Álemdegi jaǵdaılardy Birikken Ulttar Uıymy bar múmkindiginshe óz baqylaýyna alyp otyr. Sol sııaqty, iri, áleýeti zor, damyǵan 7-8 el basshylary oqtyn-oqtyn kezdesip halyqaralyq saýda, basqa da kókeıkesti máseleler jóninde birigip kelisimge kelip, sheshim qabyldaýda. Árıne, bul aqyl, durys qadam. Keıbir ótkir máselelerdi der kezinde retteýde yqpaly mol. Desek te, aıtylǵan áreketter, árıne, túıtkilderdi túbegeıli sheshe almaıtyn ýaqytsha, mezgildik sharalar. О́mir úzdiksiz damýda. Álemde óndirister kúni-túni damylsyz jumys istep, tabıǵat baılyǵyn esepsiz jutatyp, túrli tehnıka, qural-saıman, kólik, turmystyq buıymdardy esepsiz shyǵarýda. Sonyń saldarynan sabyrlylyq, aldyn oılaý, shamalaý umytylyp barady. Buǵan ákelgen – toıymsyz báseke, sheksiz ashyq-saýda. Tabıǵat baılyǵynyń jutalyp jatqany bylaı tursyn, álem lastanyp, túrli tirshilik ıeleri de sırep, tipti, keıbireýleri joıylyp barady. Kerek deseńiz adamdy, jan-janýarlardy mazalaıtyn shybyn-shirkeıler de quryp barady. Bul sol masa, shybyn, basqa jándikterdi qorek etetin balyq, baqa-shaıan qustardyń azaıýyna ákelýde. Qazirdiń ózinde adamdy panalap, uıa salatyn qarlyǵash kózge kóp kórinbeıdi.
Bizdiń zamanymyzda toqtaýsyz damýda turǵannyń biri – ǵylym. Ol úlken jetistik. Qazir qaı eldiń de damý dárejesin kórsetetin ǵylymı-tehnıkalyq progress. Ǵylym tabystary adam ómirin jeńildetýde. Biraq taǵy da kereǵarlyq. Qala men selolarda tiresip turǵan avtomobılder búkil aýany ýlandyryp, gazdandyryp, tipti adam tirshiligin taryltýda. «Álem yryq pen eles retinde» degen kitabynda nemis fılosofy Artýr Shopengaýer aıtqan bolatyn: «Álem – yryq» dep. Biraq, onyń pikirinshe yryq júgendelmegen, sanasyz, toıymsyz umtylys.
A.Shopengaýer aıtady: «Yryq – álemdik kúsh», ol organıkalyq dúnıede de, organıkalyq emes dúnıede de bar qubylys dep. Yryq, onyń paıymdaýynsha mánsiz, maqsatsyz, sheksiz umtylys, toqtaýsyz talap A.Shopengaýer ıdealıst, volıýntarıst. Halyq aıtady: «Jamannyń aıtqany kelmeıdi, sandyraǵy keledi», dep. Búgingi álem soǵan uqsap bara jatqan sekildi. Belgisiz bolashaqqa arpalysyp umtylǵan qubylysty, eshkim túsindirip aıta almaıtyn, adam sanasyna baǵynbaıtyn, eshkim oǵan toqtaý jasaı almaıtyn, maıda tirshilik kórinedi.
Adam balasy qashanda óz zamanynyń talabyna saı qıyndyqtarǵa tirelgende jol izdegen, óz zamanyna saı danyshpandaryn dúnıege ákelgen. Olar alǵashqy qaýymnan bastap tirshilik ıelerin adaldyqqa, tazalyqqa, ar-uıatqa, belgili bir maqsatqa jetelegen. Máselen, Paıǵambarlar jaqsylyqqa jol siltegen, dinı ýaǵyzdar aıtyp adamdardy qanaǵatsyzdyqtan, buzyqtyq, teris áreketterden saqtandyrǵan, taǵylyq dáýirden sanaly qoǵamdastyqqa jetkizgen. Paıǵambarlar el bıleýshilerin de tártipke, ádildikke shaqyrǵan, toıymsyzdyq pen kórseqyzarlyqtan saqtandyrǵan. Qoǵamǵa ımandylyq endirgen.
