha, tamasha shyǵarma. Bul roman taza, móldir mahabbat jyry.
Al «Bir ókinish, bir úmit» romany tutas bir dáýir kelbeti men sol kezdegi urpaqtyń ómir joly, taǵdyry, qýanysh-renishteri, móldir sezimderi kórkem sýrettelgen, ómir shyndyǵynan alynǵan shyǵarma. Roman zamandastarymyzdyń ómirden óz jolyn taýyp, ónerge umtylys-talpynysyn, sol maqsatqa jetýge talaptanǵan izdenisterin, sondaı-aq, adamdar boıynda adaldyq, kisilik, adamgershilik qasıetteriniń qalyptasý máselelerin qozǵaǵan tańdaýly týyndy. Bir qaraǵanda, shyǵarmadaǵy oqıǵalar, ásirese, alǵashqy mahabbat, adamdyq pen aıarlyq haqyndaǵy taqyryptyń ádebıette az jazylmaǵany aıan. Alaıda, Beksultan óz qoltańbasyn taýyp, janyńdy tolqytyp, sezimińdi oıatyp, birjolata sóziniń sıqyrymen baýrap, alabóten aıshyqty shyǵarma jazýdyń qupııa kiltin tapqan-aq. Qysqasy, bul da zaman, ýaqyt shyndyǵy, zamandastar beınesi kemel kestelengen shoqtyqty shyǵarma.
Beksultannyń jazýshylyq abyroıyn asyrǵan juldyzdy shyǵarmasynyń bastysy «Kúnáli mahabbat» ekendigi daýsyz. Bul tuńǵysh jazýshylyq tusaýyn kesip, «Juldyzda» jarııalanǵan ári birden kózge túsip, jolyn ashqan ulpa sezimdi ulyqtaǵan, oqyrmanyn salǵan jerden jeteleı jóneletin tartymdy shyǵarmasy. Otandy da, otbasyn da oırandap, janǵa jazylmas jara salǵan sum soǵys týraly talaı-talaı óleń, poema, povest, romandar baryn bilemiz. Olardyń kópshiligi sol qanquıly soǵysqa qatysqan aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary. Al soǵysqa qatyspasa da, jetimdik pen jesirliktiń zardabyn shekken orta býyn qalamgerler de qarap qalǵan joq. Sonyń biri – Beksultan. Sol soǵysta súıip qosylǵan kúıeýinen – jigittiń tóresi Nurjannan aırylǵan Zeren syndy zıpa minez, sulý da jas kelinshektiń táleıi joq taǵdyryn jazýshy óz júreginen ótkizip, óz kózqarasymen saralap, tereńnen syr tolǵap, oıyn kelistire kestelep jazǵan-aq qoı. Povestiń qarasózben jazylǵan jyrdaı oqylyp, oılantyp, kóńilińdi muń-sherge bóleýiniń syry – jazýshynyń ómir shyndyǵynyń shyraıyn shyǵaryp jazǵandyǵynda. Jazýshy jastyǵy, kóriktiligi adastyryp, eki birdeı erkektiń eteginen ustaýǵa májbúr bolǵan, olardan da bala týyp, aqyr sońynda Nurjannyń áke-sheshesiniń otbasyna oralýy áńgimelengen. Jazýshy da, oıly oqyrman da beıkúná Zerendi jazǵyrmaıdy, qaıta jandary ashyp, keıipkermen birge qamyǵyp, birge jabyǵyp kúı keshedi. Qalam qudireti men shyndyqtyń áseri degen osy bolar. Osynaý áıeldiń jan syryn ózine aıtqyzý ádisimen jazylǵan baıandy janyń tebirenbeı oqýyń múmkin emes. Romannyń aıaǵy: «Men kóp qatelesken áıelmin. Kinám da, kúnám da kóp. Úlgi alatyndaı eshteńem joq. Baqyttymyn dep te, baqytsyzben dep te kesip aıta almaımyn» degen Zerenniń sózin zerdeleı kelip, jany taza, sezimi móldir, jastyqpen jaza bassa da adamgershilik qasıetinen aırylmaǵan keıipker jónindegi pikirimizdiń túıini: Zeren ózin qansha kináli de, kúnáli sanasa da oqyrman oǵan teris qarap ketpeıdi. Ol bar bolǵany aq, adal sezimniń, soǵystyń qurbany, baqytty ǵumyr keshýge talpynǵan ýyzdaı jas, ajarly, kórikti kelinshek báribir seniń de qımas adamyńa aınalyp ketetini aqıqat.
