Iаdrolyq qaýipsizdik

Qazaqstan bastamalary halyqaralyq aýqymda tanylǵan sala Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 31 naýryz – 1 sáýir kúnderi Vashıngton qalasynda ótetin Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke qatysady. Memleket jáne úkimet basshylarynyń qatysýymen ótetin ıadrolyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha joǵary deńgeıdegi kezdesý ıadrolyq kontrabandaǵa qarsy turyp, ıadrolyq terrorızm áreketterine toqtaý salý, anyqtaý jáne boldyrmaý maqsatynda osal ıadrolyq materıaldardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin álemde bar kóp jaqty qurylymdardyń qyzmetin belsendilendirýdi kózdeıdi. Alda ótetin Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi qorytyndy sammıtten ne kútýge bolatyndyǵy týraly biz Qazaqstan Respýblıkasynyń AQSh-taǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat OMAROVPEN áńgimelesken edik. – Qaırat Ermekuly, AQSh-tyń ıadrolyq qaýipsizdik má­se­le­leri boıynsha joǵary deńgeı­degi forýmdardy shaqyrý bas­ta­masynyń sebebi nede dep oı­laısyz? – AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń ıadrolyq tarat­paý qaǵı­dalaryn berik ustanatyn­dyǵy barshaǵa málim. Ol 2009 jy­ly Praga qalasynda sóılegen sózin­de «ıadrolyq terrorızm álem­dik qoǵamdastyq úshin tike­leı jáne ekstremaldy qaýip» degen bolatyn. Bir jyl ótkende, ıaǵnı 2010 jyly dúnıejúzi na­zaryn eń joǵary deńgeıde ıad­rolyq terrorızm qaýpine aýdarý maqsatymen Vashıngtonda Iаd­rolyq qaýipsizdik jónindegi alǵashqy sammıt shaqyryldy. Onyń jumysyna 50-den astam memleket basshylary qatysty, bul BUU qurylǵannan beri el bas­shylarynyń eń kóp jınalǵan is-sharasy boldy. Odan keıin taǵy eki sammıt: 2012 jyly Seýl qa­la­synda jáne 2014 jyly Gaa­ga qala­synda ótkizildi. Sol jyly AQSh Prezıdenti Berlın­de sóz sóı­lep, 2016 jyly Vashıng­tonda tór­tinshi ári sońǵy sammıt ótedi dep resmı túrde ja­rııalady. – О́tkizilgen sammıtterdiń paı­­dasy nede? О́tken kez­desý­ler­­den eleýli nátıjeler bar ma? – О́tken sammıtterdiń qory­tyn­­dylary boıynsha on­daǵan eldik, kóp jaqty min­dette­meler qa­byldandy, ıadrolyq qaýip­siz­dik­ti qoldaıtyn halyq­aralyq ıns­tıtýttardy nyǵaıtý jáne mate­rıaldar qaýipsizdigin jaq­sartý jolynda eleýli nátıje­lerge qol jetkizildi. Kóptegen qatysýshy memleketter ekijaqty jáne kópjaqty tetikterdi paı­da­lanyp, ishki ıadrolyq qaýip­sizdikti nyǵaıtý jáne jahandyq qaýipsizdik deńgeıin arttyrý úshin naqty sharalar qoldaný min­dettemelerin moınyna aldy. Ǵy­lymı-zertteý uıymdarynyń máli­meti bo­ıynsha, 2014 jylǵa qaraı 2010 jyly sáýirde Vashıngtonda qabyldanǵan mindettemelerdiń 95 paıyzy oryndaldy. Osy jerde atalǵan máselege Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jáne jalpy elimizdiń qosqan zor úlesin erekshe atap ótkim ke­ledi. 2010 jyly qarashada ener­ge­tıkalyq seriktestik boıynsha ekijaqty komıssııanyń teń tóra­ǵalary – Qazaqstan munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myń­baev pen AQSh Energetıka mınıstriniń orynbasary