Balyqqa da basymdyq berilmek

Kúrshim aýdanynda eki jyl buryn «Tóretoǵam» JShS atty iri balyq resýrstaryn aýlaý jáne óńdeý kásiporyny ashylǵan. Aýdandaǵy jumys saparymyzdyń aıasynda atalǵan zaýyttyń jumysymen tanysqan edik. Kúrshim aýdanynyń ákimi Seısenǵazy Chýkaevtyń aıtýynsha, aýdan kóleminde 6 eldi meken jaǵalaýda ornalasqan. 300-ge jýyq turǵyn tikeleı balyq aýlaý kásibimen shuǵyldanady. Bul – Zaısan kóli men Buqtyrma sý qoımasynyń jaǵalaýyndaǵy jurttyń ejelgi kásibi. Aýdan ákimi Seısenǵazy Jumaǵalıuly sońǵy jyldary «Tóre» konsorsıýmyna qarasty «Tóretoǵam» jáne «Dıgam» JShS óńdegen balyq ónimderi eýrokodtarǵa ıe bolyp, Qytaı men Eýropa elderi, Reseı naryǵyna shyǵa bastaǵanyn jáne jylyna eksportqa shyǵarylatyn 4 myń tonna balyqty aýlaý men óńdeý boıynsha tıisti lısenzııaǵa ıe bolǵanyn, kásipkerlermen zańdy túrde jumys istep jatqanyn jetkizdi. Jýyrda oblys ákimi Danıal Ahmetov halyqpen esepti kezdesýinde jergilikti balyqshylardyń óndiristik kooperatıvke birigip, balyq aýlaýǵa ruqsat alýyna basymdyq beriletinin aıtqan bolatyn. О́ńir basshysy Kúrshim aýdanyna jumys sapary kezinde de atalǵan máseleniń mańyzdylyǵyna toqtalǵan edi. Qazirgi kezde aýdanda osy tarapta túsindirý jumystary júrgizilýde. Qaıyńdy men Quıǵan aýyldyq okrýgteriniń balyqshylary tenderge qatysý talaptaryn oryndaý maqsatynda nesıe qarajatyn qarastyryp, óz múmkindikterin synap kórmek. Al «Tóretoǵam» JShS bul talapty áý basta oryndaǵan kásiporyndardyń biri. «Tóretoǵam» JShS bas dırektory Nurlan Qasymhanovpen áńgimeleskenimizde, kásiporyn bas­shysy balyq sharýashylyǵy týra­ly egjeı-tegjeıli sóz qozǵa­dy. Bul ózi qatpary kóp, qajyr-qaıratty qajet etetin sala. Nur­lan Esimhanulynyń aıtýyn­sha, uzaq jyldar boıy balyq sharýa­shylyǵy salasynan aýdan­dyq bıýdjetke salyq túspeı, balyq­shylardyń sharýasy ónbeı, shat­qaıaqtap turǵan kezeńder ótti. Sondyqtan osy salada júr­gen kúrshimdikter bas qosyp, onyń ishinde 13 kásipker jańa kásip­oryndy qurǵan eken. Iаǵnı, qaıy­ǵy men kemesin, aý men basqa da qu­raldaryn «Tóretoǵam» JShS menshigine ótkizgen jańa kom­panııa jetekshileri bankten ǵı­marat satyp alady. Oǵan 120 mıl­lıon teńge kóleminde ınvestısııa quıady. Sharýashylyq qatysý­shylary – Zaısan kóliniń jaǵa­la­ý­ynda ornalasqan Kúrshim aýdanyna qarasty Balyq­shy aýyldyq okrýginiń Amanat, Aqsýat, Jolnusqaý jáne Tarba­ǵataı aýdanynyń Tuǵyl aýyl­darynyń turǵyndary. Osylaısha jańa óndiris orny aýdan turǵyndarynyń qatysýymen 2013 jyly ashyldy. Balyqty keshendi óńdeý zaýytynyń zamanaýı tehnologııaly qural-jabdyqtary satyp alyndy. Jańa júıege kóshýdi qalaǵan kásiporyn ınvestorlary zaýytqa Eýropalyq odaqtyń talaptaryna saı keletin joǵary qýatty germanııalyq-reseılik tońazytqysh quraldaryn alyp keldi. Balyq ónimderin 40-45 gradýsqa deıin qatyra alatyn jańa quraldardyń 20 jylǵa deıingi sapa kepildigi bar. Sondaı-aq, Sankt-Peterbýrgten kelgen bilikti tehnologtardyń kómegimen jańa óndiris júıesi jolǵa qoıylyp, iske qosyldy. Ornalasqan jeri­ne oraı, kásiporynǵa aýdan orta­ly­ǵyndaǵy Tóretoǵam atty kóne toǵan­nyń ataýy berildi. 