Kelesi bir kelisti roman «Jaý jaǵadan alǵanda». Bul oqıǵalary da, keıipkerleri de naqty ómirden alynǵan, dáıek-derekti, ómir shyndyǵymen shyńdalǵan kórkem shyǵarma. Kúni keshegi el basynan keshirgen qıly kezeń, qym-qýyt taǵdyrly adamdardyń tóńkeristen keıingi ujymdastyrý, sol saıası naýqannyń qazaq eliniń basyna qasiret bultyn úıirgen tustary, zorlyq pen qorlyqqa shydamaı el aýǵan dúrbeleń dúnıeniń sýretin bar soraqy shyndyǵymen meılinshe móldiretip, júregińdi eljiretip, kóp jaǵdaıda qaıǵyrtyp, qapalandyryp, janyńdy jaralaıtyn osynaý roman sol bir jaraly jyldarǵa, sol zamannyń basynan baǵy taıǵan qarapaıym adamdaryna sózben somdalǵan eskertkish desek, esh qatelespeımiz.
Taǵy bir toqtala ketpeske bolmaıtyn roman «Erli-zaıyptylar». Osynaý otbasylyq ómirdiń búgi-shigin tereńnen qozǵap, súıispenshilik, syılastyq, adaldyq, aıarlyq, ǵashyqtyq, zulymdyq syndy adam balasyna tán qasıetterdiń sıpaty, adamtanýdyń sátti amaly kórkem shyǵarmada ádemi ádiptelgen. Jazýshynyń jan baılyǵyna, aqyl-parasatyna dán rıza bolasyń. Jalpy, osy taqyryptas shyǵarmalar Eýropa elderiniń ataqty jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵynda erekshe oryn alǵany belgili. Al myna roman taza qazaq otbasynyń ómir-tirshiligin ulttyq salt-dástúr úlgisinde órbitken, jazylý máneri jańasha shyǵarma. Romanda nebir shıelenisti oqıǵalar, qyz-kelinshekterdiń bastaryna túsken aýyrtpalyqtar – synı sátter áńgime jelisin júıeleı, qyzyqtyra baıandaýmen ushtasyp, qııýlasa ketýi de jazýshylyq sheberlik pen tapqyrlyqtyń naqty kórinisi. Qazaqy túsiniktegi tálim-tárbıeniń jón-josyǵy, otbasy birligi men baqytynyń baıandylyǵy týrasyndaǵy jazýshynyń keń tolǵanysty, kemel oılary oqyrman júregine jata qalady.
Endigi áńgimeni jazýshynyń birneshe povesi jaıynda jalǵastyraıyn.
Taptaýryn taqyryptan qashyp, jańasha jazyp, jańasha oı, jańasha adamı qatynasty qalyptastyrýdy qalaǵan qalamgerdiń talpynysy men tapqan ádebı tásilin qalaısha qoshtamassyń? Mekteptegi oqýyn bitire sala, aýylda qalyp, jurt qatarly qara jumysqa jegilgen, basqarmanyń balasy Májıttiń eldi eleń etkizgen tosyn qylyǵy arqyly órbigen bir sáttik oqıǵaǵa qurylǵan povestiń kólemi shaǵyn bolsa da, aıtary atan túıege júk bolǵandaı.
