Jeruıyq

Dıa­mat (dıalektıkalyq materıalızm), ıstmat (tarıhı materıa­lızm), ǵylymı kommýnızm pán­derine bes jylǵy ýnıversıtet oqýynyń úsh jylyn, bir jylyn KPSS tarıhyna arnaǵanbyz. 55 tom eńbektiń, árıne, bárin kemirip oqydym deı almaımyn. Sondyqtan da Lenınniń bul sózin ushyrastyrmappyn. Nuraǵań, Nurmahan Orazbekov redaktorymnan estidim muny. – «Lenınshil jas» gazetinde qyz­­met atqaratynmyn. Bir ma­te­rıa­­lym­dy redaktor jarııa­la­maı qoıdy. Salyp uryp bas­ty­ǵyma jetip baryp, mán-jaıdy su­r­a­dym. «Qara Ivan» degen sózi­me eki shoqyp, bir qarap, saýys­­qandaı saqtanyp otyr eken. «Oý, Vladımır Ilıchtiń pálen tomy­nyń páleninshi betinde tur ǵoı. Kósemniń óz sózinen nege qor­qamyz» dep keýdeledim ke­lip. «Joq, bolmaıdy. Mundaı sóz­deri bar shyǵar. Biraq, biz basa almaımyz» dep miz baqpady. Redak­tor­dyń aty redaktor. Aqyry, ılandyra almaı, salym sýǵa ketkeni bar, – dep kúldi Nuraǵań. О́zegin órtegen zapyrandaı ashy kúlki ekenin uqtym. Aǵamyz qapa­lanǵan jaǵdaıdyń birtalaıyn biz de bastan ótkergenbiz. «Ish qazan­­daı qaınaıdy, kúreserge dármen joq» bolǵan talaı ret. Gorbachevtiń qaıta qurýy dáýir­l­ep turǵan kez. Búkilodaqtyq HIH partııa konferensııasy ót­ken. Báriniń aýzynan jalyn atady «demokratııa» degende. Túgel saılaný kerek. Aýpartkom hatshylary burynnan saılanady. Endi pleným nemese bıýro múshelerin saılaǵanda mindetti túrde balamaly kandıdattar bolý kerek. Qaıta qurý talaby boıynsha. Neshe túrli saılaýdy kór­dik. Basqalaryn aıtpaǵanda, oblys basshysyn saılaý úshin eki táý­lik yrǵastyq. Aqyry, obkom birinshi hatshylyǵyna basqa ult ókili óte shyqty. Aıtyp aıtpaı ne kerek, shahta, zaýyt, sov­hoz dırektorlary túgel daýysqa tús­ti. Tipti, redaksııadaǵy bólim meń­gerýshilerine (ishinde ózim de barmyn) sheıin saılandyq. Jaraıdy, biz birtekti qazaqtarmyz ǵoı. Bas­qa ulttar aralasqan jerlerde qazaq­tyń hatshylary da, depýtattary da, talaı marǵasqa azamattary da saılaýlarda ońbaı omaqasyp, jappaı jeńildi. Qaıta qurý demokratııasynyń sany az ulttardyń ókilderin ósir­meı­tinin, qaıta óshiretinin 1990 jyly Kompartııanyń organy «Sosıalıstik Qazaqstanda» jaz­ǵan­myn. Tarıh teger­shigi solaı aınalýǵa tıis edi. Uly derjavanyń ortaq qazanyna bosaǵadan ǵana syǵalap júrgen Qazaqstandaǵy júz ulttyń ishin­degi qazaqtarǵa KSRO-nyń qulaǵyn ustap otyrǵan kompartııa da, jetpis jyl aınymas dos, baýyr bolyp kelgen aǵa ulttyń da, basqa ulttyń da halqy Jeltoqsan kóterilisin keshire almady. Elge kıe, jerge ıe ekenimizge de qara­ǵan joq. Jalǵan ınternasıonalızm shirigen jumyrtqadaı bir-aq kúnde jaryldy da qaldy. Sóıtip, Qazaqstandaǵy halyqtar birliginiń, ulttar dostyǵynyń laboratorııasy osylaı kúl talqan bolǵanyn kózben kórdik. Elimiz esin jıdy, halqymyz aldy-artyn paryqtaı bastady. «Kóppen kórgen uly toı» dep júrip jetpis-aq jyl ishinde Lenın aıtqan «qara Ivanǵa» ózi­miz aınalyp kete jazdappyz. Alla saqtady, perishte qaq­ty. Ánsheıinde, kónegin syrtqa salyp, alyp derjavanyń atqora­sy­na kirmeımin dep er-toqy­myn moınyna alyp týlaýǵa ázir tura­tyn Kavkaz, Baltyq jaǵa­laýy­nyń minezi shálkes odaqtas respýb­lıkalarynyń