Mahambet beınesin tuńǵysh somdaýshy

Yǵylman Shórekulynyń týǵanyna 140 jyl Abaıǵa deıingi jyr ólkesinde shoqtyǵy bıik aqyn Mahambettiń beınesin óleńmen órip, somdaýǵa ótken ǵasyrdyń basynda ilki qadam jasaǵan sóz súleıi Yǵylman Shórekuly edi. Ol Kishi júz aýmaǵyn túgel qamtyǵan atyshýly kóterilis oqıǵalary bolǵan kezeńnen keıin kenjelep týsa da, qulaqtaryna Isataı men Mahambet bastaǵan sarbazdardyń at tuıaqtarynyń dúrsilderi sińgen, qııan-keski urystarǵa kýá bolǵandardyń áńgimeleriniń jelilerin úzbeı jetkizgen kisilerdiń baryraq ýaqytynda estigenderin jadynda toqı bergen. Zerdesinde sol uıalaǵandardy, kóterilistiń eki hatshysynyń biri bolǵan ákesi Shórek qujattaǵan derekterdi, zııaly jerlesi Halel Dosmuhamedov bergen júıeli keńesterdi kókeıde qoryta kele jazǵan Yǵylman óziniń «Isataı – Mahambet» dastanynda batyr, aqyn Mahambetke oqta-tekte oralyp soǵyp, ár qyrynan kórsetýdi maqsat etken. Durysynda, dastan tolyqtaı derlik Isataı Taımanulynyń erligin, órligin, kósem­digin, sheshendigin, kisiligin, kishi­ligin, keskin-kelbetin, qımyl-qaraket­terin kóterilistiń órbýimen qııýlastyra otyryp, jyr tilinde baıan etýge qurylǵan. Al Mahambet shyǵarmadaǵy ekinshi keıipker. Ekeýi bir-birin tolyqtyratyn, baıytatyn ádebı beıneler. Mundaı úrdister epostyq jyrlarda áýelden bar. Máselen, Er Tarǵyn, Qobylandy, Alpamys, Qambar, Saıyn, Shora, Edige jáne taǵy basqa batyrlar erlikterin jyrlaý barysynda osy tásil qoldanylǵan. Tipti, beridegi Nysanbaıdyń «Kenesary–Naýryzbaı» dastanynyń ózinde Kenesary basty tulǵa bolyp óriledi de, al Naýryz­baı odan keıin­gi ekinshi kisi, han Keneniń súıenishi, serigi. Epostyq jyrlarda batyrlardyń erlikterin asyra dáripteý, ertegidegideı etip áserleý jaǵy basym bolsa, Yǵyl­man dastanynda Isataı men Maham­bettiń shaıqastardaǵy áreketteri men ójettikterin shyndyq sheńberinen alys­qa áketpegen, negizinen oqıǵalardy bolǵandaryn bolǵan kúıinde jyrlaǵan. Solaı bola tursa da, epostyq jyrlardyń qaı-qaısysymen de dastannyń terezesi teń. Ádiline kelgende, kóbine óresi bıik, shynshyldyǵymen shyraıly. Dastannyń birinshi bóliminiń basqy tusynda Mahambetti ıgi jaqsylardyń qatarynda atap, Narynǵa qalaı qonys tepkendikterinen habar berip alyp, oqıǵany shıryqtyryp ákelip Yǵylman: …Sol qorlyqqa kúıinip, Sııazǵa qazaq jıylyp, Isataı men Mahambet Hanǵa qarsy kórindi Ketken soń asyp shamadan, – dep kóteriliske bastaý bolǵan sebep-saldardy, soǵan oraıǵy ilki bas qosý jıynyn sóz etedi. Halyqtyń aldynda Mahambettiń aldaspandaı ótkir óleńderi­men alǵashqy jarqyraı kórinýi osy tuspen sáıkes keletini haq. Dastannyń dúnıege kelýine tikeleı yqpaly tıgen, muryndyq bolǵan ǵalym, professor Halel Dosmuhamedov «Taı­manuly Isataıdyń qozǵalysy týra­synda qysqasha maǵlumat» degen eńbeginiń «Mahambet batyr» atty taraýynda «Maham­­bettiń ózi batyr ári jyraý, ári dom­­byr­a­shy bolǵan. О́te qyzýly adam eken. Ádis, sheberlikke kem bolsa kerek. Baǵyt alǵan