Bizdiń zamanymyzdyń V ǵasyrlarynda Qytaıda beıbastyq, tonaýshylyq, jappaı zorlyq-zombylyq tarap, órshigen kezde aqyl aıtyp, eldi bir júıege keltirý qajettiligi danyshpan Konfýsııdi dúnıege keltirdi. Ertedegi Grekııada Sokrat, Platon, Arıstotel, Demokrıt sııaqty tereń oıshyl fılosoftar dúnıe máni, memleket, zań, senim týraly túrli uly oılar qozǵap, keıingi ǵylymdar bastaýyna sebepker boldy.
Qoǵam feodaldyq qursaýdan bosap, erkin saýda qatynasy damyǵan kapıtalızm kezinde Adam Smıt, Davıd Rıkkardo sııaqty oıshyl ekonomısterdi dúnıege keltirdi. Al baılyqqa qunyqqan kapıtalıstik qurylym, shekten asyp, álsiz elderdi kúshti memleketter basyp alyp, súlikteı soryp, adam quqyǵyn aıaqqa basyp, ezýdiń neshe túrli sumdyqtary órshigen kezde ǵylymdar paıda boldy. Sonymen qatar, sol álemdik qoǵamdyq qubylystardy tereń zerttep, baı bolý, kedeı bolyp, músápirlik tirshilik shegý nege baılanysty, bul áleýmettik tozaqtan qutylý múmkin be degen suraýlarǵa jaýap izdep, eńbektenip, ómirin sarp etken Karl Marks, Frıdrıh Engels sııaqty danyshpandar shyqty. Olar tek bolashaqty oılaǵan jaı qııaldyń adamdary ǵana emes, uly ári iri teoretık-ǵalymdar boldy. Álemdik sanany zamanyna saı bir júıege keltirdi. Qoǵam jeke basqa emes, adam qoǵamǵa, qoǵam búkil adamǵa, onyń bostandyq, teńdigimen qatar baqytty ómirine qyzmet etýi tıis ekenin dáleldedi. Marks ilimi sheksiz ústemdik júrgizýshilerge tizgin saldy, halyqpen sanasatyndaı etti. Sodan beri 150 jyldaı ýaqyt ótti. Biraq, azǵana top – mıllıarderler qunyǵyp, odan da kóp paıda taýyp jatqanda, esesine jer betinde bir mıllıard adam ashtyq qursaýynda aýyr turmys shegýde. Bul bylaısha aıtqanda, árbir altynshy adam ashtyq taýqymetin kórýde degen sóz.
Qoǵam ǵylymı-tehnıkalyq tabystar nátıjesinde shapshańdyqpen, qaryshtap damýda. K.Marks dáýirindegi bir jyl búgingi bir aı, ne bir kúnge teń deýge bolady. Buryn danyshpandar bolashaqty boljaıtyn, adamdardy soǵan ılandyratyn, qarap otyrǵyzbaıtyn. Adam qashanda úmitpen ómir súrgen. Búgingi úmit, eger ony óz respýblıkamyz turǵysynan qarasaq – ol baǵdarlama, ıdeologııa, ony oryndaýǵa qyzmet etkizetin – túrli saıasat.
Egemendik alǵan Qazaqstan bul jóninde kóptegen bastamalardy ómirge ákelip, iske asyrýda, tabystarymyz da naqtyly, nátıjeli. Búgin ol – «Qazaqstan 2050» Strategııasy. Halyq osy bastamamen jumys isteýde, oǵan degen senim mol. Biraq, bul bir eldiń tóńiregindegi qadam. Al álemdegi jaǵdaı qalaı? Osyndaı baǵdarlama dúnıejúzinde bar ma? Tereń oı, qýatty ıdeologııa ómirdiń aldyn orap, jol kórsetip turýy tıis. Álemde kóp rette sol alysqa sáýle túsiretin jaryq berip, alysty kórsetetin qýatty danalyq oı joq. О́mir tynysy – júırik lokomotıv sııaqty. Biraq onyń aldy tuman. Búkil álemdi shıratatyn teorııa da, ıdeologııa da, baǵdarlama da, senim-úmit te qarastyrylmaǵan. О́mir men ıdeıa arasy alshaq. Ideologııa – negizi fılosofııa. Ol maıdalanyp, adamdar sanasyn qozǵap, neırondaryn jumys istetýden qalyp barady, qoǵamdyq teorııa kereksizdenýde. Búgingi qarapaıym ıdeologııa – aqsha tabý, qalaı tapsań olaı tap degenniń qursaýynda qalý. Sonyń saldarynan parasatty sana olarda umytylǵan. Esesine neshe túrli pikir aıtyp, keńes beretinder kóp, biraq nátıjesi joq? Eýropany basyp bara jatqan bosqyndar erikkender me? Árıne, týǵan jeriń, elin kim tastaıdy, beıbereketsizdik, ashtyq, joqtyq qýmasa.
Jaqynda bir basylymda «Tranzıtologııa jańa saıası ilim» degen maqala jaryq kórdi. Bul AQSh-taǵy ýnıversıtetterde dúnıege kelgen aǵym. Maqsaty – keıbir damyp kele jatqan elderdi avtokratııa men totalıtarızmnen demokratııaǵa kóshýdiń revolıýsııashylyqtan bastap, reformaǵa deıingi kúresip, ótý joldaryn túsindirip, «aqyl» berý. Tipti, maqalanyń «Tranzıtologııa» degen aty da aıtyp tur – ishten pisip jetken oı, arman emes, syrttan endiriletin ilim ekendigi. Árbir el ózinshe tirlik keship jatqan joq pa? Kim bireýdiń aqylymen ómir súredi. Árıne, aıtqan aqyldy tyńdaý, oǵan qulaq salý bar, biraq, árkim qorytyndyny ózinshe jasaıdy. Olaı bolsa, álgi «tranzıtologııa» teorııasyn ýaǵyzdaýshylar basqa elder úshin nege kúıip pisedi? Sonda ózderi jumaqta tur ma? Máselen, sol AQSh-tyń ózin alaıyq. Sondaı arbaýǵa uıyp, solardyń silteýine túsken elder taǵdyryn bilemiz. Ondaı elderdi jemtikke ılanyp, qarmaqqa túskender deýge bolady. Sondyqtan, osyndaı aqylshylarǵa erkindik arqyly «qoly aýzyna jetken» elder «bar aqylyń ózińe» demeı me? Shynynda da sheshim solaı bolýy tıis. Al endi álgi maqalaǵa qaıtyp oralatyn bolsaq, aqyry eldi sol teorııamen habardar etpek bolǵan soń, onda sondaǵy teorııanyń shyn mánin ashyp, elge túsindirý, ony taratýshylardyń qııańqy maqsatyn áshkereleý kerek emes pe? Ol ǵylymı turǵyda túgili, jaı dárejede de jasalmaǵan. Nátıjesinde ol maqala úgitteýshi rólden asa almaǵan. Árıne, biz kóp vektorly jol ustanǵan elmiz. Eshbir alys-jaqyn eldermen alakóz bolmaı, taza qarym-qatynasta bolýdy tileımiz. Sonymen qatar, kózdi jumyp otyra bermeı, jan-jaǵymyzdy baıqap, baǵdarlaýda qajet demekpiz. Ashyp aıtaıyq, bizge álgi «aqyl» bergen elder ishinde bizdiń tez damyp, solardyń qataryna jetkenimizdi tileýshiden góri, unatpaıtyndar da bar. Biz osyny ańǵaryp, ajyratqanymyz jón. Máselen, ilgeri damyǵan el basshylary bizben sypaıy, durys qatynastar jasaıdy. Rızamyz. Al sol elderdiń ıdeolog-ǵalymdary bizdiń arqamyzdy sıpaǵan bolyp, tyrnaıdy, denemizdi jaralamaq bolady. Aıtylǵandardyń bir dáleli. Keıbir elder ıdeologtary bizdiń eldegi aıtalyq ǵylymı eńbekterdiń ońdaryn emes, eń nasharlaryn kóshirip alǵan, ne oısyzdaryn tańdap, kitap shyǵaryp taratatyny. Sondaı-aq, bizdiń eldegi kózge ilinbeıtin ǵalymsymaqtardy akademııalaryna aqsha tólese boldy múshe etip qabyldaıtyny, t.s.s. áreketter. Bul olarǵa ne úshin kerek? Maqsaty túsinikti. Bizdi damý jaǵynan tómen etip kórsetý. Bul – aıla, ádis, naǵyz talantty jastar jigerin qum etý. Jańalyqqa talpynbasyn, múlgip júre bersin degen saıasaty. Árıne, budan kelip eshkimniń aqylynyń keregi joq degen qasań uǵym týmasa kerek. Kim ne aıtyp turǵanyn túsinip, ajyratsaq degen oı.
