Fýrmanovty túzegen Myrzahan

nemese shaqpaqtas qaıtip kremnıı, «Shaqpaqata» qalaı «Kremenevka» atandy?

Revolıýsıoner, «qyzyl komıssar», saıası jetekshi, jýrnalıst, jazýshy Dmıtrıı Fýrmanovtyń esimi Keńes Odaǵynyń dámin tatqan árbir azamatqa etene tanys. Keńes dáýiri qansha dúrildese, Chapaev pen onyń kómekshisi Petka, pýlemetshi Anka týraly sonsha dúrildegen tanymal ázil áńgimelerdi kim bilmeıdi, tipti... ony kim aıtpady?! Al endi shyn máninde sol bir otandyq eń tanymal ári el arasynda eń kóp aıtylatyn halyqtyq anekdottyń alǵashqy aıtýshysy sol Fýrmanovtyń ózi eken degenge sener me edińiz? Já, bul basqa áńgimeniń jelisi. Bizdiń aıtpaǵymyz, sol qyzyl komıssar Dmıtrıı Fýrmanovtyń Qazaqstandaǵy kúnderi. Ol 1920 jyly Tashkentte Túrkistan maıdanynyń saıası jetekshisi bolyp taǵaıyndalady. Dál sol tusta keńestik saıasat esiginen endi ǵana syǵalaı bastaǵan Almatyda (Vernyıda), áskerı garnızonda búlik shyǵady. Olarmen jekelep áńgime ótkizýge tapsyrma alǵan saıası jetekshi shuǵyl túrde Tashkentten Almatyǵa attanady. Uzaq jolda – Shaqpaq asýynan asqanda Jýalynyń ataqty boranyna urynyp, kidiredi de qalady. Ol kezdegi temirjol Býrnyıǵa (qazirgi – Momyshuly aýyly) jetip tuıyqtalyp turǵan kez eken. Jolǵa jaramdy at taýyp, shanaǵa jekkenshe, bir soqsa uıytqyp jeti kún soǵatyn Jýalynyń borany jolyn bógegen komıssar terisine syımaı basyn tasqa da, taýǵa da urady. Máskeýden 4 myń shaqyrym alysta taýly alqaptyń aqtútek boranyna oranyp, amalsyz joldan qalǵan keshegi ońshyl eser, onyń oıyna sonda ne kelip, ne ketpedi?! О́ziniń «Búlik» atty romanynda Dmıtrıı Fýrmanov Tashkentten «jaz jaınatyp, kún kúldirip» kelip, Býrnyıda búrseńdep otyryp qalǵany týraly táptishtep jazady... *   *   * Bizdiń aýylda Uly Otan soǵysynyń ardageri, memlekettik qarsy barlaý qyzmetiniń «Smersh» basqarmasynda qyzmet etken Moljigit Quljabaev esimdi atamyz turdy. О́miriniń aqyryna deıin Shaqpaqata aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Árdaıym oıy tunyq, jany jaısań, táni sergek júretin qarııa 80-nen asqan jasyna qaramastan taýdan qulaǵan Tastaqsaı-Shaqpaq ózeniniń tastaı sýyna tańerteńgilik bir súńgip alyp, shar bolattaı shıryǵyp júrer edi. Aıtqan áńgimesi qandaı tushymdy! Basyna ma­ıystyryp shı qalpaq kıip, moınyna qysqa qara galstýk baılasa – aýmaǵan eýropalyq, bórik kıse – azııalyq, al endi taqııa qıse taban astynda qazaq bola ketetin aǵamyzdyń bolmysyndaǵy osynaý qımylyna saı kelip turatyn besaspap qabileti kúrdeli qyzmetinde talaı kádege asqan-aý dep tańdanatynbyz. Polsha men Manchjýrııa arasyn san ret jol qylǵan qupııa qyzmet agentiniń erlik isteriniń shet jaǵasyn jazýshy-jýrnalıst Maqulbek Rysdáýlet ekeýmizdiń estigenimiz bar-dy. Atamyzdyń kóp syry ishinde ketti... Birde Moljigit kókem ekeýmizdiń jolymyz Býrnyıdyń avtovokzalynda túıisip, aýylǵa birge qaıttyq. Aýdannyń ár buryshyna avto­býs osy beketten attanatyn bolǵandyqtan da kórsetkish baǵan basyna ilingen temir qańyl­tyrlarǵa eldi meken ataýlary ıin tiresip orys­sha jazylyp turatyn. Kantemırovka, Sam­sonovka, Alekseevka, Zykovka, Petrovka, Kastalevka, Stolypınka, Andreevka, Kreme­nev­ka... Osylaı