jaǵynan taıynbaıtyn qarys­pa er eken. Isataı jurtty aqylmen, dálel­­men, túrli ádispen sońyna ertken adam bolsa, Mahambet kópti qyzdyryp, kóńilin aýdaryp eritetin adamnyń túri bolǵan…» dep sıpattaǵanyndaı, orys bı­leý­shilerine arqa súıegen Jáńgir han­ǵa, onyń jandaıshaptaryna qarsy bas kótergen ult-azattyq kóterilisiniń áp degen bastapqy qozǵalysynan bastap Mahambet eshteńeden taısalmaı kósh bastaǵan qyzý qandy, erjúrek azamat. …Aıt pen toıdyń saýmalyn, Sapyrtyp iship sharaǵa, El aralap júre alman. Isataı men Mahambet, Baıbaqty, Júnis, Qabylanbaı, Qyzdyryp qanyn aıtqan soń Qalmady qazaq urannan. – Han ordasyn shabam! – dep, Bir myńdaı kisi qol bolyp, Arlandy buǵan el bolyp. Osy úzindi arqyly Yǵylman atalǵan erlermen birge Mahambettiń de halyqqa sózin ótkizgen kúresker ekenin aıqyndap beredi. Er etikpen sý keshken dáýrende saýmal qymyzdy shara aıaqqa toltyra iship, el aralap, aıt pen toı qýalap júre almaıtyn, naǵyz qaranyń qamyn jegen órenniń ózi ekeni kórinedi. Osydan keıingi bir tolǵanysta onyń sadaqpen atqysh, sarjamen qardaı boratatyn mergen ekenin taǵy tanımyz. Úbi, Tańatarlarmen birge Mahambettiń Narynǵa tike baǵyttap, Ordaǵa qol bastap bara jatqany da áserli sýretteledi. Árıne, olardyń qarsylasy da osal jaý emes. Jamanat habardy estigen han da qarap qalǵan joq. Áskerin jıyp qarsy shyqty, turysar jerde turysty, urysar jerde urysty. Sol arada Mahambet shaıqastyń bastapqy kezeńinde bolmaı qalady. Namysqoı, arshyl batyr óz qoldarynyń dushpandaryn japyryp, keri qaıtarmaı turǵandaryna ashýlanady. Ony Yǵylman dastanda: Keıinde qalǵan Mahambet Kókiregi demigip, Boıyna sińgen qashannan Demikpesi túzelip, Torda qalǵan suńqardaı Soǵysqa batyr bosanǵan. Mingeni báıge tarlan-dy, Keıinde qalyp arman-dy. Qashyrmaı jaýdy turǵanǵa Qatty jaman arlandy, – dep kóz aldymyzǵa ákeledi. Akademık Qajym Jumalıev «Qazaq eposy men ádebıet tarıhynyń máse­leleri» degen ǵylymı eńbeginde: «Maham­bet qolbasy batyr bolýymen qatar, kóteri­lisshilerdiń jalyndy úgitshisi ári kóteriliske rýh berýshi sóz sheberi, zor ta­lant­ty aqyny», dep atap kórsetkenindeı, Ma­ham­bettiń qalyń qolǵa uran tastaǵan shaǵyn: – Búginge deıin turdyryp, Osynsha qoldy qyrdyryp, Turǵanyń, erler, qalaı?! – dep Kele batyr zarlandy. Báıge tarlan astynda Jańǵyz aıyl tósinen Ata arýaǵyn qozdyryp, Aıyryldy batyr esinen. Tura almady dát tutyp Kezdesken soń óshimen. «Aǵataılap» at qoıdy, – Aıbynsyn endi nesinen?! – dep Yǵylman da ádemi jetkizedi. Dastan­nyń delebeni qozdyrar, namysty oıatar sáti. Oqyp otyrǵanda óziń de urysqa birge kirisip ketkendeı kúıge urynasyń. Bul – aqynnyń sheberligi. Mahambettiń qasyndaǵy erlerdi iles­tirip jaýmen aıqasqa túsken kezin Yǵyl­man Shórekuly bylaısha órnekteıdi: ...Áskerdiń tústi aldyna-aı! Qamalǵa baryp soqtyǵyp, Oırandy jaýǵa saldyń-aı! Jaıaý mergen janshylyp, At astynda qaldyń-aı. Qashýǵa qarap bet aldy, Tura almaı tózip handyq-aı… …Áli de bolsa erlerdiń Arýaǵy jaýdan basym-dy – Qastasqan dushpan qańǵydy-aı. Qym-qýyt, qııan-keski soǵys, jan berip, jan alysar ýaqyt. Mahambettiń qoryq­pas qolbasshylyǵyn, berispes batyr­lyǵyn áıgileıtin kórinis. Mundaı kórinister dastannyń ón boıynda az kezdespeıdi. Kóbi­ne Isataıdyń erligin kórse­týge qatys­tylary basymyraq. Bi­raq kóterilis bas­shysynyń senimdi serigi, oń qoly Maham­bettiń onyń qatys­qan urystarynyń qaı-qaısynan da tysqary qalmaǵany aqıqat nárse. Ony tarıhı derekter áldeqashan aıqyndap bergen. Demek, Isataı jyrlanǵan jerde Mahambet te júr degen sóz. О́zderi bastaǵan istiń maqsatyna jetýin oılaǵanda Mahambet qara basyn da umyt­qan, týǵanyna da qaıyrylmaǵan. Kóteri­lisshiler han ordasyn qamap tur­ǵan­da Jáńgirdiń bastyǵy Balqy etip, qasyna Mahambettiń týǵany Bek­maǵam­betti ertip, Shyman tóreni elshilikke jibe­retin, oılanýǵa on kún mursat suraı­tyn kezi bar ǵoı. Isataı aty­nan sóıleıtin Mahambettiń «Áı, Mahambet, joldasym» degen óleńindegi: Kók bedeýdi baýyrlap, Shabamyn dep sen turdyń. Isataı basshy bilsin dep, Aýyr ásker qol turdy, – deıtin kúni. Alaıda, Isataı batyr bitim­ge kelgenderdiń aıtqanyna, hannyń ýáde­si­ne ılanyp, degenine kónip qalady, ań­qaý­lyqqa salynady. Oǵan Mahambet óz ýájin aıtyp, aldap júrgendikterin dáleldep, qarsylyq bildirse de, Isataıdy kóndirýge qansha tyryssa da ony alǵan betinen qaıtara almaıdy. Dastanda sol qysyltaıań mezgildegi Mahambettiń usta­ǵan baǵytyn Yǵylman aqyn: Han elshisi kelgende, Mahambet aıtty batyrǵa: «Osynyń bárin óltirip, Káldesin, – dedi, – qııalyq. Osylar bizdi aldap júr, Endigi tildi tııalyq. Bekmaǵambet týǵanym, О́ltirem deseń maǵan hosh, Júrmeńiz menen uıalyp… …Týǵanym dep senbeımin, Hannyń isin qoldap júr. Tilimdi batyr almasań, Bastyǵy Balqy qan qylyp, Aq qurbandaı shalmasań, Han orysqa birikse, Maqsaty jaýdyń bolǵan bil», – dep tolǵaıdy. О́kinishke oraı, Maham­bettiń bergen aqyly Isataı tarapynan jerde qaldyrylyp, artynyń qalaı sátsiz­dikpen bitkeni barsha jurtqa aıan. Bul – Mahambettiń aqylgóıligin baıqatatyn jaıttardyń bir parasy. Tarıhshy-ǵalym Isataı Kenjálıev óziniń «Isataı-Mahambet» atty kitabynda orys ǵalymy, jazýshy, saıahatshy Egor Kovalevskııdiń «Qurlyqtar men teńizderdi kezýshi» degen kitabynan úzindi keltiripti. Onda E.Kovalevskıı Mahambet týraly: «Biz Borsyq qumyndaǵy aýyldarda bolǵan kezimizde óz halqynyń ishinde-aq tamasha qyrǵyzdy (qazaqty – I.K.) kezdestirdik», deı kelip, ol «Az ýaqyttyń ishinde-aq óziniń aqyldylyǵyn da, sheshendigin de tanytty» («Stranstvovatel po sýsham ı morıam», SPB, 1843 g. 1-ıa knıga, str.-81) dep ári qaraı jalǵastyrǵan. Osylaısha talaı myqtylardy moıyndatqan Maham­bet О́temisulyn óz dastanynda aqyn Yǵylman Shórekuly da óz máninde, ózindik órnekterimen kórsetedi. Ol jeńilis tapqandardyń qatarynda Jaıyqtyń shyǵys jaq betine bir qashqynshyǵa júz qýǵynshy kelip, yǵysyp ótip bara jatqan jolynyń ózinde de qaımyqpaı, jol­dastaryna qaırat, jiger berip sóı­leıtin arýaqty aqyn, jabyqqandarǵa rýh, dem berýshi. Yǵylman óz keıipkeri Maham­bettiń sol qasıetin basqa bir aqyn Tólegen­men salystyra jyrlap, utyrly jol tapqan. Jaıyq edi Tólegen Áńgime topta qozǵaǵan. Sheshendikke kelgende Alty Alashtyń balasy Aldyna túsip ozbaǵan. Alla dep aýyz ashqanda, Tasyǵan sýdaı jylystap, Bir sózden bir sóz qozdaǵan. О́zderińiz ańǵarǵandaı, Tólegen alty Alashtyń balasy aldyna túspegen júırik­tiń ózi. Onysyn moıyndap otyr, búkpesiz baıandap, dáriptep otyr. Sóıtse de, ol Mahambetteı bola almaıdy. О́ıtkeni, Tólegen basqa qıyndyq túsken shaqta: Qamaýda qalǵan eldi aıtyp, Úırengen jastan jerdi aıtyp, Botaly nardaı bozdaǵan. Mahambet batyr sekildi Qaırat berip sóz aıtpaı, Qaıǵy da salyp sóıledi, Qaldy dep nemiz tozbaǵan?! – deıtin saryýaıymshyl, borkemik aqyn. Oǵan kerisinshe, Mahambet ózi aıtqandaı, tún qatyp júrip, tús qashqan kúnderde de eńsesin tómendetpeı, moıy­maı serik­teri­niń jyrmen kóńilin kóterip, olarǵa serpin berýshi. Tún ortasy bolǵansha Tamaqtanyp jaılandy. Tamaqtanyp bolǵansyn Sóz mereke jasatyp, Kóńildiń dertin bosatyp, Bir-eki saǵat aınaldy. Mahambet syndy batyrdyń Qaırap aıtqan sózinen Jabyqqan erler paıda aldy, – deýi orys tarıhshysy Aleksandr Rıazanov­tyń «Isataı Taı­manov kóterilisi» degen kitabyndaǵy: «…Mahambet О́temisov jalyndy úgiti­men buqara arasynda jańadan órshigen ushqyndy tez-aq úrlep jiberdi» («Qazaq­stan» baspasy, Almaty, 1996 j., 146-bet­te) degen pikirimen úndes keledi. Sóıtip, Jeti jyl hanmen daýlasyp, Eki jyldaı jaýlasyp, – júrgen eren er, aıbarly aqyn, kósheli kúıshi Mahambet О́temisuly qaıda júrse de qaranyń qamyn oılap, joǵyn joqta­dy, bo­dan­dyqqa buǵaý tastatpady, teńsiz­dik­ke mo­ıyn­sunbady, dastanda túıin jasalǵandaı: Eriksiz nárse almady, Elge zııan salmady. О́ziniń patshany titirkendirip, handy qaltyratqan, qazaqtyń qalyń buqarasyn azattyq jolǵa shaqyrǵan qaharly, qaısar jyrlarymen eldi sońyna ertti. Eger Mahambettiń kúıshilik ónerin, sazgerlik qabiletin óz kezinde bilgen bolsa, Yǵylman aqyn óz dastanyna taǵy da tyń shýmaqtar qosary sózsiz edi. Kórnekti ǵalym, ádebıet zertteýshisi Qabıbolla Sydıyqovtyń sózimen aıt­qanda: «…Qazaqstannyń Batys aıma­ǵynda erlik jyrlaryn damyta jyrlaıtyn, óz janynan batyrlyq dastandar tolǵaıtyn ádebı ortanyń kórnekti ókili» Yǵylman Shóre­kuly óziniń tarıhı dastanynda Ma­ham­betteı uly tulǵanyń poetıkalyq beı­nesin tuńǵysh jasaýshy, ol jóninde ózinen keıingi tolqynǵa izashar bolǵan aqyn. Bertin kele Mahambet jaıly óleń­men de, qara sózben de jazyp, qadaý-qadaý shyǵarmalar týyn­datýshylar kóbeıip keledi. Biraq Yǵyl­man aqyn solardyń báriniń kósh bas­taýshysy, bir-birinen aıyryp, bólip qaraý­ǵa bolmaıtyn qos batyr Isataı men Ma­ham­bet týraly áńgi­me­lerdi ýyz sha­ǵyn­da jyrlaýshy. Osy aqı­qat qashan da umy­tylmaǵany abzal. Tólegen JAŃABAIULY, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti. Atyraý.