Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý – ár sýdıanyń mindeti

2015 jyl elimizdiń qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik, ekonomıkalyq, sondaı-aq zań ústemdigi úshin erekshe jyl boldy. Álemdik naryqtaǵy kúrdeli jaǵdaılarǵa qaramastan damyp kele jatqan elimizdiń tarıhy men ulttyq bolmysyna nazar aýdaryp, jetken mejesin baǵamdap, aldaǵy maqsat-múddemizdi belgilep, tarıh qoınaýyna aıtýly oqıǵalarmen taǵy da bir jyldy attandyrdyq. О́tkenge salaýat aıtyp, keleshegimizge úlken úmit­pen qaraı, kók aspannyń astynda Táýelsizdigimizdiń 25-shi jylyna qadam basyp, kemel bolashaq jolyna jańa qarqynmen kiristik. Elim degen er-azamattardyń kókiregindegi bar armany men maqsaty – elimizdiń irgesin bekemdeı túsip, memlekettigimizdiń tu­ǵyryn myzǵymastaı nyǵaıtyp, bolashaq urpaqqa álemdik alpaýyt memlekettermen ıyqty teń tireser, qýat-qarqyny mol Qazaqstandy tabystaý.Ult Kóshbasshysy júrgizip otyrǵan josparly qadamdardyń arqasynda tamyryn tereńnen tartqan bul arman-maqsatymyz sátimen júzege asyp keledi. Qoǵamda oryn alyp jatqan san túrli keleńsizdikterdi aýyzdyqtaý men memleket qazynasy halyqtyń quqyǵyn ádil qorǵaýshy zań salasyndaǵy bizder de ózimizge júktelgen mindetterdiń tolyqtaı oryndalýyna qadarı qalimizshe tyrysyp baǵýdamyz. Durys jol bas­tar shamshyraǵymyz da bar. Bastysy yntymaq pen birligimizdi saqtaı otyryp, talmaı-sharshamaı alǵa umtylyp eńbektenýimiz – búgingi kúnniń talaby. 2015 jyldyń mamyr aıynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyn­da Elbasy N.Á.Nazarbaev kezek kúttirmeıtin qoǵamdaǵy ózekti problemalardy ataı otyryp, 5 ınstıtýttyq reformany júıeli júzege asyrý turǵysyndaǵy 100 naqty qadamyn jarııalaǵan bolatyn. Endigi kezekte osy elimizdi bıik belesterge bastar «100 naqty qadam» Ult Josparyn is júzinde iske asyrý barshamyzdyń mindetimiz. Elimizdi damyǵan 30 memlekettiń kóshine qosar Elbasy josparynda zań salasyna erekshe nazar aýdarylǵan. Usynylǵan qadamdar boıynsha sot júıesi óz isin ári qaraı pysyqtaı túsip, memleket ishinde ádilettiliktiń saqtalýy men azamattardyń quqyqtarynyń qor­ǵalýyn barynsha qamtamasyz etýge tıisti, ıaǵnı zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý bizdiń paryz. Elbasynyń bes ınstıtýttyq reformasy boıynsha belgilengen Ult Josparyn oryndaýǵa ár qurylym ózinshe talap jasap jatyr. Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Sotyna bekitilgen 11 qadamnyń túgeldeı zańdyq negizi jasalynyp, olar 2016 jyldyń qańtarynyń 1-nen bastap júzege asyrylýda. Tájirıbege engizilgen atalmysh sharalar otandyq sot júıesi qyzmetine jańa serpin berýde. Búginde Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı sot júıesi ózge de quqyq qorǵaý júıeleri sekildi «100 naqty qadam» Ult Josparynyń negizinde jumys jasaýda. Kórsetilgen qadamdardyń tolyqtaı oryndalýyn qadaǵalap, sapaly ári tıimdi sot júıesin qalyptastyrýǵa, sonymen qatar, sotqa degen halyq senimin arttyrýǵa, ári bedelin kóterýge úlesimizdi qosyp, onyń barynsha reformalanýyna, ıaǵnı qazirgi zaman talabyna saı bolýyna basa nazar aýdaryp kelemiz. 