Ár nárseniń arjaǵynda ne jatyr, ony túsinýde biz amerıkalyq ǵalymdardan kem emespiz. Máselen, álgi keltirilgen «tranzıtologııaǵa» arnalǵan maqalada avtor damyp kele jatqan elderge, olardyń bolashaǵy týraly aqyl bermek bolǵan D.Rastoý, A.Pshevorskıı, S.Hantıngton, R.Kortarelon sııaqty batystyq ǵalymdar usynǵan túrli úlgilerdi keltiredi. Sol aqyl aıtýshylardyń biri S.Hantıngtondy alaıyq. Men ony bilemin. Onyń 1996 jyly Máskeýde orys tilinde basylyp shyqqan «Stolknovenıe sıvılızasıı» dep atalǵan kitabynda qoldanylǵan ultaralyq, mádenı qatynastarǵa shoq salyp, arandatpaq bolǵan áreketin áshkerelep, orys tilinde jaryq kórgen «Kýltýra ı sıvılızasııa. Voobshe ı v chastnostı» (Almaty «Karasaı» 2009) degen kitabymda arnaýly, kólemdi «Samıýel Hantıngton» degen taraý jazyp, jerine jetkize synaǵanmyn. Men ol eńbegimdi Vashıngtondaǵy Kongress kitaphanasyna jibergen bolatynmyn. Aldyq degen jaýap hat keldi. Sodan beri alty jyl ótti. Avtor úndemeıdi. Maqsatym – ótirik, ósek aıtpasyn, ult arazdyǵyn týdyrmasyn deý. Samıýel Hantıngtonnyń ary taza bolsa, mundaılardy nege aıtady, dep, oı tastadym. Osyndaıda: «Ne strashen chert, kak ego malıýıýt», degen maqal eske túsedi. Ǵylymı talas bolǵan soń pikirińdi aıanbaı, barynsha ashyq aıta bilý kerek. Olar óte aılaker, tek jandy jerin taýyp, ustap almasań jaqyndatpaıdy. О́kinishtisi, «tranzıtologııa» týraly maqalada batys avtorlary jazǵandaryn taldap, olarǵa ǵylymı pikir aıtylmaǵany. Búıte bersek, olar saırandap, eldi shatastyryp, shyndyqty burmalap, basymyzǵa shyǵyp, jetegine alady. «Buǵa berseń, suǵa beredi» demeı me danyshpan halqymyz osyndaıda. Teorııada myqty ǵalym óz kúshin ǵylymı tartystarda kórsetedi. Taǵy qaıtalaımyn. Árıne, bizge keregi tartys emes, teńdik qarym-qatynas, túsinistik, joǵary dárejedegi aýyzbirlik.
Batys ıdeologtary bizdi nege túrtkileıdi. Teorııada topas dep oılaı ma eken? Eger solaı oılasa, myqty qatelesedi. Olar bizdermen teketireske shyqqannan góri, álemdik bolashaqty oılasa qaıtedi? Qazirgi eń basty másele sol emes pe degen tujyrym týyndaýda.
Bizdiń búgingi zamanymyz ǵalamdyq sanany kerek etýde. Tarıhta qoǵamdy ilgeri damýǵa jol siltep, aqyl aıtqan danyshpandar bolǵan dedik. Sondaılardyń biri HIH ǵasyrda ómir súrgen K.Marks dep te aıttyq. Sodan beri qansha zaman ótti. Qoǵam zymyrap ilgeri basýda dedik. О́ndirister damyp, tabıǵat jutań tartýda. Biraq, alda ne kútip tur. Álemdik danyshpandyq oı aıtylmaıdy. K.Marks bir kezde bireýdi bireý ezýden qutylý úshin tap kúresi kerek dese, ol zaman da artta qaldy. О́ziniń «Tehnologıcheskıı blef» (M., 1998, 49-b.) kitabynda fransýz sosıology Jak Ellıýl: «Men bútindeı senip edim, eger Marks 1940 jyly ómir súrgen bolsa, onda ol kapıtalıstik qurylymdy emes, tehnıkany zerttegen bolar edi», dep jazdy. Mine, bul jaǵdaıdyń ózgergeni. Al búgin álemdik problema tipti basqa. Ol aldymen adamzatty, tabıǵatty qorǵaý. Ǵylymı-tehnıkalyq progress bir jaǵynan qoǵam baılyǵyn shekten tys kóbeıtip jatqan bolsa, ekinshi jaǵynan tabıǵatty tajaldaı jutatýda. Búgin ne isteý kerek? Aqyl aıtatyn álem halqyn bir jónge keltirip, gýmanıstik tártipke shaqyratyn ǵylym men bilim danyshpany kerek. Bul – zamana ımperatıvi.
Dosmuhamed KIShIBEKOV,
akademık.
ALMATY.