О́zi bireýdiń jalǵyz balasy. Ákesi bastyq. Turmysy túzý. Sóıte tura joǵary oqý ornyna tús dep ata-anasy qansha úgittese de bettetpeı qoıǵan. Ol mektepti ortasha baǵamen bitirgeni, ıaǵnı óziniń shamasyn biletindikten osyndaı sheshim qabyldaǵan. Endi taban astynda Almatyǵa attanyp ketýi aýyldastaryn qaıran qaldyrǵan. Sóıtse, onyń sebep-syry bar eken. О́ziniń synyptasy, kileń tórt pen beske bitirgen Záýreni asyrap alǵan aǵaıyny Ádilbek óz erkinen tys aýyldaǵy qurylys brıgadıri Sháripke uzatpaqshy ekenin estıdi. Surastyrsa, jaltaqtap jetim ósken qyz qarsy shyǵa almapty. Ol jigitti jurt onsha jaqtyrmaıtyn. Qoǵam múlkin óz paıda kózine aınaldyryp, baıý jolyna túsken jan. Májıt qyzdy qutqarýdyń amalyn taýyp, Almatyǵa attanady. Sodan óziniń joly bolmasa da, Záýreniń emtıhandy sátti tapsyryp jatqanyna qýanyp, endi onyń orynsyz opyq jep, súımeıtin kisige qosylmasyna kózi jetken Májıt aýylyna oralady. Mine, «Balalyqtan bir adym» povesindegi oqıǵanyń bas-aıaǵy osy ǵana. Al oqyrman alar taǵylymnyń aıasy aýqymdy. Shyndyqty betke aıtyp, tike sóılep óz degeninen bas tartpaıtyn minezdi jasóspirimdi qatarlastary jeńiltek, alańǵasar sanaıtyn. Shyn mánisinde, Májıttiń is-áreketin, izgilikti jaqtaıtyn, ózi syılaǵan adamyna janashyr bolýǵa, qamqorlyq kórsetýge ázir ekendigin alǵa tarta otyryp, jazýshy jas urpaqtyń boıyndaǵy izgi, kisilik qasıettiń qalyptasýyn súısine sýrettep otyr. Adaldyqty, ádildikti jany qalaıtyn bala jigit ónegesiniń órken jaıýyn áspettep, oqyrmannyń oıy men sezimin nurlandyryp, ımandylyqqa uıytyp, erekshe áserge bólegen keıipkerge bek rıza bolasyń.
El esinde, oqyrman oıynda qalatyn povesterdiń qataryna «Jaılaýdaǵy jıyrma kún», «Aryz», «Beý, qyz dáýrendi» jatqyzamyz. Alǵashqy ekeýi týǵan jer, ardaqty atameken tarıhyna áriden úńilip, qadir-qasıetine bas ıip júrýdi ýaǵyzdaıtyn, azamattyq paryzymyzdy eske salatyn, oıy salmaqty, ónegesi ómirlik hıkaıattar bolsa, «Beý, qyz dáýrende» jany názik, sezimi móldir Gúlbarshyn qyzdyń armandaǵan adamyna – ǵashyǵyna degen súıispenshiliginiń sátsiz aıaqtalýynyń taraý-taraý syryn shertetin shejire.
Bulardan basqa «Temir qaqpan», «Baıserkeniń qyzy» atty povesteri ózindik órnegi, tushymdy tálimi mol, jeńil oqylsa da, júgi aýyr shyǵarmalar ekenin atústi bolsa da ataı ketken artyq bolmas.
Munyń syrtynda Beksultannyń áńgimelerinde adamgershilik, adaldyq, óte-móte súıispenshilik syrlary sonshama áserli sýretteletinin kópshilik oqyrman bilýge tıis. Olardyń oqıǵalary da, maqsaty da, pishim-qurylymy da, sheshimi de avtordyń kózdegen ıdeıasymen úılese, baılanysa, tabıǵı jarasymdy jazylýymen de tartymdy ári qyzǵylyqty.