kete beredi, kete beredi. Sol jaz­balardy suq saýsaǵymen nusqaǵan atamyz: «Bizdiń Shaqpaqatanyń nege Kremenevka atan­ǵa­nyn bilesiń be?» dedi. Jaýabymdy kútpeı «Ilgeride, 20-shy jyldyń qysynda Tashkentten Almatyǵa jol tartqan Dmıtrıı Fýrmanov biz­diń aýyldyń boranyna urynyp, Býrnyıda az-kem kún kidirgen. Qımylsyz qarap jatýdy qor­lyqqa balaǵan bolshevık jergilikti at­qarý komıtetiniń isine aralasyp, birqatar aýyldardyń atyn óz betinshe túzegen...» Aq­sa­qaldyń sózin bólmedim. «Tilmash arqyly: «Mynaý aýyldyń aty nege Shaqpaq?» dep surasa, tili jetkender bul jerdegi ózen boıynda kádimgi bir-birine soqqylasa ushqyn shyǵaratyn appaq tas kóp, sodan soń, bul áýlıe Shaqpaq ata jatqan jer dep túsindiredi. Sonda álgi komıssar jaryqtyq «shaqpaqtas, ıaǵnı kremnıı, Shaqpaqata, ıaǵnı, Kremenevka» dep jerden jeti qoıan tapqandaı qýanǵan eken deıdi. Eskishe oqyǵandar aralaspaı, shala saýattylar dymǵa túsinbeı bas ızesip, keńestik ókildiń aıtqanymen kelisken de qoıǵan...» Keńestik saıası qaıratker Dmıtrıı Fýrmanovtyń bolmysyna degen áýestik meniń boıymda sol kezden bastalǵan. Jazýshynyń barshaǵa áıgili «Chapaev» romanynyń betin ashpaǵanmen, kınosyn bala kezden san ret kórip óstik. Al... «Búlik» romanyn áldeneshe ret paraqtap shyǵýǵa týra keldi. *   *   * Aqyn, jazýshy, jýrnalıst, kompozıtor, ánshi... Bir adamnyń boıyna juǵystyryp tabıǵattyń bergen osynshama syıyn qalaı salmaqtap kórseńiz de óz erkińiz! Jo-joq... bul jolǵy áńgime Dmıtrıı Fýrmanov jaıly emes! Bas redaktor, onomastıka bóliminiń bastyǵy, aýdandyq máslıhat hatshysy, aýdan ákiminiń orynbasary, aqparattyq-saraptamalyq ortalyqtyń dırektory... Alqaly top minbege kezektese shyǵyp, jigit aǵasynyń atqarǵan, atqaryp júrgen qyzmeti týraly tizip, maıyn tamyzyp aıtyp jatty, aıtyp jatty. Almatynyń tórindegi qasıetti qara shańyraq, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń úlken zalyna jınalǵan halyq Jýalynyń jaısańyna at mingizýge deıin bardy. Eńbegi bar, atqarǵan qyzmeti laıyqty. Jurt bilmegen soń da... bir jaıtty umytty, bári onyń týma daryn ekendigine kóbirek kóńil bóletin sekildi. Sonda: «Ol – ataqty komıssardyń isin túzegen Ahmetov qoı», degen bir aýyz sóz meniń kómekeıimde búlkildegen kúıinde syrtqa shyqpaı qaldy-aı... Myrzahan Ahmetov dál Dmıtrıı Fýrmanov sekildi saıası jetekshi bolmaǵanmen, jergilikti jerdegi ıdeologııalyq is-sharalarǵa belsene qatysqan bedeldi azamat. Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanynda týǵan. Qazaqstan táýelsizdigin alǵan jyldary Myrzahan Jýalydaǵy eki tilde shyǵatyn «Jańa ómir» gazetiniń redaktory edi. – Aınaldyrǵan 2-3 jyldyń ishinde quı sen, quı senbe – aýdandaǵy 52 aýyldyń 47-sine baıyrǵy óz ataýyn qaıtaryp berdim, – deıdi Myrzahan qyzbalana sóılep. – Kúıgende ózimniń kókelerimnen kúıdim ǵoı... Bir kúni Qyrǵyzstanmen shekaradaǵy Andreevkadan, kil qazaqtar turatyn aýyldan turǵyndar kelipti. Biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı, «Ol ne, aýyldyń atyn ózgertý degen, bizge Andreevka ataýy unaıdy...» deıdi. Andreevkadan aıyrylsa, kúlli aýyly jer betinen joǵalatyndaı-aq qamyǵyp tur. Bir saǵat leksııa oqydym. Aýdandaǵy Alataý aýyly dúnıege jańa ataýmen osylaı kelgen! Jurt ketkende, «úh» dep otyra kettim. Sharshaǵannan emes, árıne! Aıdaýǵa júrip, aıtqanǵa kónip, ábden kónbis bolǵan halyqtyń momyndyǵyna qamyqtym. Burynǵyǵa kózi de, qulaǵy da, eti de úırengen. Bolmasa, tegi sol eski aýylda ózge bir ult ókilin izdeseń emge tappaısyń... Qalaı desek te, Myrzahan Ahmetov – Táýelsizdiktiń eleń-alańynda atqa asyǵyp mingen atpal azamattardyń biregeıi. Aldymen «Atam zamannan kil qazaqtar turatyn aýyldar­dyń ataýy nege oryssha!?» degen taqyryppen «Egemenge» – Sherhan Murtazaǵa, Joǵarǵy Keńeske – О́mirbek Baıgeldige hatty ústi-ústine jazady. Ondaǵysy – ol ekeýi de Jýalynyń jaıyn jaqsy biledi! Oblysta, aýdanda atqa minip júrse de kóleńkesinen qorqatyn Ahmetovtiń bázbir aǵalary «eldi dúrliktiresiń» degennen asa almaıdy. Biraq, alǵyr aqyn alǵan baǵytynan qaıtpaıdy. Gazetiniń beti – tek qana jer-sý attaryn ózgertýge shaqyrǵan úndeýlermen tolady... Bir kúni Myrzahandy Jýaly aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Nıkolaı Kononenko shaqyrady. Barsa ashýly eken. Qyp-qyzyl. «Myrzahan, – deıdi tóraǵa, – el aman, jurt tynyshta selolardyń atyn ózgertý degen páleni shyǵarǵan sensiń, endi aıaǵyna deıin óziń jetkiz. Meni aralastyrma... Men kartop jınaımyn ba, aýyldyń atyn ózgertem be?..» dep býlyǵyp baryp toqtaıdy. Tóraǵanyń kelisimin alǵan Ahmetovtiń ekinshi tynysynyń ashylǵany sol tus. – Qýanǵannan tymaǵymdy aspanǵa attym. Sergeı Nıkolaevıch Nosıkov degen ómir-baqı jer komıtetinde istegen, jasy zeınetkerlikke taıaǵan, qazaqshaǵa bir kisideı kósiletin qart dosym bar edi. Qasyma otyrǵyzyp alamyn da birinshi aýylǵa baryp, jınalys ótkizemin. Jer-sý attaryna qatysty qujattaryn qanshama jyl boıy astyna qur basyp otyrmaǵan eken Sergeı qarııa. Jarady! О́zi búkil Jýalynyń burynǵy-keıingi jer-sý ataýlaryn, tarıhyn keremet bilýshi edi. Aýyldyń atyn ózgertemiz degen jınalysta qarsy shyqqan bireý-mireý bolsa: «Al jaraıdy, sózdi Sergeı Nıkolaevıchke bereıik, qujatpen sóılesin», deımin. Imandy bolǵyr, sondaı sabyrly, jyly ǵana jymıyp qoıatyn, kóp sóılemeıtin azamat edi. Talaıdyń aýzyna qum quıdy. Sergeı barda ne qam bar, ary qaraı, kelesi aýylǵa tartamyz da ketemiz... *   *   * Aýdandaǵy jer-sý ataýlaryna qatysty áńgimede Dmıtrıı Fýr­manov­tyń esimin ekinshi ret Myrzahannyń aýzynan estidim. – Shaqpaqty – Kremenevka, Baqalyny – Býrno-Oktıabrka, Qarasazdy – Petrovka dep qyzyl komıssardyń ózi qoıǵan eken degendi men de úlken kisilerdiń aýzynan talaı estigenmin. Biraq, eshqandaı qujat joq. 20-shy jyl. Qujat túgili eldiń oryssha da saýaty joq kez emes pe?! Onyń ústine arada júz jyldaı ýaqyt ótip ketti... Máskeý men Almatynyń tarıhy emes, Jýalynyń tarıhy kimge kerek boldy deısiń? Kózi tirisinde Sergeı Nıkolaevıchten suraǵanym bar: «Osylaı da osylaı, revolıýsıoner Fýrmanov bizdiń aýyldardy orysshalap ketipti ǵoı», dep. «Iá, men estigenmin, biraq aýyldardyń bárin emes...» deıtin jaryqtyq óziniń qandasy úshin aqtalǵandaı keıip tanytyp. Deı turǵanmen, osy Dmıtrıı Fýrmanovqa ózimniń bir súısinetin de jaıym bar. Joljazba tektes «Búlik» romanynda Jýalynyń bora­ny­nan basqa aýyl-aımaǵy týraly tis jarmaǵanymen, aýdannan shyǵa bere Almatyǵa deıingi jol boıyndaǵy beketterdiń qazaqsha ataýlaryn sol jyldardaǵydaı qaz-qalpynda jazyp qaldyrypty. Meni tańǵaldyrǵany da osy. Kúıik (Kaıýk) asýynan bastap Asa, Áýlıeata, Úshbulaq, Aqsholaq, Aqyrtóbe, Merki, Shý, Qarabalta, Shaldabar, Qordaı, Qaskeleń, Almaty (Vernyı) deı kelip, qaı jerde at aýystyrǵanyn, qaı jerde jaıly jatqanyn tizip jazady. Almatydan Shelekti basyp ótip Sógetige deıin barǵany da paraqqa túsipti. Jetisýdaǵy revolıýsııalyq uıanyń belsendileri týraly aıtqan bir jerde Jandosov, bir jerde Jarbolov dep shatasatyny da kezdesti... Myrzahannyń erligi – erlik-aq. Búgingi Jýaly­nyń halqy aýylynyń aty sol tusta­ǵy aýdandyq «Jańa ómir» – «Novaıa jızn» gazeti­niń redaktory, odan keıingi onomastıkalyq ko­mı­tettiń tóraǵasy bolyp júrgendegi Ahmetovtiń qaısarlyq isi ekenin umytqan da emes. Biraq, kó­biniń Fýrmanovtyń qalamynan týǵan aýdandaǵy oryssha jer-sý ataýlarynan habary joq. Aıtpaqshy, 1992 jyly Jýaly aýdandyq keńesiniń sessııasynda seńdi buzyp qazaqsha baıandama jasaǵan da osy depýtat Myrzahan Ahmetov! Talaı-talaı halyqtyq isti tyndyryp tastap búginde Almatynyń tórinde Abaı atasynyń atyndaǵy ýnıversıtette úlken bir ortalyqty basqaryp otyrǵan Ahmetovte arman bar ma?! Bar eken! – Jaraıdy, men qyzyl komıssardyń saıası qatesin túzedim-aq. Onyń óz qolymen jazyp qoıǵan ataýlaryn óz ornyna qaıtardym. Mektepterge ne joryq deseńizshi... Sheraǵańnyń inisi «shamnyń jaryǵynyń túbine túspegenine» kúıinedi. «Aýdan ortalyǵyn qosqanda 47 aýyldyń atyn ózgertkenmen, sol aýdannyń ortaly­ǵyn­­daǵy eki mekteptiń ataýyn jańalaýdy umy­typ­pyn!.. Odan beri de talaı ákim aýysty. Bá­ri­ne de eskertip kelemin, estıtinim, bir-aq aýyz sóz: «Oı, Myrzeke, jet­peı turǵany sol­ ma...» dep ózime keııdi. Aýdan orta­lyǵy Baýyr­­jan Momyshuly aýylyndaǵy úl­ken eki mek­tep – Ordjonıkıdze men Gersen atyn­­da. Shá­kirtterden baryp turyp: «Gersen kim? Or­djo­­nıkıdze kim?» dep suraǵanymda, «ǵarysh­ker... de­pýtat» dep aıtqandaryn óz qulaǵymmen estidim... *   *   * Aldymen eser bolyp, keıinnen qyzyl komıssar atanǵan Dmıtrıı Fýrmanov pen jýalylyq aqyn Myrzahan Ahmetovke qatysty áńgimemizdi osymen támamdar da edim-aý, biraq... Taıaýda áleýmettik jelidegi eleýsiz bir jańalyqqa nazarym aýdy. Taǵy da Fýrmanov!.. Ondaǵy beınelengen sýrettiń sózine bylaı dep jazylypty: «Medeý, 1954 jyl. Bul jerde alǵash ret 1920 jyly demalys alańy ashyldy. Ony uıymdastyrǵan jazýshy, komıssar Fýrmanov edi. Ol Medeý ataýyn orys tiline yńǵaılap alǵash ret «Medeo» dep túzetti. Buǵan deıin shatqal ataqty mesenat-aǵartýshy Medeý Pusyrmanovtyń atymen atalatyn...». Demek, Dıma aǵańyz taýly ári qarly óńirlerge aıaq basqanda jer-sý ataýlaryn ózgertýde aldyna jan salmaıtyn ushqyr bolyp shyqty! Álde, yzaly komıssardyń kóz aldyna únemi murty shıratylǵan komdıv... túsiniksiz tilde sóıleıtin Tashkent.. aqborany tútegen Jýaly... elestep ketip júrdi me eken? Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.