ózi jýasyp qal­ǵan kez. Sol tusta aqyryp teń­­d­ik surap, atoılap shyqqan Jel­­toq­­san kóterilisin ja­sa­ǵan qazaq jastary myz­ǵy­mas­taı kóringen odaqtyń irge­sin iritip, shańyraǵyn shaıqap, Táýel­sizdik tańy raýandap atqan edi. Myń ólip, myń tirilgen qazaq úshin. Táý­bemizdi aıtqanbyz sonda bárimiz. Birtekti ult – birtutas memleket Pende bolǵan soń adam buryn kór­gen qorlyǵy men azaby úshin, kemsitý men kelemejdeýdiń, túıe­deı shóktirý men shómishten qaǵýdyń nebir soraqylyǵy úshin ese qaıtarýy ádiletti kórinýi múm­kin. Baı men baǵlandy, qoja men moldany bıshikpen qýǵan jarly-jaqybaılar bıligi solaı istegen. Bul – kompartııa kósem­deriniń qoldarynan kelgen, aqyl­dary jetken saıasaty edi. Elbasy N.Nazarbaev jas mem­le­ket­ti ydyratpaıtyn, halyqty ala qoıdaı bóle qyryqpaıtyn, qaı­ta bir maqsatqa, bir muratqa ju­myl­dyratyn sonarǵa salypty eli­mizdi. Muny 25 jyl ótken soń ǵana baıyptap otyrmyz. Ol kezde birimiz qoldadyq, birimiz qarsy boldyq. Tuńǵysh Prezıdentimiz búlingennen búldirgi de almady. Qarsy bolǵandar keshegi tize­sin batyrǵandardy bir tilde sóı­leıtin halyqqa tez arada aınaldyrýdy usyndy. Nıetteri durys-aq, árıne. Biraq basqa ulttarǵa óte qolaıly áleýmettik, mádenı, saıası jaǵdaı týǵyzylǵan kúnniń ózinde Oralda, Qyzyljarda, О́s­ke­mende ormanǵa qarap qobal­jyǵandar boldy. Bárin El­ba­synyń parasatty saıasaty baısal taptyrdy. Albyrttyq ań­ǵyrt qadamǵa bastaıtyny aıan. «Asyq­qan – shaıtannyń isi» degen ǵoı babalarymyz. Osy Qaraǵandynyń ózi tolqyp baryp N. Nazarbaevtyń arqasynda basylǵanyn kózben kórdik. Shah­terler kóshege shyǵyp ketti. Ol kezdegi «Karagandaýgol» kombınatynda ǵana 100 myńnan astam kenshi jumys isteıdi. Osylardyń bárine emes, tek jartysyna ıe bolyp kór. Ádette, ekonomıkalyq talap­tyń sońy saıası talaptarǵa ulasyp, arty qııankeski teketireske, qan­tógiske aınalyp ketýi múmkin ekenin basqa elderdiń mysalynan baıqadyq talaı ret. Enshimizdi alyp, odaqtan bóli­nip shyqqan bette oblysqa shahta dırektory P.Nefedov basshy bolyp taǵaıyndaldy. Ári qom­syndyq, ári ketken esemiz qaıtpady-aý degen ókpemiz de boldy. Birden-bir durys jáne kóregendi sheshim eken. Topan sýdaı tolqyp turǵan shahterlerdiń tilin shahter, sany basym ulttyń ókili ǵana tabady eken. Keıin bári ornyna keldi. Negizi úlken saıasat aýyldar­da, tipti, aýdandarda emes, oblys ortalyqtarynda, árıne, As­tana­da jasalady. Qaraǵandyda eń­bek jolyn bastap, osynda sharbo­lattaı shyńdalyp shyqqan Nur­sultan Nazarbaev kenshiler qalasynyń jaı-japsaryn búge-shigesine deıin biletin. Halyqtar mıdaı aralasqan aımaq edi ol kezde oblys. KarLAG, tyń kóterý, búkilodaqtyq mańyzy bar Mag­nıt­ka Qaraǵandyǵa talaı ulttyń ókilin erkinen tys jelkelep te, jel­pintip te toqaılastyrǵan. Úshin­shi kómir oshaǵy taǵy osynda. Qa­zirge deıin burynǵy KSRO aýma­ǵyndaǵy elderde: «Gde, gde, v Kara­gande» degen sózdiń halyq aýzynan, kınofılmderden túspeýi sodan. 