2014 jyl­dyń kókteminde kásiporyn ǵıma­rattary tolyǵymen kúrde­li jóndeýden ótti. Shetel nary­ǵyn ıgerý maqsatynda Qazaq vete­rınarlyq ınspeksııasy, Keden odaǵy elderi boıynsha Reseı Federasııasynyń aýyl sharýa­shylyǵyn baqylaý qyzmeti men Eý­roodaqtyń Fransııa, Italııa, Ger­manııa, Shveısarııa elderiniń mamandarynan quralǵan komıssııa sarapshylary ónim óńdeýdiń eýropalyq sapa standarttaryna sáıkestigin tekserdi. Osy aý­dıt­tik jumystyń nátıjesinde zaýyt ónimi eýrokodqa ıe boldy. Bul – halyqaralyq naryqqa «Tóre­toǵam» ónimi toqtaýsyz kiredi degen sóz. «Tóretoǵam» brendi qazir Eýropa naryǵyna jol­dama alyp, jylyna 500 tonna kók­serke súbesin Lıtva, Germanııa, Danııa, Belgııa, Norvegııa elderi men Qytaıdyń Beıjiń qalasyna tasymaldaýda. Bul eldermen úsh jylǵa bekitilgen kelisimshart bar. Nurlan Qasymhanov Qytaıdyń Sary teńiziniń jaǵalaýyndaǵy Chın­daý portty qalasynda ótken halyq­aralyq akvamádenıet kórme­sine qatysyp, «Tóretoǵam» ónim­derin tanystyrǵanyn jetkizdi. Jalpy, Qytaı elimen 1 myń ton­naǵa deıin balyq ónimderin ótkizýge kelisimshart jasalyp, búginde daıyn ónim Maıqapshaǵaı keden beketi arqyly tasymaldanýda. Qytaı álemde balyq eksporttaýdan alǵashqy orynda bolsa da, mıl­lıardtar eliniń «Tóretoǵam» óni­mine suranys bildirýi beker emes. – Búginde búkil álemde balyqty arnaıy akvatorııalarda ósiredi. Al bizdiń ónimimiz ekologııalyq taza tabıǵı ortada – Zaısan kóli­nen aýlanatyndyqtan, sapasy jaǵy­nan álemde joǵary baǵaǵa ıe bol­dy. Sondyqtan, biz altynǵa baǵa­lanatyn balyǵymyzdy aýlaýdan buryn onyń ósýin, saqtalýyn da oılastyrýymyz kerek, – deıdi kási­poryn jetekshisi. – Álbette, ata-babasynan beri balyq sharýa­shylyǵymen shuǵyldanyp kele jatqan jaǵalaýdaǵy turǵyndar kóldiń jaǵdaıyn jetik biledi. Olar bir kúndik paıda oılaǵan brakoner­lerge qaraǵanda, kólge qamqor. Eli­mizde ýyldyryq shashar mez­gilde 45 kúnge deıin balyq aýlaýǵa tyıym salynǵan. Kókser­ke 300 myń dana mólsherinde ýyl­dyryq shashady. Tabıǵattyń teńdigi de sonda, kókserkeniń atalyǵy ýyldyryqty shaıandar men qustardan saqtaý úshin jaǵalaýda qalyp, «kúzetedi». Ýyldyryqtyń 20-30 paıyzynyń saqtalýynyń ózi balyqtyń ósimine jol ashady. Osyǵan oraı, zaýyt basshylyǵy balyqty qoldan ósirýge kóńil bólip otyr. Máselen, TMD elderinde kólemi jaǵynan úshtikke engen Kúrshim aýdanyndaǵy balyq pıtomnıgi jáne ýyldyryq shashý-shabaq ósirý sharýashylyǵyna 2 mıllıon teńge aýdaryp, balyq ósirýge tapsyrys berdi. Sonymen birge Almaty oblysyndaǵy Shilikti toǵan sharýashylyǵymen jasalǵan kelisimshart negizinde 15 mıllıon teńgege 700 myń dana dóńmańdaı, aq amýr qurtshabaqtary Buqtyrma sý qoımasyna jiberildi. Bul balyq túrleri kól sanıtarlary ispetti. Iаǵnı, jaǵalaýdaǵy