Jazýshynyń kórkem shyǵarmalarynyń tek qana ózine tán bir ereksheligi, aıryqsha aıǵaqtap turatyn sırek sıpaty bar. Soǵan tolyǵyraq toqtala ketkenimiz jón.
Adamdy túsiný – áıel janyn túsinýden bastaý alatynyn oıly oqyrmannyń júregine jetkize jazyp júrgen Beksultan osy ózi ashqan aqıqatty ár shyǵarmasynda árqıly jolyn taýyp órnekteýde.
Súıispenshilik, ǵashyqtyq – adam boıyndaǵy ǵalamat sezim qudireti, ony sózben emes, júrekpen túısinip-túsiný qajet. Al jazýshynyń áıel keıipkerlerin eshqashan sezimtaldyǵy úshin sókpeý, jazǵyrmaý, kinálamaý sebebi – áıel janyn, sezimin qadirleýi.
Áıel men erkektiń arasyndaǵy alapat sezimdi, súıispenshilik syryn erotıkalyq sıpatta sýretteýdiń shynaıy sheberi de Beksultan ekeni jalpaq elge jarııa. Al ǵashyqtyq dertiniń janyńdy kúıip-jandyrǵan tátti sátterin súısine sýrettegen jazýshyny qalaısha áıel janynyń jyrshysy demessiń?! Áıeldiń jan sulýlyǵyn barynsha jarqyrata jazyp, san qupııa syryn ashyp, qylyǵyn qyzyqtap, náziktigi men nazyn túsinip, súısinip, rıza kóńilmen rahattana sýretteý arqyly mahabbat músinshisi, sezim sáýletkeri atanǵan jazýshynyń ónerdegi ónegesi ómirlik.
Iá, «Kúnáli mahabbat», «Kútýmen keshken ǵumyr», «Erli-zaıyptylar», «Beý, qyz dáýren» povesteri men t.b. ondaǵan áńgimeleri − áıeldiń bar jan dúnıesin san qyrynan alyp, syr aqtarǵan, jazýshynyń baǵyn ashqan tamasha týyndylar.
Jazýshynyń shyǵarmalaryn oqyp, talantyn baǵalap, oı-pikirlerin baspasóz betterinde jarııalaǵan belgili jazýshylar, synshylar qatarynda akademık M.Qarataev, H.Esenjanov, S.Omarov, O.Bókeı, A.Seıdimbekov, Sh.Murtaza, t.b. sańlaq qalamgerler bar. Endeshe, Beksultannyń shyǵarmashylyq eńbegi el aldynda erekshe baǵalanyp, soǵan saı syı-qurmetke bólenip júrgeni zańdy dep bilemiz.
2. Qalamgerdiń qaıratkerlik minezi
Beksultan talaı-talaı tamasha áńgime, povest, romandar jazǵan úlken jazýshy ǵana emes, qazirgi qarbalas, qysyltaıań, almaǵaıyp, alasapyran ýaqyttyń dúrmegine ilesip, beker bosqa jaltaqtamaı, ultynyń upaıyn túgendesip, joǵaltqanyn taýyp, umytqanyn esine túsirip, qazaǵyna qaltqysyz qyzmet kórsetip júrgen belsendi de bedeldi qoǵam qaıratkeri. Oǵan jazýshynyń til, tarıh, óner men ádebıet salasyndaǵy áleýmettik máselelerdi qozǵap, tereńnen tolǵap baspasózde jarııalanǵan on san maqalalary tolyq dálel. Parasaty bıik, oqyǵan-toqyǵany tolaıym jazýshynyń kókeıkesti máseleler kóterip, aıtqan oı-pikirlerin tarıhı dáıektermen dáleldep jazýy nátıjesinde júzege asqan, orny tolǵan ıgilikti is-sharalar birsypyra. Adal sózin halqyna tyńdata alǵan azamattyń aıtqany-jazǵany, elimen bólisken arman-ańsary, oı-pikirleri aıaqsyz qalǵan joq. Jalpaq jurt qulaq asyp, qoldaý kórsetip jatýy, árıne, sóziniń dalaǵa ketpegeni, kópshiliktiń kókeıine jetkeni. Sóıtip jazýshynyń aq júreginen shyqqan adal sózi ultyn da, ulyǵyn da oılantty.
Beksultannyń qaı taqyrypqa arnap jazbasyn, báribir ulttyq múddege aıryqsha qamqorshy bolý, babalar amanatyna adaldyq kórsetý árbir qazaq azamatynyń paryzy ekendigin eske salyp, ult qundylyqtaryn qasterleý arqyly rýhanı qazynamyzǵa olja salý maqsatyn kózdeýi kópshilikke úlgi-ónege bolaryna senemiz. Qazaqtyń joǵaltqany men joǵyn izdeý jónindegi izgilikti isti basqalardan buryn jazýshylar óz mindetterine almasa azamattyqtaryna syn degen oıy da aına qatesiz aqıqat.
Endeshe, sol bir azattyq alǵan almaǵaıyp kezeńdegi eń qajetti degen máselelerge toqtalyp, tarıhı taqyrypqa arnalǵan jazbalardy eske túsireıik.
Áýeli sonaý 1977 jyly «Jaılaýdaǵy jıyrma kún» povesinde joramaldap, keıin – 1984 jyly «О́zender órnektegen ólke» kitabynda Orbulaq shaıqasy jáne sol urys ótken jer týraly dáleldep jazǵan edi. Oǵan eshkim qulaq aspaǵan. Sóıtip júrgende «Egemen Qazaqstan» gazetinde 1992 jyldyń 22 aqpany kúni jazýshy-jornalshy Balǵabek Qydyrbekulynyń «Qazaqtyń Qarasaı batyry» degen maqalasy shyǵyp, onda avtor Qazybek bek Taýasarulynyń qoljazba kitabynan úzindi keltirip, soǵystyń Qosqolań taýynyń arasynda bolǵanyn aıtypty. Aıtqan sóziniń aqıqatqa aınalǵanyna júregi jaryla qýanǵan Beksultan sol qoljazbany satyp alyp, 1993 jyly «Jalyn» baspasynan «Túp-tuqıannan ózime sheıindi» jaryqqa shyǵardy. Osylaısha Batyr qontaıshy bastaǵan 50 myń jońǵar jasaǵyna 600 qolmen qarsy turǵan Jáńgir sultannyń erligi, oǵan Jalańtós batyrdyń 20 myń áskermen kómekke kelgendigi tarıhı derektermen dáleldenip, Úkimet qaýly qabyldap, 1993 jylǵy 3 shildede Beljaılaý baýraıynda Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyq toıy ótti. Sóıtip, kezinde túrli pikirtalastar týdyryp, aqyry resmı rastalyp, Orbulaq shaıqasynyń (aıtpaqshy, Ordyń bulaǵy degen eki sózdi biriktirip Orbulaq dep ataýdyń ońtaıly ekenin Beksultanǵa aıtqan biz edik) qaı jerde, qalaı ótkenin, oǵan qatysqan batyrlardyń esimderin aıǵaqtap, taban astynda jatqan tarıhty tiriltip, el men jerdiń baǵyn ashýǵa aıanbaı atsalysqan Beksultannyń azamattyq erligin, qalamgerlik qaıratkerligin atap aıtsaq artyq bolmas. Osy jerde ataqty tarıhshylar Mıller, Fısher, Levshın, Reseı áskerı elshisi G. Ilın, t.b. keltirgen dáıekti dáleldemeler men Qazybek bek Taýasarulynyń kitabyndaǵy derekterdiń bir jerden shyǵýy da bul jaıdyń aqıqattyǵyna aıǵaq edi. Endeshe, qanshama aıtys-tartysqa jeleý bolsa da, bul kitaptyń qazaqtyń túpki tarıhynan syr shertetin shejire – qundy shyǵarma ekendigine senesiz. Bul da Beksultannyń qazaq tarıhyna qosqan úlesi.
Menińshe, Beksultannyń qalamgerlik qaıratkerliginiń taǵy bir jarqyn mysaly «О́zender órnektegen ólke» kitaby. Bul derekti shyǵarma jete zertteý men zerdeleýdiń jemisti nátıjesi bolatyn. Kitaptyń birinshi bóliminde Jetisý óńiriniń ótkeni, ataqty adamdary: el bastaǵan handary men bıleri, jerin jaýdan qorǵaǵan batyrlary, aqyn, ánshi, sazgerleri áńgimege arqaý bolǵan. Ekinshi bólimi búgingi ómir, ólkeniń ataq-dańqyn shyǵaryp, el qazynasyn baıytýǵa úles qosyp júrgen eńbek erleri men eńbek shejiresine arnalǵan. О́tkendi mansuqtap, han, bı, batyrlardy madaqtaǵan degen syńarjaq pikir, solaqaı saıasattyń qyryna ilingen jazýshy qyzmetinen bosatylǵan. Týǵan jerdiń arǵy-bergi tarıhynan ádemi syr shertken shynshyl shyǵarmaǵa beker jala jabylyp, avtoryna jasalǵan qııanattyń kókesi osy emes pe?!
Jalpy, jazýshynyń tarıhı taqyrypty tereńnen qozǵap, eldi eleń etkizgen, umytqandy eske túsirgen maqalalary tolyp jatyr. Olardy jeke-jeke taldaýǵa jer tar, ıaǵnı maqala kólemi kótermeıdi. Áıtse de, tizbeleı ataı ketý jón bolar. Mysaly, «Qumtekeıdiń qupııasy», «Kóshpendi sharýalar qaıdan shyqty?», «Altyn adam saq pa, úısin be?», «Otar ma edik, qatar ma edik», «Uıǵyrdyń sońǵy sultany», «Abylaı týraly», «Qazaqtyń tuńǵysh hany kim?», «Biz qaıdan shyqqan elmiz?» ataýly jazbalardaǵy táýelsizdik alyp, el irgesi endi bekı bastaǵan syn saǵatta etek-jeńimizdi jıyp, eldigimizdi saqtaýǵa sabaq bolarlyq baǵaly oı-tujyrymdarǵa toly suńǵyla sózderge zárý emespiz dep aıta alamyz ba?
«Tarıhqa árkimniń de bar talasy» demekshi, bul oraıda kásipqoı tarıhshylar kóbinese qoldaý kórsetýge beıil bolmasa da, el tarıhyn túgendeýge, ásirese, Beksultan aıryqsha belsendilik te, bilimdilik te tanytyp júrgeni kámil shyndyq. Onyń sonaý el táýelsizdik almaı turyp, 1986 jyly jarııalaǵan «Tarıhı tóbe» degen maqalasynyń mańyzy zor edi. Áńgime «Qarqara kóterilisine – halqymyzdyń eldigi men erligin urpaqtaryna umyttyrmas eskertkish retinde Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov syndy el basshylary qoldap, Serke Qojamqulov, Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı О́mirzaqov, Isa Baızaqov syndy óner sańlaqtary qatysyp, qoldan tas úıip jasaǵan «Ereýiltóbe» jóninde bolatyn. Sol 1916 jyly bolǵan ult-azattyq kóterilistiń qurbandaryn eske salatyn kóne eskertkish – tarıhı tóbeniń kútimsiz, eskerýsiz qalǵanyna qynjyla ári osy oqıǵanyń 70 jyldyǵy qarsańynda aǵa urpaq amanatyn oryndap, el táý etetin «Ereýiltóbeni» qalpyna keltirýdi tezdetip qolǵa alýdy eske salǵan. Aıtylǵan sóz dalada qalǵan joq. Sol jyldyń qazan aıynda kózdegen maqsatqa qol jetti.