1976 jyly QazGÝ bitirip Qara­ǵan­­d­yǵa keldim. Qazaq kezdes­tire almaı shoshydym. Avtobýsta jal­ǵyz óziń ǵana kele jatasyń. «Jalǵyzdyń úni shyqpaıdy, jaıaý­dyń shańy shyqpaıdynyń» naǵyz ózi. Qalada taza qazaqsha jumys isteıtin tórt-aq mekeme bar eken. Qazirgi №7 jáne №2 mek­tep-ınternat, Sáken teatry jáne «Ortalyq Qazaqstan» gazeti. Bala­larymyz túgili, ózimiz orys­sha­lap kete jazdadyq. Sanaq máli­metin keltirsem, bári túsinikti bolady. Keńes Odaǵy tusynda birneshe ret sanaq júrgizilgen. Sonyń Qara­­­­ǵandy qalasy boıynsha ǵana sıfr­­­laryna júginsek, jaǵańdy us­­t­aı­­syń. 1959 jyly kómirli qala­da 382 494 adam turǵan. Sonyń 33 494-i ǵana qazaq (8 paıyz), 207 842 -i orys (54 paıyz), 37 103-i (9 paıyz) ýkraındar bolǵan. KSRO-nyń taǵy bir sanaǵy 1979 jyly júrgizilgen. Qoldaǵy málimet bo­ıyn­sha Qaraǵandyda 566 766 adam ómir súrgen. Sonyń 56 431-i (10 paıyz) ǵana qazaq. Aradaǵy 20 jyl ishindegi ósim – 2 937 ǵana. Tereń oıǵa batyratyn sıfr emes pe? Qaraǵandyǵa ártúrli ulttar­dyń aǵylyp kelýiniń, jergilik­ti halyqtyń azshylyqqa aınalýy­nyń obektıvti sebepteri jeter­lik. Keńes Odaǵyna kómir men temir, ıadrolyq polıgon, kosmodrom kerek bolatyn. Kompartııa az qazaqtyń kóz jasy kól bolǵanyn qaıtedi. Sosıalızm men kapıtalızm taıtalasynda bir ulttyń qurban bolýy odaq kósemderi úshin bir úıir jylqynyń shyǵynyndaı kóringen. Basqa ulttardyń kóbi KarLAG-qa aıdalyp, birshamasy jer aýdarylyp, endigi bir bóligi komsomoldyq qurylystarǵa kelgender. Bireýdi kinálaýdyń reti joq. Qazaqtyń mańdaıyna sony jazyp tur. Kóship kelgender qazaqtyń baýyrmaldyǵy arqasynda tez jersindi, úı ishinen úı tigem degen joq.

Elbasy N.Nazar­baevtyń «Ult Jospary – qazaq­standyq armanǵa bastaıtyn jol» degen tereń maǵynaly maqalasynda: «EL» sózinde úlken birik­tirýshi kúsh bar, óıtkeni, bar­l­yq ýaqyttarda da týǵan jer qazaqstandyqtar úshin eń jaqyn jáne ózine tartýshy qundylyq bolǵan jáne bolyp qala beredi», dep jazady. Ras, bizdiń basqa ulttarmen kóp aralas-quralastyǵymyz bar basqa óńirlerge qaraǵanda. Búgingi urpaq – sol kóship kelgenderdiń balalary men nemereleri. «Biz osy jerde týǵanbyz, Otanymyz – Qazaqstan» dep otyrady ózderi. Alakózdemeımiz, baýyrǵa tartamyz. Elbasy maqsaty da – osy.

«Bizdiń jolymyz – ol bir­lik joly jáne azamattyq bir­tek­tilik negizinde ultty dáıek­tilik­­pen qalyptastyrý joly. Qa­zaq­­standyqtardyń azamattyq bir­­tektiligi men birtutastyǵyn ny­ǵaıtýǵa baǵyttalǵan TО́RTINShI REFORMANYŃ máni de dál osynda», dep túıin­deı­di Nursultan Ábishuly. Máńgilik El «Altyn Orda» dáýirinde alty Alashtyń bir butaǵy – on san noǵaı búlinip, qazaqtan irge bólgen. «Bólingendi bóri jeıdi» degen babalarymyz. Saıaq ketti de n­oǵaı talandy, Qazaq ordasy or­taıdy. «Altyn orda» álsi­rep, aqyry tarap tyndy. Abyz tarı­hymyz­dyń búgingi shákirt­terine us­taz retinde bergen sabaǵy osyndaı. Elbasy N. Nazarbaev túbi bir týystas halyqtarmen qosa, júzi basqa, júregi bir ult ókilderin bir úıdiń balalaryndaı uıystyryp, birtutas elge aınaldyrý mindetin qoıyp otyr. «Bizde qazirdiń ózin­de eki negiz bar. Olardy dam­y­ta otyryp biz ózimizdiń Bo­la­shaǵy Bir­tutas Ultty dáıekti túrde nyǵaı­ta beremiz. Birinshiden, ol – Qazaqstan halqy Assambleıasy... Assambleıa – bizdiń qazaq­standyq birtektiliktiń negizi de osy... Birtektilik pen birtutastyq boıynsha búkil jumysty biz Qazaqstan halqy Assambleıasy aınalasynda túzetin bolamyz. Ol sheshýshi qaǵıdat», dep máseleniń mánin jiliktep beredi Nursultan Ábishuly. Ras, osy Assambleıaǵa kúni keshe­ge deıin kóbimiz qyryn qara­dyq. Jergilikti ultty jetis­tirmeı turyp, ózgelerde nemiz bar degen ózimshildik óktemdep turdy ózegimizde. Osy ózimiz sııaqty jeke memleket qurǵan odaqtyń burynǵy keıbir respýblıkalaryndaǵy ult, ásirese, til máselesindegi qıǵashtyqtyń arty nege aparyp soqqany belgili. Áli bir mámilege kele almaı jatyr. Osydan keıin ǵana Elbasy qurǵan Assambleıanyń qadirin uǵyndyq. Bolashaqty boljaý, alysty oılaý osyndaı-aq bolar. Táýelsizdigimizdiń shırek ǵa­syr­lyq ýaqytynda jaqsy bir úr­dis baıqalady. Basqa ulttardyń beti beri qarady. Memleket qurý­shy bizderdiń mańymyzǵa toptasa bastady. Mysal kóp. Álem moıyndaǵan áıgili qaraǵandylyq boksshy G.Golovkın: «Ákem – orys, sheshem – koreı, ózim – qazaq­pyn», dep jaı jarnama úshin aıta salmaǵan bul sózdi. Sharshy alańǵa qazaq shapanymen shyǵyp, jeńiske jetken saıyn kók týymyzdy aspandatyp, qazaqsha atoılaıdy: «Alǵa, Qazaqstan!» dep. Al, 52 put (832 kg) kirdiń tasyn kótergen Balýan Sholaqtyń ózi bolmasa da, kózindeı aýyr atletshi I.Ilın shetelde elimizdiń gımni qate oı­nalǵanda tabandap turyp qaıta shyrqatty. Bul – qazaqstandyq patrıotızm. Aıtpaqshy, kezinde eki-aq qazaq mektebi bolǵan Qaraǵandyda, aralas oqý oryndaryn qospaǵanda, dál qazir 10 qazaq mektebi jumys istep tur. Oblysta basqa ulttyń 788 balasy qazaq mektebiniń partasynda otyr. Seń júrdi degen osy. Taıaýda ǵalamtordan ońtústik óńirden 400 otbasy Soltústik Qazaq­stanǵa qonys aýdarǵanyn oqydym. Ishim jylyp qaldy. Talaı kóshti bastan ótkergen kósh­pen­di­ler urpaǵymyz ǵoı. Ásirese, jońǵar shapqynshylyǵy tusynda jıi bolǵan kóshi-qon. Aıtalyq, Qarqaralyny jaılap otyrǵan búgingi turǵyndardyń ata-babalary buryn Túrkistan tóńiregin, Syr boıyn jaılaǵan. Qazdaýysty Qazybek bı bastap 1740 jyly Qarqaraly óńirine qonystanady (A.Baıtursynov «Aqjol» 153-bet, Almaty. «Jalyn» baspasy. 1991 j.). «Enshisi bólinbegen qazaqpyz» deıtin halqymyzǵa Uly Dalanyń qaı pushpaǵy bolsyn óz jeri. Soǵan oraı, ońtústikte tyǵyz otyr­­ǵan halyq soltústikke qonys aý­dar­sa, keń ólkede kósile sharýasyn dóńgeletip, maly men janyn es­elep ósirip, ortaıyp turǵan teris­keıdiń irgesin bekite túsedi ǵoı. Bul da baǵdarlamanyń baıan­dy bola bastaǵanynyń naqty nátıjesi. «Biz kóptegen synaqtarǵa abyroıly tótep berdik. Shynyqtyq, rýhymyzdy kúsheıttik. Biz jańa Qazaqstandy – Uly Dala elin qurdyq. Ult Josparyn oryndaı oty­ryp, biz ózimizdiń ulttyń órleý dáýiriniń kókjıekterin keńeı­temiz, ózimiz Táýelsizdik jyldary ishinde qol jetkizgen jáne bizge jahandyq damý bergen bar­lyq múmkindikterdi paıdalanamyz», dep túıindeıdi Elbasy N.Nazarbaev maqalasyn. Kóshbasshymyzdyń Jeruıyqqa – Máńgilik Elge bastaǵan osy ba­ǵyt-baǵdarynan adaspaı, bir jaǵa­dan bas, bir jeńnen qol shyǵarý bir­tekti, birtutas ultqa aınalatyn muqym qazaqstandyqtardyń paryzy.

Maǵaýııa SEMBAI,

«Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

QARAǴANDY.