2016 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin res­pýblıka sot júıesi bes satyly sot júıesinen úsh satyly sot tóreligi júıesine kóshti. Bul ózgeris sot sheshimderiniń tezirek kúshine enýine yqpal etýmen qatar, prosesti ádeıi sozý múmkindigin azaıtady. Elbasynyń «100 naqty qadam» josparynyń ekinshi «Zańnyń ústem­digin qamtamasyz etý» tar­maǵynyń 20-qadamynda «Barlyq sot prosesterine beıne jáne taspaǵa jazý sharalaryn mindetti túrde engizý. Sýdıanyń beınejazýdy toqtatýǵa nemese aýdıo jazý materıaldaryn redaksııalaýǵa múmkindigi bolmaýy tıis» dep kórsetilgen. Osy qadam negizinde garnızondardyń áskerı sot­tarynyń ǵımarattary men sot zal­darynyń arnaıy beınejazba jáne aýdıojazba quraldarymen jabdyqtaýdy júzege asyrdyq. Sot zaldarynyń aýdıo-beıne jazbalarmen jabdyqtalýy – is júrgizý men sýdıalardyń etıketine qatysty óziniń oń áserlerin berip keledi. Áskerı sot qyzmetin aqparattyq tehnologııalarmen qamtý sottyń aıqyn jáne ashyq ótýimen qatar, sýdıalardyń atyna kelip túsetin shaǵymdardyń kúrt azaıǵanyn jáne halyq seniminiń artqanyn kórsetip keledi. Sonymen qatar, aqparattyq ashyq­tyqtyń Áskerı sottyń jumysynyń basym baǵyty bolyp tabylatynyn atap ótken jón. Qazirgi ýaqytta bul baǵytta júıeli jumystar atqarylyp jatyr. Áskerı sottyń veb-saıtynda garnızondyq sottarda qaralǵan ister týraly, áskerı qyzmetshilermen ótki­zil­gen kezdesýler, quqyqtyq-nor­ma­tıvtik aktilerdi túsindirý jóninde atqa­rylǵan jumystar, ashyq esik kún­deri týraly aqparattar únemi jarııalanyp, jańǵyrtylyp otyrady. Res­pýblıkalyq jáne óńirlik buqaralyq aqparat quraldarymen tyǵyz baılanys ornatylǵan. Ult Josparynyń 19-qadamyn oryn­­daý maqsatynda aǵymdaǵy jyly sýdıalardyń kezekten tys ótetin VII sezinde qabyldaý úshin jańa Etıkalyq kodeksiniń ázirlenip jatqany belgili. Bul qujatta sýdıalarǵa Elbasy, zaman jáne qoǵam tarapynan qoıylatyn barlyq talaptar qamtylmaq. Qabyldanatyn Etıkalyq kodeks úzdik halyqaralyq tájirıbege negizdeletinin erekshe atap ótý kerek. «Sýdıa – memleket aınasy», deımiz. Desek te, keıbir sátterde sýdıalardyń osy qasań qaǵıdadan aýytqyp ketetin tustary da kezdesip otyrady. Búgingi tańda qoǵamda sýdıalardyń adamgershilik sıpattaryna qatysty joǵarǵy talaptar qoıylǵan. Sýdıalardyń etıketti saqtaýy tek sot júrgizý kezinde ǵana emes, qyzmetten tys ýaqytta saqtalý jaıy da qatań talap etilip keledi. Sýdıalardyń óreskel áreketteri olardyń mártebesine nuqsan keltirip qana qoımaı, is júrgizýdegi sheshimderine de kúmán týdyrary haq. Jeri qandaı keń bolsa, peıili de sondaı darhan bolǵan ata-babalarymyz attyń jalynda, túıeniń qomynda júrip te eldiń ishki aýyzbirshiligi men yntymaqtyǵyn basty qut dep bilip, eldiń ishindegi alaýyzdyq pen qııa basýshylyqtyń sheshimin taýyp, eregiskendi eldestirip, jaýlasqandy tatýlastyryp, ádil sot negizin ertede-aq qalaǵan edi. Qaımana halyqtyń «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», dep ózderine bildirgen senimniń údesinen árdaıym shyǵyp, ózderiniń qara qyldy qaq jarar ádilettilikterimen jurtynyń ystyq yqylasyna ıe bolǵan. Sol bılerimizdiń taýyp aıtqan danalyq sózderinen týra tabylǵan tórelikteri san ǵasyr ótse de ǵasyrlar qoınaýynan bizge jetip otyr. Búgingi kúni osyny jalǵastyratyn egemen el – Qazaqstannyń sýdıalary bolýy kerek ekenin árdaıym este saqtaýymyz biz ben sizdiń paryzymyz. Búgingi álem tanyǵan jasampaz mem­lekettiń tynyshtyǵyn qoryp, tártibin túzetip otyrǵan sýdıalarymyz da aýyzy dýaly, áreketi parasatty bılerimizden úlgi alsa deımiz. Tek óz kásibiniń aınalasynda ǵana emes, qoǵamda da úlgi bolatyn ónegeli isterimen kórine bilse. El ishinde bolyp jatqan oqıǵalar men ózgeristerge beı-jaı qaramaı, azamat retinde atsalysyp, elimizdiń kemel keleshegi jolynda aıanbaı ter tókse eken deımiz. Qazaqstan Respýblıkasynyń Jem­qorlyqqa qarsy strategııasyna sáıkes Áskerı sotta jemqorlyqqa qarsy is-áreketter júrgizý týraly arnaıy jospar qurylyp, túrli sharalar júrgizilýde. Áskerı sot júıesiniń júrgizip otyr­ǵan bul sharalary memlketimizdiń Jem­qorlyqqa qarsy saıasatynyń oryndalýyna óz úlesin tıgizip keledi. 