Qoryta aıtsaq, tól tarıhymyzdy jetik biletin bilimdiligi arqasynda Beksultannyń tarıhı oqıǵalardy, sol kezeńdegi el jaqsylaryn tiriltý arqyly eldigimizdiń eńse tikteýine eren eńbegi sińgen sýretker – qaıratker qalamger ekendigine rııasyz senemiz.
Al búgingi tańda ómirdiń úlken bir belesine kóterilgen jazýshynyń shyǵarmashylyǵy áli de órleý ústinde. Oǵan osy taıaýda jaryqqa shyqqan, tarıhı oqıǵanyń kórkem ádebıetke kóshken kórnekti de kósheli týyndysy «Áı, dúnıe-aı!» romany. Áıgili Qarqara kóterilisi men keshegi Jeltoqsan kóterilisine qatysqan eki urpaqtyń taǵdyryn sabaqtastyra jazylǵan jańa roman ult rýhanııatynyń oljasy ekendigi kúmánsiz.
Qazaq zııalylarynyń talaı jyldardan bergi qabyrǵasyn qaıystyryp, óz bıigine kótere almaı, ózegin órtep júrgen ózekti máselesi ana tilimizdiń jaǵdaıy ekeni belgili. Memlekettik tildiń tórdegi ornyna jete almaı júrgenine, ásirese, táýelsizdik tusyndaǵy zańda kórsetilse de, kúndelikti tirshilikte tómenshiktep qalǵanyna qynjylyp, meselderi qaıtsa da, qaıtalap aıtyp, jamyraı jazyp, talmaı kúresip, kóshbasynda júrgender – qalamgerler. Solardyń belsendi tobynan Beksultandy kóremiz. Ol qazaq tiliniń qadir-qasıetin ardaqtap, onyń memlekettik dárejesinde qoldanylýyn qoldap, oǵan tilge jetik − sheshen bolmasa da sheneýnikterdiń hal-qaderinshe qurmet kórsetýin aıtyp, aıtysqa da túsip júr. Sondaı-aq, ana tiliniń qoldanylýyn eldik deńgeıge kóterý jolynda kúrese júrip, ol sol tildiń jazylý zańdylyqtaryndaǵy orynsyz olqylyqtardy kórsetip, áldeneshe maqala jarııalady. Jazýshy, keshegi kelmeske ketken keńes zamanyndaǵy qalyptasqan úrdistiń úlgisinen – orys grammatıkasynyń qaǵıdattarynan aryla almaı, úndestik zańyn saqtamaı júrgenimizdi naqty dáleldermen dáıektep birneshe maqalalar jazdy. Ásirese, tilshi-ǵalymdarǵa qarata jazylǵan «Til zańdylyqtaryn saqtaıyq» degen maqalasy kópshilikke qozǵaý salyp, ondaǵan oqyrmandar baspasóz betterinde jappaı jaqtap, ún qosyp, óz pikirlerin bildirgeni osy sózimizge naqty dálel.
Búginde Beksultannyń aqyn, ánshi, sazger syndy qazaq óneriniń óren júırikteriniń ómiri, shyǵarmashylyq erekshelikteri týrasynda daryndaryn daralap, qyr-syrlaryn saralap jazǵan maqalalary da el esinde júrse kerek. Bul rette ánshiler Áset, Dánesh, Manarbek, Kúlásh, Jamal Omarova, Jánibek, t.b. jeztańdaı ánshilerdiń ómirine qosa ónerdegi joldaryna keńinen toqtalyp, taldaý jasaıdy. Ásirese, Ásettiń shyǵarmashylyǵyn kóp zerttep, ondaǵan maqalalar arnap, ánshi týraly kórkem shyǵarma jazýǵa jeterlik málimetter jınaǵanyn da bilemiz. Beksultan 1988 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan Ásettiń kitabyna alǵysóz jazdy. «Ánshi, sazger, aqyn» degen sol maqalasynyń tolyq nusqasy Beksultan shyǵarmalarynyń 7-tomynda jarııalanǵan. Bul ónertanýshy jazatyn naǵyz monografııalyq eren eńbek.
О́zinen buryn Qazaq Eliniń atyn shyǵaryp, dańqyn asyrǵan ánshiniń taǵdyryna baılanysty «Kúláshtiń qudireti» degen maqalasynda óneri ómirlik bolsa da, ǵumyrynyń qysqa bolǵany, sonyń belgisiz bop kelgen sebebin aıtyp jazǵan Beksultan bolatyn. Sóıtip, jazýshynyń zertteýshilik zerdesi arqyly shyndyqtyń beti ashyldy. Sol jarııalanǵannan keıin jazýshyny qaralaǵan da, jaqtaǵan da pikirler boldy. Qalaı bolǵanda da, qyzǵanyshtyń, kórealmaýshylyqtyń qurbany bolǵan ánshiniń ólimine qatysty shyndyq dáleldendi. Adaldyqqa ara túsip, ataqty ánshini ósekten arashalap alǵan Beksultannyń qalamgerlik qaısarlyǵyna qaıran qalmasqa ne shara?!
Al, endi Beksultannyń Muqaǵalı Maqataevtyń joqtaýshy-izdeýshisi bolyp, sol jolda atqarǵan sharýasy, tipti, keremet. Atap aıtar bolsaq, Muqaǵalı aqynnyń jarııalanbaǵan óleń-poemalarynyń basyn qosyp, eki-úsh kitabyn shyǵardy. Onyń syrtynda «Jalyn» baspasynan aqyn shyǵarmalarynyń tórt tomdyǵyn úsh qaıtara shyǵarýǵa bedelin salǵany da belgili. Sharapatty sharýaǵa bastamashy bolyp, talaı ıgilikti isti tikeleı ózi atqarysqan qalamgerdiń qajyr-qaıraty onyń elshildik qasıetiniń kýási, sózsiz súısiner is. Osylaısha, aıaýly atamekeniniń ótkeni men óshkenin tiriltip, táýelsizdikke táýbesin aıtyp, eliniń erteńine, halqynyń kóksegen keleshegine adaspaı aman jetýine adal sózin arnaǵan qaıratker qalamger Beksultan perzenttik paryzyn, azamattyq boryshyn óteýdiń ónegesin kórsetip júr.
Búginde shyǵarmashylyǵy shyńdalyp, tolysqan, kitaptary kópshilik oqyrmannyń kóńilinen shyǵyp, esimi el aýzynda júrse, jaqsy jar súıip, ulyn úılendirip, qyzdaryn qutty jerlerine qondyryp, olardan taraǵan nemerelerinen urpaǵy jalǵasyp, oıǵa alǵan isteriniń aıy ońynan týyp, baqýatty ǵumyr keship jatsa, jazýshynyń muratyna jetkeni emeı nemene?! Qazaq ádebıetiniń kórnekti tulǵasy Beksultan Nurjekeulynyń ómiri de, óneri de jaqsy jalǵasyp jatqanyna qosyla qýanatyn aǵaıyn-týǵandary, dos-jarandary qatarynda, syılasyp-syrlasyp, tirshiliktiń ashy-tushy dámin bólisip júrgen bizdiń de kóńil qalaýymyz osy. Dos tileginiń kóptiń tileginiń jalǵasy bolýy qandaı jarasymdy!
Qýanyshbaı QURMANǴALI,
jazýshy.
ALMATY.