qoǵa-qamysty jep, tazartý arqyly kókserke syndy jyrtqysh balyqtarǵa jaǵymsyz áser etetin lastanýdan saqtaıdy. Ýyldyryq sharýashylyǵynda Keńes ókimeti kezinde tuqy, sazan ósirilgenimen, kókserkeni ósirýdiń ǵylymı negizdemesi jasalmaǵan eken. «Tóretoǵam» zaýyty osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda qytaı­lyq áriptestermen kókserke akvamá­denıetin engizý jobasyn júrgizýdi jos­parlap otyr. Sońǵy jyldary balyqshy eldi mekender turǵyndarynyń kómegimen jaǵa­laýdy tazalaý jáne aerasııa ju­mystary dástúrli túrde júrgi­zile bastady. Aerasııa degeni­miz – qystygúni sýda aýa bolýy úshin muzdy tesip, oıyq­qa qamys túsirý júmystary. Odan bólek, kólshikterdegi qurt­sha­­baq­tardy qutqarý, aıdynǵa jiberý jumystaryna kóńil aý­daryl­dy. Sondaı-aq, «Tóreto­ǵam» bas­shylyǵynyń sheshimi­men balyq­shylar toıyn uıym­dastyrý qol­ǵa alyndy. Oǵan balyq­shylarmen birge basqa sala maman­dary, kórshi aýdandardan qo­naqtar kelip, kóptegen sport­tyq saıystar ótkiziledi. Qystyń aıa­zynda, jazdyń aptabynda tolqynmen alysyp, teńiz keship júretin balyqshylar qaýymy bul toıda bir serpilip qalady. «Tóretoǵam» – az ýaqytta 36 qazaqstandyq kompanııanyń ishinen oza shaýyp, onjyldyq lısenzııaǵa ıe bolǵan kásiporyn. Tenderden utqan uzaqmerzimdi balyq sharýashylyǵy akvatorııalary Tuǵyl, Jolnusqaý, Amanat aýyldarynyń tusynda ornalasqan. Oblys ákiminiń qaýlysymen bekitilip, jylyna 2200 tonna balyq aýlaýǵa ruqsat alǵan kásiporynǵa qoıylatyn talaptar jeterlik. Máselen, tóretoǵamdyqtar tabıǵatty paıdalanýshy retinde jylyna bıýdjetke 50-60 mıllıon teńge tólemaqy quıa bastady. Qazirgi kezde kásiporynda joǵary suranysqa ıe kókserke men sazannan basqa taban, nálim, shortan, alabuǵa balyqtary óńdeledi. Eń bastysy, zaýytta balyq resýrstaryn qaldyqsyz óńdeýge jete mán berilip otyr. Osy rette balyq súbesi ǵana emes, qyl aıaǵy qaldyqtarynan qus fabrıkalaryna qajetti qunarly balyq unyn ázirleý jolǵa qoıylǵan. Búginde «Tóretoǵam» ázirlegen balyq unyna Astana, О́skemen men Semeı qalalaryndaǵy qus ónimderin óndirýshiler turaqty tapsyrys berip otyrsa, sońǵy kezde reseılik tarap ta qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Bul zaýyt aýmaǵyna balyq shıkizatyn qabyldaýdan daıyn ónim bolyp shyqqanǵa deıingi óndiris júıesin qaıta qaraýdy qajet etti. Iаǵnı, balyq tıelgen kólik zaýyt aýmaǵyna kirerde tolyǵymen sanıtarlyq tazalaýdan ótedi. Qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeýdiń barlyq qadamdary eskerildi. Zaýyt jumysshylary da sanıtarlyq tazalyqty qatań saqtaıdy. Bul rette keshendi óńdeý sehynda barlyq qajetti jaǵdaılar jasalǵanyna kýá boldyq. Kásiporyn sehynyń óndiristik qýaty 1020 tonna balyqty salqyndatý men muzdatýǵa jáne saqtaýǵa jetedi. Súbe óndirý sehy táýligine – 14, balyq qaqtaý sehy – 15, balyqty tutas kúıinde óńdeý sehy – 10, balyq unyn ázirleý sehy 10 tonna shıkizatty óńdeý qýatyna ıe. Al