2014 jyly áskerı sottarmen qoǵamdyq rezonans týdyrǵan kóptegen sybaılas jemqorlyqpen baılanysty qylmystyq ister qaralǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, zań buzýshylyq­qa qa­­tysty atyshýly oqıǵalar ótken 2015 jyly da oryn alyp, áskerı sala qyzmetkerleriniń laýazymyna laıyq emes is-áreketteri áshkere boldy. Qyl­mystyq isterdiń barlyǵy da zań talaptaryna sáıkes qaralyp, zańdy belshesinen basyp, qylmysqa barǵandar ádil jazalaryn aldy. Jemqorlyqqa qarsy kúres – Elbasy saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri. Bul másele Ult Josparynyń 13-qadamynda – jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý qadamynda kórinis tapqan. Desek te, elimizde jemqorlyqtyń kúnnen-kúnge aýyzdyqtalmaı, dendep bara jatqandyǵy kimdi bolsa da alańdatady. Al jemqorlyqtyń oryn alýyna zań salasynyń qyzmetkerleriniń qatysynyń bolýy elimizdiń ádilettilik júıesine halyqtyń senimin seıiltip, kúmán týdyratyny aıdan anyq. Son­dyqtan da, memlekettiń aınasy sanalar sýdıalarymyz óz isterine adaldyq tanytyp, memleketimizdiń sot jáne zańnamalyq júıesine kir keltirmeı, el tynyshtyǵyn saqtaý jolynda tabandy áreket ete bilse deımiz. Sonymen qatar, áskerı qyzmet mem­­lekettik qyzmettiń erekshe túri bolǵandyqtan, áskerı sottardyń sot tóreligin atqarýdaǵy qyzmetiniń taǵy bir qyry – áskerı qyzmetkerlerdiń bedelin erekshe mártebesi bar memlekettik qyzmetkerler retinde kóterý. Elbasynyń jáne Joǵarǵy Sottyń qoldaýynyń arqasynda qazirgi ekono­mıkalyq-qarjylyq daǵdarystarǵa qaramastan sot júıesi materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen tolyqtaı qamtamasyz etilip otyr. Atap aıtqanda, qazirgi kezde gar­nızondardyń áskerı sottarynyń ǵımarattary ýaqyt talabyna sáıkes zamanaýı tehnıkalyq quraldarmen qamtamasyz etilgen, sot zaldary arnaıy beınejazba jáne aýdıojazba quraldarymen jabdyqtalǵan, osy ýaqytqa deıin bir quramdy bolyp kelgen garnızondardyń áskerı sottaryna sýdıalar taǵaıyndalyp, olar eki quramdy sottar boldy, ıaǵnı sot tóreligin tııanaqty da ádiletti atqarýǵa tolyq jaǵdaı jasalynǵan. Sonymen qatar, Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń 2016 jylǵy 11 qańtardaǵy Jarlyǵymen «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń ja­nyndaǵy Sottardyń qyzmetin qam­­tamasyz etý departamentiniń (Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń apparaty) Áskerı sottyń ákimshisi» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń qurylýy áskerı sottardyń qyzmetin uıymdyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýdi júzege asyrýdy odan ári jetildiredi dep senemiz. Elbasymyz sońǵy Joldaýynda 2016 jyldan bastap «100 naqty qadam» – Ult Jospary sheńberinde qabyldanǵan jańa zańdar jumys isteıtindigin aıtqan bolatyn. Endeshe, respýblıka áskerı sottary Joldaýda kórsetilgen tapsyrmalar­dyń oryndalýyna yjdaǵattylyqpen qarap, 2016 jyly áskerı salada kezdeser qylmystardyń aldyn alyp, memleketimizdiń tynyshtyǵy men azamattardyń quqyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etýde sotqa degen halyq senimin arttyrýǵa ári qaraı belsendi áreket ete beretin bolady. Sáken ABDÝLLAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy.