Tarıh halyqtyń kıeli kitaby

«Aqıqat, shyndyq deıtin bar, biraq ol únemi keshigip júredi» (Baýyrjan Momyshuly). Bul ult tarıhyna da qatysty. Aqıqat keshikken jerde kóp túıtkil qalady. Biraq ony ýaqyt tolqyny, zaman kóshi shańyn qaǵyp-silkip ashpaı qoımaıdy. Qazaq jurty osyny qazir bastan keship otyr. Qıly zamandardaǵy túıtkilderdiń túıini sheshilip, tıegi aǵytylý ústinde. Arqasúıer búdiri joq dep kelgen buratana el – osy kúnderi bútin el ekenin kórsetýde. Baıtaǵynda órkenıetti ómir bolǵanyn, qala salyp, altyn ustaǵanyn, jaqsysyn sol altynmen aptap jer qoınyna bergenin keıin bilip jatyrmyz. Ony Táýelsizdikke deıin ańqaýsyǵandar ańyz dep sendirgileri de kelgen. Áıtse de, aqıqat ondaı qıturqy qylyqty serpip tastap otyrdy. Zııaly jurt onyń ras ekenin dáleldep, dúrmekpen júrgenderge dúre soǵyp uqtyrmasa da, sýyrtpaqtan jip sýyrǵandaı túsindirip júrdi. Endi qarap otyrsaq, bári de aıdaı aqıqat eken. Osy sekildi ultqa kerek aqıqatty jaltaryp, jaltaqtamaı týrasyn aıtyp kele jatqan azamattardyń qatarynda belgili tarıhshy Zardyhan Qınaıatuly da bar. Ǵalym zulmat jyldary telim-telim bolǵan qazaqtyń bir ókili retinde irgeles jatqan Mońǵolııa jerinde týyp-ósip, sol eldiń sońǵy ǵasyrlar toǵysyndaǵy qalyptasýyna, naqtylaı tússek, memlekettiń jańa ataýyn alýy­na, dáýir talabyna saı qabyldanǵan Ata Zańyna bilim biligimen úles qosyp, avtorlar qatarynan tabylyp, bedeliniń artýy – halqymyzdyń qashanda qarym-qabiletiniń myqty ekenin tanytqany anyq. «Taǵdyr-aı deseıshi, men ultym da, uranym da qazaq bola tura...», dep bastalatyn esteliginde, «...oıyn balalarynyń ishinde júrgende-aq jat ekenimdi sezine bastadym. Balalar meni «Hasag» dep, basqalaryn óz attarymen shaqyrady. Meniń de óz atym bar emes pe desem: «seniń atyń biz úshin shaqyrýǵa qıyn, aıta almaımyz deıdi», dep Táńir jarylqap Qazaq eli azattyǵyn alǵanda, «El Táýelsizdigin jarııa etken 1991 jylǵy 16 jeltoqsandy ómirimniń eń shýaqty kúni dep sanaımyn. Barlyq jaqsylyq osy kúnnen bastalady. Táýelsizdik ult ómirine kóptegen jańalyqtar ákeldi. Biz kelgen kósh te osy táýelsizdiktiń tól týyndylarynyń biri. Ýaqyttyń bizge bergen múmkindigi. Mundaı oqıǵaǵa tulǵa bolmaı-aq, kýá bolǵanymyzdyń ózi bir baqyt», degen ǵalym ózge eldegi jaıly ornyn, jaqsy tirligin, laýazymdy qyzmetin – bárin de ysyryp tastap atajurtyna taban tirepti. Sodan ult tarıhynyń qatpar-qatpar aqtańdaqtaryn saralaýǵa ózindik baılam paıymymen, qarym-qabiletimen, tegeýrindi tereń bilimimen jelikpeı, jelpinbeı, asyp-taspaı naqty túıinderge taban tirep, saptaǵy sarbazdaı úles qosyp kele jatqanyna kýámiz. Qazaq tarıhyn túp tamyrynan túgendep, burmalanǵan tustaryn bultartpaıtyn dáıektermen tarazylaı otyryp qyrýar eńbekter jazǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zardyhan Qınaıatulyn áńgimege tartqan edik. – Siz kásibı tarıhshy bolǵan soń áńgimege tótesinen kelip, tarıh tolqyndarynan bastasaq. Tarıh degen ne? Jáne shyn tarıh pen ótirik tarıhtyń ara jigi qandaı? – Mehanıka ǵylymy (Arhımed) III ǵasyrda, algebra (Ál-Horezmı) IH ǵasyrda paıda bolsa, tarıh – adamzatpen birge jasasyp kele jatqan ejelgi ǵylym. Olaı bolatyny, tarıh – halyqtyń óz ómirbaıany, ótken men qazirginiń arasyndaǵy úzilgendi jalǵap, bir-birimen tildestiretin qural. Tarıh degenimiz – halyqtyń bolmys, tirliginiń aınasy, ómiriniń óshpeıtin izi, ata-babalardyń urpaqqa qaldyrǵan ósıeti, estige qaldyrǵan esteligi, keleshekke taǵzym qaǵıdasy ispetti halyqtyń naǵyz kıeli kitaby. Bul mıssııany tarıhshy qaýym atqarady. Tarıhshynyń qolyndaǵy basty qarýy – derek. Tarıhshy áýeli ózi emes, derekti sóıletý kerek. Ol úshin tarıhshy ǵasyrlar qoınaýyndaǵy qorymdardy qazyp máıitke qol tıgizedi, taý-tasty aralap ata-babalardyń izin shalady, arhıv aqtaryp ótkenmen de, qazirgilermen de tildesedi, qolǵa túsken materıaldardy analız, sıntez arqyly saraptan ótkizip logıkalyq oı túıedi. Tarıhtyń obektıvtik faktorlaryn sýbektıvtik faktorlardan ajyratýǵa tyrysady. Tarıhshy bir derektiń jeteginde ketpeı, ony basqadaı ondaǵan derektermen salystyryp shyndyqty ajyratýǵa mindetti. Osyndaı qyrýar eńbekten tarıh týady. Al tarıhtyń qyr-syryn ıgermegen adamǵa tarıh jazý ońaı sharýa sııaqty kórinedi de, kóńilinde júrgen qııal-hıkaıalaryn qınalmaı-aq jaza beredi. Osydan kelip jalǵan tarıh jasalady. Jalǵan tarıh ótirigimen-aq shyn tarıhtan ózgeshelenip turady. Tarıhı derektermen etene tanyspaǵan, tarıhı metodologııa, ǵylymı etıkany meńgermegen avtorlar óz jazǵanynan ózge «shyndyqty» moıyndamaıdy. Olaı emes deseń, aıqaıǵa basyp, qoldaý izdep joǵary, tómen hattar jazady, aqyry adamdardyń jeke basyna tıise bastaıdy. О́ıtkeni, qolynda kóldeneń tartar argýmenti, deregi joq. – Sonda ne isteý kerek? – Meniń oıymsha, olarmen aıtysyp jatýdyń qajeti joq. Ýaqyt tezine qaldyrsaq, erteń-aq tarıh shańyna kómilip qalyp qoıady. – Qazir ata shejiresin jazýshylar kóbeıdi. Olarǵa tarıhshynyń kózqarasy qalaı? – Árıne, shejireniń jóni basqa. Árkim-aq ata shejiresin jazýǵa quqyly. Shyn shejire jalpy ulttyq tarıhqa júk bola alady. Álem elderinde shejiresin urpaqtan-urpaqqa myń jyl jalǵap kele jatqan áýletter kezdesedi. Sol sııaqty bizdiń shejireshiler de jazǵanyn baspaǵa ala júgirýge asyqpaı baıyptap, saqtap urpaqtan-urpaqqa jalǵap berip otyrsa, ol jyldar óte kele tarıhtyń qundy materıalyna aınalady. – Zardyhan Qınaıatuly, ózińiz tarıhı bilimdi qaıdan aldyńyz? Tarıhtyń qaı salasymen aınalysasyz? Basty eńbekterińiz? – Men Mońǵolııa memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetin bitirdim. 1987 jyly Máskeýde tarıhtan doktorlyq dıssertasııa qorǵadym. Mońǵolııada júrgende tarıhtyń teorııalyq máselelerimen aınalys­tym. Qazaq, mońǵol, orys tilderinde jaryq kórgen 15 monografııa, 200-den asa ǵylymı maqalalarym bar. Atajurtqa oralǵan soń (1994 j.) Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń qabyrǵasynda Qazaq memlekettiligi tarıhymen shu­ǵyldandym. Osy taqyrypta úsh jobaǵa jetekshilik ettim. Nátıjesinde 2006 jyly qazaq jáne orys tilinde «Qazaq memlekettiliginiń tarıhy» atty alǵashqy monografııany jaryqqa shyǵardyq. О́z basym kóbinese Aq Orda memleketiniń tarıhy tóńireginde zertteýler júrgizdim. Jobaǵa jas tarıhshylar da qatysty. Aq Orda memleketi týraly monografııalyq úsh eńbegim jaryq kórdi. Jas ǵalym Qanat О́skenbaıdyń monografııasy Qazan qalasynda basylyp shyqty. Nátıjesinde, Aq Orda Qazaq memlekettiliginiń alǵashqy úlgisi (proobraz) degen konseptýaldyq ǵylymı pikir qalyptasty. Qazaqtyń jer aýmaǵy, etnıkalyq qazaq qaýymy, áskerı-saıası qurylymy, bılik dınas­tııasy Aq Orda dáýirinde qalyptasty. Áskeri Alash myńy, memleketi Alash ulysy, hany (Orys han) Alash hany atanǵan tustary bar. Aq Orda Altyn Ordanyń qarashańyraǵy, sondyqtan onyń eńsesi qashanda Altyn Ordadan da bıik turady. L.N.Gýmılev «Zolotaıa Orda byla hımeroı, togda kak Belaıa Orda stala ıadrom obrazovanııa novogo samostoıatelnogo etnosa Kazahstan», dep beker aıtpasa kerek. – Aq Orda men Qazaq handy­ǵy­nyń tarıhı baılanysy qandaı? – Tikeleı. Ekeýin bir memleket deýge bolady. Qazaq handyǵy araǵa 30-40 jyl salyp Aq Ordanyń shańyraǵyn qaıta kóterýi bolyp tabylady. Kereı men Jánibek handar Orys hannyń shóbereleri. Halqy – sol alash-qazaq jurty. Saıası, áskerı, mádenı qundylyqtary bir-birinen úzilmeı jalǵasyp jatyr. О́tken jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótkenimiz ıgi shara boldy. Endigári qazaqta memleket bolmaǵan dep eshkim aıta qoımas. Biraq Qazaq memlekettiliginiń bastaýyn Aq Orda, tipten úısin, qańlyǵa deıin jalǵastyryp qarastyrýǵa múmkindik bar. Bul keleshektiń isi. – Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵy toılandy. Rýh kóterildi, ult sergidi. Biraq qazaqtyń ótkenge ketken esesi kóp. Sol ketken esesin Máńgilik el bolyp qaıtaramyz dep jatyrmyz. Bul týraly siz ne deısiz? – Ulttyń, halyqtyń ósý, órleý nemese quldyraý kezeńderi bolady. Ulttyń órleý kezeńi bastalǵanda qaıtyp quldyramaıtyndaı kórinetin bir optımıstik sezim paıda bolady (bul L.N.Gýmılevtiń sózi). «Máńgilik» degen osyndaı bir ór kezeńniń týyndysy. Álemde bul týraly derek kóp. Ýtopıst T.Kampanella óziniń «Kún qalasynyń» máńgiligine sengen. Rımdikter sharyqtap turǵan shaǵynda óz astanasyn «Máńgilik qala» dep qaqpa turǵyzǵan, al kóktúrkter óz memleketin «Máńgi el» dep atady. Biraq, ókinishke oraı, munyń bári de máńgilik bola almady. Alǵashqy túrk qaǵanaty bar-joǵy 78 jyl (552-630 jj.) saltanat qurdy. Gıtlerdiń myń jyldyq reıhiniń taǵdyry toǵyz jylda aıaqtaldy. Búgin Rım qaıda? «Kún qala» qaıda – bári de joq. О́ıtkeni, ár nárseniń bastaýy, sharyqtaýy jáne quldyraý shegi bolady. Bul degen tanymdyq, dıalektıkalyq zańdylyq, ony aınalyp ótý múmkin emes. Endeshe, máńgiliktiń kilti – ult bolyp uıysýda, bolattaı berik birlikte, alaýyzdyqtan aýlaq júrýde, jumǵan judyryqtaı bolyp toptasýda dep bilemin. – Biz qazaq órkenıeti degendi kóp aıtamyz. Qazaq órkenıeti qaısy dese mynaý dep naqty bir uǵymmen aıtar dálelińiz qandaı? – B.z.d. VII ǵasyrdan b.z. HII ǵa­­sy­ryna deıin qazaq dalasy ba­tystan-shyǵysqa, shyǵystan-batys­qa jyljyǵan uly kóshterdiń transetnıkalyq alańy boldy. Atalǵan kezeńde bul dalada túrktik 16 ulys, el saltanat qurdy. Barlyǵy da osynda óz mádenıetin jasady. Altyn, kúmis, qola aqshalar soǵyldy. Záýlim saraılar, meshit, medreseler salyndy. Jazý mádenıeti damydy. Qazaqstan qazir osy órkenıettiń jalǵyz murageri. Arheologııalyq qory jaǵynan Qazaqstan aldyńǵy elderdiń qatarynda. Saq dáýirine jatatyn altyn adamdar birinen keıin biri tabylyp jatyr. Altaı, Jetisý, Shý, Talas, Syr boıy erte jáne orta ǵasyrlardyń jerasty mýzeıi ispetti. Sýıab, Taraz, Balasaǵun, Syǵanaq, Saýran, Merke qatarly 70-ten asa iri qalalardyń orny jatyr. Munyń bári de qazaqqa tıesili. Al HVI-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq mádenıeti jaýharlarynyń aldyńǵy qataryna men qazaqtyń jyr dástúrin jatqyzar edim. – Osylardy biz halyqtyń tarıhı sanasyna sińire aldyq pa? Tarıhı sana, tarıhı jad degen ne? – Oı, sana – tanymnyń belsendi elementteri. Tarıhı sana degen tarıhı bilimniń súzgiden ótip adam sanasynda jınaqtalǵan oı pikir. Ony eske saqtaýdy jad deıdi. Tarıhı sana adamdardy alǵa jeteleıdi, ózin jáne ultyn tanyp bilýge yqpal etip otyratyn turaqty qural. Ony adamdardyń jadynan shyǵarý ońaı emes. Keńestik ıdeologııa adamdardyń ulttyq, tarıhı sanasyn jadynan shyǵarý úshin adamdardyń sanasyna kommýnıstik transformasııa jasady. Nátıjesinde ultyn umytqan máńgúrtter paıda boldy. Shyńǵys Aıtmatovtyń «Borandy beketinde» óziniń atyn, zatyn umytqan ul jelmaıaǵa mingen anasyn tanymaı, ony atady. Sonda jelmaıasynan qulap bara jatqan Naıman ana: «Qaıdan shyqqanyńdy, óz atyńdy umytpa! Ákeń seniń Dónenbaı, Dónenbaı!» dep aqyr demi túgesiledi emes pe! Keńestik ıdeologııa bizdiń halyqty týra osyndaı halge dýshar etti. Tek qazaqtyń qaımaqtary alash­ordashylar ólim jańǵyryǵyna ketip bara jatyp «Alashym, Qazaǵym, qazaqtyǵyńdy umytpa!» dep artyna uran tastap ketti. – Alash demekshi, bıyl Alashorda qozǵalysyna 100 jyl, Alash kósemi Á.Bókeıhannyń týǵanyna 150 jyl tolady. Alash týraly pikirińiz qandaı? – Alashorda qozǵalysy jaı bir bas kóterý emes. Alashshylar bul qımylǵa saıası tereń bilim, teorııalyq daıyndyqpen keldi. Qazaqqa res­pýblıka uǵymyn osylar ákeldi. Respýb­lıkanyń alǵashqy Ánuranyn jasady, ulttyq qarýly qol jasaqtady. Halyqty azattyqqa shaqyrdy. Bul Abylaı oryndaı almaǵan arman edi ǵoı. Biraq biz Alash arystaryn óz dárejesinde ulyqtap júrmiz be? Áı, qaıdam. – Alash uǵymy barsha túrk halyqtaryna ortaq pa? – Ortaq emes. Alash tek qazaqtyq qubylys. Alash ataýy Aq Orda dáýirinde qalyptasqan qazaq ataýynyń balamasy. Kóktúrkter dáýirinde (VI-IH ǵǵ.) túrk aralyq myqty birlik bolmaǵan. Al Qojabergen jyraýdyń «Baba tili» dastanyndaǵy «alty alash» týraly urany jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy surqııa zamanda kórshiles túrk tektes halyqtardy birlesýge, kómekke shaqyrǵan uran ǵana. Onda etnıkalyq negiz joq. Alash ataýy qazaq, noǵaılyda ǵana bar. Al qyrǵyz, tatar, bashqurtta alash degen ataýdyń ózi joq. Al «alty alash» dep júrgenimiz Aq Ordanyń áskeri alash myńdyǵynyń aǵasy alty bektiń atymen baılanysty (Qadyrǵalı Jalaıyrǵa úńilińiz). – Alash arystary ult tili dep edi. Táýelsizdik tusynda sol ult tili keıde «ógeı uldardyń» (Ǵabıt Músirepovtiń sózi) óresizdiginen áli de órisin keńeıte almaı otyr-aý desek, siz osyǵan ne der edińiz? – Alda da eske saldym. Alash arystarynyń armandaǵandarynyń bári oryndalyp jatyr dep aıta almaımyn. Árıne, solardyń biri – til. Keńester dáýiriniń sońyna qaraı tilimiz ólmeshi halge jetti. Egemendik aldyq, endi tilimiz óz tuǵyryna qonady dep sendik. Biraq shırek ǵasyr ótse de, qazaq tili tuǵyryna qona almaı keledi. – Kezinde Mońǵolııada laýazymdy qyzmet atqarypsyz, Mońǵolııa demokrattarynyń biri ekensiz... – Sóz tórkinin túsindim. Meniń Mońǵolııada ótkizgen jeke ómirbaıanymnyń búgingi qazaqqa qajeti shamaly shyǵar. Onyń bárin aıta bergim kelmeıdi. Árıne, Mońǵolııada jamandyq kórgenim joq. Biraq men úshin ondaǵy at ústinde asqaqtap júrgen sol bir jyldardan góri atajurtymda qazaq arasynda alshań basyp júrgen qarapaıym turmysym qymbat dep oılaımyn. Túısigi bar adamǵa óz Otanyń, óz elińnen artyq ne bar! Men úshin baqyt ta, baılyq ta, qurmet te osy. Ultyma, jurtyma adal qyzmet etý izgi nıetim. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».