balyq aýlaý flotynda 46 tehnıka jumys isteıdi. Negizgi óndiriste 100-ge jýyq adam eńbek etse, kól aýmaǵynda 600-ge jýyq adam jumys isteıdi. Zaýyt sehy tolyq qýatynda jumys isteýge kóshken kezde 300-den asa adam jumyspen qamtylmaq. Ha­lyq­aralyq habqa qosylý maqsa­tynda zaýyt ónimderiniń marke­tıngtik jospary men logıs­tı­kalyq ortalyqtaryn qurý tárizdi uzaq­merzimdi strategııalyq baǵdar­lamalar da qarastyrylyp otyr. «Qazaq balyq sharýashylyǵy qaýymdastyǵy» uıymynyń bas­qarma múshesi retinde Nurlan Esimhanuly kásiporynnyń keshendi damý baǵdarlamasy men máseleleri respýblıkalyq deńgeıde kóterilip otyratynyn jetkizdi. Aıtalyq, bıoalýandylyqty saqtaý. Qa­ra­paıym mysal: kókserkeniń negizgi jemi – taban balyǵy. Eger, kásip kózi retinde kókserkeni ósirse, sý qoı­ma­syndaǵy basqa da jyrtqysh balyq­tarǵa qaýip tóndiretin kóri­nedi. – Zaısan – úlken aýqymdaǵy akvamádenıet, taǵamy asyp-tógilgen qazan ispetti. О́ıtkeni, sý qoımasynyń joǵarǵy jaǵynda Qara Ertis bolsa, tómengi jaǵynda Buqtyrma sý elektr stansasy bar. Aıdynnyń ústinen qarasańyz, qara jasyl bolyp jalqyndanyp jatady. Bul – balyqtyń mol kezdesetin tabıǵı jeminiń qory. Tabıǵı ortasy tamasha bolǵandyqtan, balyqtyń ósýine barlyq múmkindik bar. Biraq, balyqqa tóner qaýip azaımaı tur. Eń basty qaýip – adam faktory. Máselen, tyıym salynsa da kólden qytaı aýy kóp tabylady. Aýdy ruqsatsyz qurǵany úshin balyqshydan emes, kedennen suraý bolýy tıis. Iаǵnı, tabıǵatty qorǵaý salasyndaǵy kóptegen memlekettik organdar men qurylymdar brakonerlermen túbegeıli kúres júrgizýi kerek. Bizdiń qoryqshylarymyz brakonerlerden kóldi túgel qorı almaıdy. Onyń ústine, olardyń qaýipsizdigi de qamtamasyz etilmegen. Sondyqtan memlekettik qurylymdardyń aýdy tabıǵat paıdalanýshyǵa ýaqytsha berý júıesin engizýi tıimdi bolar edi dep oılaımyn. Sol kezde kóldiń tazalyǵy da saqtalady. Jeke kásipkerler aýdyń sýǵa tastalmaýyn qadaǵalaıdy. Áıtpese, kedennen ótken zańsyz aý quraldary aıdyn túbinde qanshama balyqty apatqa ushyratady. Sondaı-aq, balyq ýyldyryǵyn jaǵaǵa shashatyndyqtan, shabaqtar jaǵalaý men kólshikterden aıdyn ortasyna oralǵanǵa deıin Buqtyrma sý elektr stansasynyń shlıýzin jabyq ustaýǵa kómek kórsetilse quba-qup. Bizge kóp jaǵdaıda shabaqtardyń kólshikte qalyp, qyrylyp ketpeýdiń aldyn-alýymyzǵa týra keledi. Úshinshi úlken qaýip – qus. Máselen, sýquzǵyn bir kúnde 100 dana balyq jeıdi. Bir maýsymda 7-8 myń sýquzǵyn ushyp kelse, kóldiń jaǵdaıy qalaı bolatynyn boljaı berińiz. Qazir Zaısan kólinde sýquzǵyn shamadan tys kóbeıip ketti. Onymen de kúres júrgizý qajet. Munyń barlyǵy tabıǵat qorǵaý salasynda keshendi jumysty úılestirýdi qajet etedi. Barlyǵymen kúres júrgizýge áleýetimiz jetpese de, shama-sharqymyzsha týǵan jerimizdiń baılyǵyn saqtaýǵa, tıimdi paıdalanýǵa jumys isteýdemiz, – dedi Nurlan Qasymhanov. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdany.