Asqar taýdaı jyr alyby

HH ǵasyr Gomeri atanǵan Jambyl Jabaev shy­ǵarmashylyǵy qazirgi Táýelsizdik tańyndaǵy jańa tanym aıasynda tanylýy tarıhı zańdylyq. Birneshe zamannyń kýágeri, tarıhı tulǵa, qaıtalanbas daryn ıesi Jambyl shyǵarmashylyǵy, «Máńgilik El» ıdeıasy rýhynda jastardy tárbıelep, táýelsizdik támsilderin uǵyndyrýda taptyrmas rýhanı mura bolmaq. О́ıtkeni, búgingi zaman ótkenniń jalǵasy, ol óziniń tereń tamyryn eski tarıh qatparlarynan alatyny belgili. Aqyn ózi dúnıege kelgen zamany týraly: – Qaqaǵan qar aralas soǵyp boran, Úreıli el, kók naızaly jaý toryǵan. Baıǵara, Han Jambylda men týyppyn, Jambyl dep atalypty atym sodan, – dep jyrlaıdy. Jastaıynan aqyndyq ónerge qumartqan Jambyl on tórt jasynda jyrdyń piri Súıinbaı aqynnan bata alyp, sóz óneriniń dańǵyl jolyna túsken edi. Súıinbaı – búkil «Jetisý aqyndarynyń altyn dińgegi» (M.Áýezov). Ol – shashasyna shań juqpaǵan aıtys aqyny, ot tildi, oraq aýyzdy sheshen, qazaq shejiresiniń suńǵyla bilgiri, óleńniń qyzyl jeli. Jambyl óziniń uly ustazynan osy qasıetterdiń bárin aldy. «Súıinbaı dep sóılesem, Sóz keledi burqyrap, Qara daýyl quıyndaı» dep aqynnyń jeldirtetini osydan. Ustazynyń sheberligin óz boıyna daryta bilgen aqyn «izdegenge suraǵannyń» naq ózi edi. О́ıtkeni, ol búgingideı arnaıy fılologııalyq bilim almasa da, sóz qudiretin tamyrshydaı tap basqan sırek daryn ıesi bolatyn. Ustaz ulaǵaty men úzdik daryn arqasynda san qyrly qaıtalanbas jyr jaýharlaryn týdyrdy. Shyntýaıtyna kelgende, Jambyl mektebi – halyq mektebi. Halyq dana­ly­ǵy­nan nár alǵan Jambyl shyǵar­mashy­lyǵynyń erekshe bir halyqtyq sıpaty jaıly kórnekti jazýshy M.Áýezov: «Jambyl aqyndyǵynyń keıbir jekelegen qyrlaryn tanyp bilýge kómektesetin halyq poezııasynyń taǵy bir tamasha ereksheligi – halyq tvorchestvosynyń aınaladaǵy ómirdiń árbir eleýli qubylysyna dereý ún qatyp otyrý nátıjesinde týatyndyǵy» dep baǵa bergen. Shyn mánisinde, Jambyl ómiri jáne shyǵarmashylyǵy halyq ómirimen bite qaınasqan qubylys deýge bolady. Mysaly, jyraýdyń asqan ımprovızator Qulmambetpen aıtysynda ony tyǵyryqqa tirep, jeńý sebebi de osy halyqtyq qunarǵa súıenýinde jatyr. Atalmysh aıtystaǵy Jambyldyń mundaı ustanymdary myna joldardan kóringen edi: Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyrlyqty aıt, El birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt. Qarymbaıdaı sarańdar tolyp jatyr, Ony maqtap shalyqpaı, jónińe qaıt. Shyndyǵynda, alyp jyraý óz ómirin halyq ómirinen bólip qaraǵan joq. Ol shyn mánisinde halyq ómiriniń jyrshysy bola bildi. Aqynnyń eki ǵasyr júzinde sonshama shyrqaý bıikke kóterilýiniń astarynda osy syr jatyr. Iаǵnı, halyqtyń, eldiń kókeıindegisin, muń-zaryn, tilek-armanyn jyr tilimen jetkize bilýi. Bul Jambyldyń aınymas kredosy ispettes. Osy qasıet jyraýdyń qazaq eli qatty tolqyǵan ataqty 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis tusynda aıqyn bilinip edi. Osy kóteriliske baılanysty aqyn kóptegen óleń-jyrlar shyǵarǵan. Sonyń ishinde qaǵazǵa túsken «Zildi buıryq», «Patsha ámiri taryldy» shyǵarmalarynda naq osy ustanymmen ataqty oqıǵaǵa óz kózqarasyn tereń ári batyl túrde bildiredi. Tarıhtan málim, 1914 jylǵy birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, uzaqqa sozylǵan soǵys zardabynan patshaly Reseı ımperııasy quramyndaǵy halyqtar qatty kúızeliske tústi.1916 jyly qazaq halqynan Reseı ımperatory on toǵyz ben otyz bir jas aralyǵyndaǵy tepse temir úzetin atpal azamattardy soǵystyń qara jumysyna alý týraly jarlyq shyǵardy. Bul jastaǵy jigitter agrarly qazaq qaýymynda negizgi asyraýshy kúsh bolǵandyqtan erkek kindik ataýlyny jappaı maıdanǵa áketý qazaq ultynyń áleýmettik-demografııalyq kúıreýine ákelip soǵar edi. Osyny túsingen halyq Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde patsha ókimetine qarsy kóteriliske shyqty. Kóterilistiń negizgi úlken-úlken oshaqtary Torǵaıdaǵy Amangeldi Imanov, Jetisýdaǵy Bekbolat Áshekeev bastaǵan ereýilshiler boldy. Osy Jetisýdaǵy kóterilis kezeńinde jetpis jastaǵy Jambyl Jabaev: – Patsha ámiri taryldy. Oǵan qylar bar ma laj? Ishke tolǵan zarymdy Kimge aıtarmyn qylyp naz! Kógen kózdi qosaqtap, Qalaı qıyp beremiz? – dep halyq kóterilisiniń túpki mánin ashyp kórsetip, kóterilistiń basty uranshysyna aınaldy. Kóterilisshilerdiń sapynda bolǵan Jambyl óleńderinen tarıhı shyndyqty kórýge bolady. Aıbalta, shoqpar, t.b. syndy qolyna túsken manýfaktýralyq soǵys qarý-jaraǵymen qarýlanǵan qazaq jigitteri tehnıkalyq soǵystyń qarý túrimen qarýlanǵan patsha áskerimen kúshi teń emes aýyr soǵystardy basynan ótkizedi. Qarý-jaraǵy zamanǵa saı emes kóterilisshiler baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan otarshyldardyń áskerimen tarıhta teńdesi joq erlik urystaryn júrgizdi. Bul búgingi kún turǵysynan qaıta saralaýdy kútip jatqan tyń taqyryp. Osy soǵystyń kórinisi: Aqyry ulyqqa túk qyla almastan, Ne bolaryn bul istiń bile almastan, Kúsh jınamaı, qarýsyz urys qylyp, Bozbalany bitirdi kek almastan. Shıende de áskerlermen urys boldy. Sol urysta top basy Sattar óldi. «Sattar óldi, el qashty» degen habar El-elderge jaıyldy oń men soldy, – dep ashy shyndyq ıirimimen órnektelgen. Ult-azattyq kóterilisiniń júz jyldyǵy abyz aqynymyzdyń júz jetpis jyldyǵymen osylaı sáıkes kelýi bul da bir býyrqanǵan el tarıhyna júıeli kúımen qaraýǵa múmkindik beredi. Búgingi tańda Jambyl Jabaev shyǵarmashylyǵynyń 1916-1920 jyldar aralyǵyndaǵy óleń-jyrlaryn qaıta oqyp zerdeleý arqyly Jetisýda bolǵan 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń qaltarysy kóp syrlaryna qanyǵyp, tarıhı shyndyqtyń betin ashamyz. Sondyqtan da aqynnyń bul kezeńdegi shyǵarmashylyǵynyń orny erekshe. Aqyn patsha jandarmy buıryǵymen tutqyndalyp, jetpiske qaraǵan shaǵynda túrmege otyrǵyzylady. Halqynyń aqynyna degen súıispenshiliginiń arqasynda aqyn abaqtydan bosap, bostandyqqa shyǵady. Keńestik dáýir kezeńi aqyn shyǵar­mashylyǵynyń jańa bir dáýirde ózgeshe túrlenýi bolyp kórinedi. 1916 jylǵy dúrbeleńder 1917 jylǵy ataqty revolıýsııaǵa ulasyp, burynǵy patshaly Reseı eli kóz kórip, qulaq estimegen ózgeriske túsedi. Bul tarıhı oqıǵalardyń sońy álem kartasynda KSRO atty jańa alyp ımperııanyń paıda bolýymen aıaqtaldy. Ulttyq qundylyqtarmen qarýlanǵan Jambyl rýhy bul kezeńde de jyr jorǵasynan jańylǵan joq. Qaıta zamanmen birge túlep, el-jer qajetin jyrlaýshyǵa aınala bildi. Keńes eli qazirgi zaman turǵysynan qanshama alýan túrli baǵa bergenimizben, kóptegen ulttar qatarly qazaq halqynyń da taǵdyryna jazylǵan ortaq Otan boldy. Tarıhta ýáde etilgen ulttar teńdigi, bostandyq degen sózder saıası ómir barysynda birtindep dereksiz uǵymdarǵa aınalǵany belgili. Keńes dáýiriniń kollektıvtendirý, baılardy tárkileý, saıası repressııa sııaqty eń eleýli oqıǵalary Jambyl ómir súrgen tusta bolǵan edi. El qatarly jyraý da bunyń bárin jiti baqylap, óz júreginen ótkizip jatty. Keńes О́kimeti áýelgi kezde Jambylǵa onsha kóńil bólmegen edi. Jańa О́kimettiń jyraýdy keıinirek, otyzynshy jyldarda moıyndaǵany belgili. Biraq buǵan qarap Jambyldy keńes qoǵamyn jyrlaýy otyzynshy jyldardan bastalady desek, bul qatelik bolady. Jambyl jańa qoǵamdy úkimet oń qabaq tanytpaı turyp-aq, jıyrmasynshy jyldardyń ózinde jyrǵa qosqan bolatyn. Oǵan el taǵdyryn óz taǵdyrynan bólip qaramaǵan sýretkerdiń búkil halyqpen birge jańa tarıhı ózgeristerden tek jaqsylyqtardy kútkeni sebep bolǵan edi. Bul oıymyzǵa aqynnyń 1923 jyly shyǵarǵan eńbekshilerge arnaǵan óleńi dálel bola alady: Tóbege ákep tý tigip, Toı, mereke etińder! Alaly bolmaı aýyzyń, Yntymaq qylyp, bekińder! Teńdikke jetip qoldary, Teńelsin jetim-jesirler. Bir aýyzdan sóz shyǵyp, Kesirdi eski kesińder! Jambyl aqyn batasy, Batanyń joq-ty qatasy, Muratyńa jetińder! Jambyldyń keńes eli tusyndaǵy «Týǵan elim» atty ataqty tolǵaýy 1936 jyly jaryq kórdi. Jyrdyń negizgi leıtmotıvi – jańa zamannan múmkindiginshe óz úlesin alǵan, jasaryp jańarǵan qazaq eliniń beınesi. Aqyn bylaı jyrlaıdy: Sodan bastap qazaqqa, Qımyldarlyq ál kirdi, Keýdesine jan kirdi. Jan kirip qana qoımaıdy – El bolarlyq sán kirdi. Sándi qazaq elinde – Qartaıǵanda án salǵan, О́leńin qoıdaı toǵytqan, Tyńdaýshysyn uıytqan – Kóretin boldyń Jambyldy. Bul joldardan 20-30-jyl­dardaǵy qazaq halqynyń basynan ótken taýqymetine qaramaı halyqtyń eńsesin kóteretin asqaq rýh ekpinin kóremiz. Iаǵnı «Týǵan elim» jyry arzan saıası jarnamanyń jyry emes, sol kezeńderdegi halyq ómiriniń aqıqatyn jyrlaǵan zor rýhanı kúshke ıe tolǵanys. Elim degende emirengen qart júrektiń alyp qýatyn el-jurty Uly Otan soǵysy kezinde kórdi. Jyraý óziniń «Lenıngradtyq órenim» atty jyrymen bir ǵana qazaqtyń emes, búkil adamzattyń jyrshysy ekendigin dáleldedi. Jyraý úshin eń bastysy adamzattyń baqyty, ol bir rýdyń, taıpanyń, ıakı ulttyń ǵana muń-zaryn jyrlaýshy emes. Alekseı Sýrkov soǵys kezindegi Jambyldyń rýhanı erligin:«Qazaqstan jerin soǵys dalasynan bólip turǵan orasan qashyqtyq qart Jambyldyń jas ta órshil úniniń Lenıngrad pen Moskvany, Kavkaz ben Stalıngradty qorǵaýshylarǵa erkin jetýine bóget bolǵan joq», – dep baǵa bergen bolatyn Iá, shaıyr sonaý Qoqan dáýirinde qazaqtyń Suranshydaı batyrlaryn, patshaly Reseı tusynda ádildik úshin janyn qurban etken Bekbolattaı erlerin, keńestik dáýirde álemge qater tóndirgen fashızm syndy qara órtke qarsy turǵan Lenıngradtyq órenderdi jyrǵa qosty. Bul – Jambyldyń aýqymdy poetıkalyq keńistigin kórsetetin faktor. Osy oraıda Elbasymyz N.Nazarbaev: «Jambyl – qazaqtyń aqyndyq óneriniń qazanynda qaınap, ejelgi aýyz ádebıetiniń káýsarymen sýsyndap, aqyndyq, jyraýlyq dástúrdiń XX ǵasyrdaǵy týyn bıikke kótergen dana qart, uly jyraý», – dep ádil baǵasyn bergen bolatyn. Abyz aqynnyń shyǵarmashylyǵynan basqa onyń jeke ómir súrý qaǵıdatynyń ózi úlgi. Adamdarmen qarym-qatynas máneri, dos-jarandarmen syılasýy, jeke tulǵalardy tanýdaǵy ereksheligi keremet. Qazanqap aqyndy «dýlattyń saryqasqasy», Sábıt Muqanovty «palýan», Muhtar Áýezovti «shoń bala» dep erkeletedi eken. Jyraý sonaý keńestik ateıstik qyspaq ornaǵan zamannyń ózinde namazyn úzbeı oqyp, Qudaıǵa jalbarynýdy tárk etken joq. Uzynaǵashtaǵy Sát meshitine baryp juma namazdaryn oqyp turǵan. Jambyl qandaı zaman bolsyn óziniń qazaqy qalpyn aınytpaı saqtaı bilgen. О́ıtkeni, jyraý úshin kórkem ádebıet pen ony jasaýshy avtordyń bolmystyq qalpy ajyramas birtutas. Jambyl tulǵasyn jáne shyǵarmashylyǵyn álem tanyp moıyndady. Orystyń ádebıettanýshy ǵalymy Kornelıı Zelınskıı: «...óz zamanynyń bıik shyńyna kóterilgen Jambyl ádebıet tarıhyndaǵy eń bir tańǵajaıyp qubylys bolyp bar álemge keń tanyldy» dep Jambyl fenomenin durys aıshyqtaıdy. Jyraý 1926 jyly óziniń «Qazaqstan toıyna» atty jyrynda: – Halyqtyń endi mine jetilgeni, Quryshtyń bilinbeıdi ketilgeni. Atalyp Qazaqstan el bop týyp, Úı tigip, irge qalap bekingeni, – dep tolǵanysqa túsetini bar. Qorǵasyndaı quıylǵan osy jyr joldarynyń búgingi táýelsizdikke qol jetkizip otyrǵan zamanmen ǵajap úndestigin kóremiz. Sonaý ótken ǵasyr basynda Jákeń Qazaqstannyń táýelsiz el bolyp túleıtinin, úı bolyp irge qalaıtynyn boljap otyr. Qoryta aıtqanda, Jambyl jyraý retinde ǵasyrlar toǵysynyń qupııa syrlaryn durys ańǵaryp, óz zamanynyń aqıqatyn aınadaı kórsetip, zor kórkemdikpen jyrlaı bilgen. Jumahan MYRHALYQOV, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory. ShYMKENT.