Denıel Pone­man Aqtaý qalasynda plýtonıı shyǵaryp kelgen BN-350 óndi­ristik ıadrolyq reaktorynyń «qaýip­siz jabylýyn» jarııa etti. Atal­ǵan baǵdarlamanyń jabylýy dú­nıejúzinde ıadrolyq qaýipti azaıtý jolynda eki el arasyndaǵy stra­tegııalyq seriktestiktiń sońǵy 15 jyldaǵy eń jarqyn oqıǵa­larynyń biri boldy. Qaýipsiz qoı­maǵa kóshirilgen plýtonıı mó­l­sheri 70 shaqty ıadrolyq qarý óndi­risine jetkilikti edi. Jobaǵa júzdegen qazaqstandyq jáne amerıkalyq ǵalymdar, ınjenerler, qaýipsizdik jáne kólik tasymaly salasyndaǵy mamandar qatysty. Tek 2010 jyldyń ishinde Aqtaý qalasynan Qazaqstannyń shyǵys aýmaǵyna 3 myń shaqyrym jerge arnaıy konteınerlerde isten shyqqan otynnyń tasymaly 12 ret júzege asyryldy. Dál osy birinshi sammıt sheńberinde Prezıdent B.Obama Qazaqstannyń atalǵan saladaǵy jetekshi rólin naqty atady. Prezıdentimizdiń belsendi ustanymyna oraı biz osy kezge deıin dúnıejúzindegi taratpaý isinde aldyńǵy qatardamyz. Seýldegi sammıt birinshi sam­mıttiń jumysyn jalǵastyryp, ha­lyqaralyq qoǵamdastyqtyń na­zaryn fızıkalyq ıadrolyq qaýip­sizdikti nyǵaıtý salasyndaǵy tıimdi ulttyq jáne halyqaralyq sharalardy óńdeý qajettiligine aýdardy. Sammıt barysynda úsh el prezıdentteri: Qazaqstannan – Nursultan Nazarbaev, AQSh-tan – Barak Obama, Reseıden – Dmıt­rıı Medvedev osydan 25 jyl buryn jabylǵan Semeı ıadro­lyq sy­naq polıgonyndaǵy úshjaq­ty yn­tymaqtastyqty qorytyn­dylap, birikken málimdeme jasady.  Qa­zaqstan, AQSh jáne Reseı mem­­leket basshylary Dege­leń taýy­­nyń sileminde ıadrolyq sy­naq­­tar ótkizilgen jáne radıa­sııa­lyq belsendi materıaldardyń qal­dyq­tary qalǵan týnnelderdi jabý isi boıynsha kópjyldyq birikken ope­ra­sııanyń aıaqtalǵanyn jarııa etti. Gaagadaǵy sammıt aldaǵy eki sam­mıttiń jetistikterine negizde­lip, dúnıejúzindegi qaýipti ıadro­lyq materıaldardyń sanyn qys­qartý; barlyq ıadrolyq materıal­dardyń jáne radıasııalyq bel­sendi kózderdiń qaýipsizdik deń­geıin kóterý; halyqaralyq ynty­maq­tastyqty nyǵaıtý sekildi úsh maqsatty kózdedi. – Ústimizdegi jylǵy Vashıng­ton sammıtinen ne kútemiz? – 2016 jylǵy sammıt alda ótken úsh sammıttiń basty maq­sattaryn tıimdi ilgeriletip, MAGATE jáne ózge de salalyq uıym­­dar­men yq­paldasa qaýipsiz­diktiń odan da berik arhıtektýrasyn, odan da tu­raqty modelin ornatady dep kútilýde. Vashıngton sam­mıti, son­daı-aq, halyqaralyq stan­­dart­tarǵa jáne elderdiń óz min­det­temelerin oryndaý úderis­terine negizdelip, ıadrolyq qarý mate­­rıal­darynyń jahandyq qor­laryn qys­qartý baǵdarynda ıad­rolyq qaýip­sizdik salasyndaǵy eleýli óz­ge­risterdi ilgeriletýge baǵyttalmaq. Qazaqstan aldaǵy sammıtke de jańa jetistikteri men basta­ma­laryn ala barmaq. Onyń ishindegi eń mańyzdysy MAGATE-niń ýran­­nyń О́skemendegi Tómen baıy­tylǵan halyqaralyq banki bolyp tabylady. – Aldaǵy tórtinshi sammıt nege qorytyndy dep atala­dy? AQSh-tyń bastamasymen ıadro­lyq qaýipsizdik máselelerine ar­nal­ǵan ózge sammıtter shaqy­ry­la ma? – Iаdrolyq qaýipsizdik boıynsha sammıtti shaqyrý – Prezıdent Barak Obamanyń jeke bastamasy. Bıyl onyń prezıdenttik mer­zimi aıaqtalady. Osy tektes sam­mıtterdiń bolashaqta shaqyry­latyny nemese shaqyrylmaıtyny Aq úıdiń jańa ákimshiliginiń she­shi­mine baılanysty. Qazirgi kezde AQSh-tyń ishki saıasatynda zor ózgerister oryn alýda. AQSh-taǵy saılaý naýqany belsendi júrip, eki partııadan basty úmitkerler anyq­taldy. Al Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Vashıng­tonǵa osy jolǵy sapary eki el­diń ıad­rolyq qaýipsizdik salasyn­daǵy stra­tegııalyq seriktes­tiginiń sa­baq­­­tastyǵyn ári Qazaq­stan­nyń dú­nıe­júzi antııadrolyq qoz­ǵa­ly­­syn­daǵy jetekshiligin taǵy bir már­te kórsetýine múmkindik beredi. – Qazaqstan Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik sammıtine qandaı jetistiktermen bara ja­tyr, sol týraly tolyǵyraq baıan­dap berseńiz. – Elbasynyń Vashıngtonǵa sapary Qazaqstannyń taratpaý jáne halyqaralyq qaýipsizdik isine berik ustanymyn taǵy kórsetýine, ıadrolyq materıaldardyń naq­ty qaýipsizdigin saqtaýdaǵy táji­rı­­besimen jáne tanymymen bóli­sýine múmkindik beredi. Sammıtke 52 eldiń jáne ha­lyq­aralyq uıymdardyń basshy­lary shaqyrylǵan. Aıtyp ket­kenimdeı, Qazaqstan sammıtke ıadro­lyq saladaǵy jahandyq ynty­maq­tas­tyqtyń da, AQSh-pen ekijaqty strategııalyq seriktestiktiń de eleýli jetistikterimen aıaq bas­paq. AQSh-pen birlesip jasal­ǵan sátti jobalarǵa qysqasha sholý­dyń ózi atalǵan salada aıtar­lyqtaı sapaly ilgerileý bar ekenin aıǵaqtaıdy. Olardyń ishinde: Qazaqstan Res­pýblı­kasy­nyń Ulttyq ıadro­lyq orta­lyǵy Iаdrolyq fızıka ınstı­týty­nyń  VVR-K reaktory­nyń tómen baıytylǵan ýranǵa ótýi, Fı­zıkalyq ıadrolyq qorǵaý orta­lyǵynyń salynýy, Almaty qalasyndaǵy Ortalyq referens-labo­ratorııanyń qurylysy bar. B.Obama ákimshiligi birqatar qa­zaq­­standyq bastamalardy, sonyń ishinde 2006 jylǵy Orta­lyq Azııany Iаdrolyq qarýdan azat aı­­maqqa aınaldyrý týraly shart ta bar, kepildikter týraly hat­tama­ǵa qol qoıý arqyly qol­dady. – Qazaqstan aýmaǵynda Tó­men baıytylǵan ýran bankin qu­rý isine AQSh-ta qandaı pikir bil­diriledi? – 2015 jyly tamyzda Qazaq­stan men MAGATE arasynda elimiz aýmaǵynda Tómen baıy­tylǵan ýran bankin qurý týraly kelisimshartqa qol qoıylýy halyqaralyq qoǵam­dastyq tarapynan da, sondaı-aq, AQSh tarapynan da joǵary ba­ǵa­landy. Osy jaqynda ǵana AQSh kongressmenderi Dena Rora­baker men Elsı Hastıngstiń málimdemeleri jarııalandy. Kon­gressmenderdiń ekeýi de Qazaq­stannyń ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartýy týraly Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı sheshimin ári tómen baıy­tylǵan ýrannyń qaıtalama nary­ǵyn qamtamasyz etetin buryn-sońdy bolmaǵan Tómen baıy­tylǵan ýran bankiniń elimiz aýma­ǵynda qurylýyn teńdessiz bastamalar retinde atap ótti. AQSh-taǵylar bul bank ózge elder úshin beıbit atom energııasynyń qoljetimdiligin qamtamasyz etip, olardyń ıadrolyq otyndy baıytý boıynsha óz baǵdarlamalaryn jasaý qajettiligin joıatyndyǵyn túsinedi jáne baǵalaıdy. Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt qarsańynda ótetin atom ónerkásibi konferensııasynyń barysynda Qazaqstan men «Qazatomónerkásip» ulttyq atom kompanııasy» AQ-qa Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Tómen baıytylǵan ýran bankin ornalastyrý týraly asa mańyzdy usynysyna qurmet belgisi retinde «Halyqaralyq kóshbasshylyq úshin» arnaıy nagradasy tapsyrylady dep kútilýde. Al bul marapattyń ıadrolyq taratpaýdyń jahandyq úderisine mańyzdy úles bolyp qosylatyny kúmánsiz. – Jaqsy jańalyq eken. Al Qurama Shtattar Irannyń ıad­rolyq problemasynyń oń sheshim tabýyndaǵy Qazaq­stan­nyń rólin qalaı baǵalaıdy? – Irannyń ıadrolyq baǵ­dar­lamasy boıynsha kelissózder ótkizýde jáne Jalpyǵa ortaq is-sharalardyń birikken josparyn júzege asyrýda Qazaqstan men Elbasynyń róli Prezıdent Barak Obamanyń jáne AQSh Memlekettik hatshysy Djon Kerrıdiń resmı sózderinde bir­neshe ret atap ótilgen bolatyn. AQSh Memlekettik depar­ta­menti 2015 jylǵy 28 jeltoq­san­da Memlekettik hatshy Dj.Kerrıdiń Iranǵa ıadrolyq mate­­rıaldar jiberý isine qosqan úlesi úshin Qazaqstanǵa alǵy­syn bildirgeni týraly málimd­e­me­sin jarııalaǵany málim. Má­lim­demede, sonymen qatar, Jalpyǵa or­taq is-sharalardyń birikken jos­paryna tabysty qol jetkizýde Qazaqstannyń kelissózder úshin alań bergeni atap kórsetildi. Esterińizge sala keteıin, «altylyq tobynyń» Iran, MAGATE jáne BUU Qaýipsizdik Keńesimen bir­lesken jumysy sheńberinde Iran­nan tómen baıytylǵan ýrannyń shyǵarylýyna ótem retinde bul elge Qazaqstan 60 tonna tabıǵı ýran jiberdi. Bul taratpaý rejimin ny­ǵaıtyp, memleketterdiń beı­bit atomdy damytýǵa jáne ıadro­lyq otynnyń jalpyǵa birdeı qol­jetimdi bolýyna jol ashady dep senemiz. – AQSh pen Qazaqstan ara­­syn­­daǵy ekijaqty qatynas­tardy qalaı baǵalaısyz? – Sońǵy jyldary Qazaqstan-Amerıka qatynastary stra­te­gııalyq sıpatqa ıe bolyp, tolyq seriktestik deńgeıine kóterildi. Bul, sonymen qatar, eki eldiń birinshi basshylarynyń ózara syı­lastyq qatynastaryna da baı­lanysty. Ústimizdegi jyl ekijaqty qatynastar úshin mereı­toılyq jyl bolyp tabylady: Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash tanyǵan el­der­diń qatarynda AQSh-tyń bolǵany belgili. Osy oraıda, bıyl Qa­zaqstan men AQSh arasyn­da dıp­lomatııalyq qaty­nastar or­naýynyń 25 jyldyǵyn atap ótemiz. 2015 jyl strategııalyq serik­tes­tikti sapaly jańa deńgeıge shyǵarý turǵysynan alǵanda sátti jyl dep sanalady. О́t­ken jylǵy qyrkúıekte BUU Bas As­sambleıasynyń sheńberin­de Qazaq­stan men AQSh Prezıdent­teriniń ekijaqty kezdesýi ótti. Sáýir­de Qazaqstan Premer-Mı­nıstri Kárim Másimov AQSh-qa saparmen bardy. Qarashada Memlekettik hatshy Djon Kerrıdiń Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderine tarıhı sapary júzege asty. Onyń nátıjesinde Ortalyq Azııa men AQSh arasynda «S5+1» atymen belgili yqpaldastyqtyń jańa pishimi quryldy. – Sózińizdi qorytyndylaı kele, Qazaqstan men AQSh qa­rym-qa­tynastarynyń al­daǵy ýa­qyt­­taǵy damý múmkindikterin qa­laı sıpattaıtynyńyzdy bil­dirseńiz. – Biz AQSh-pen ózara tıimdi jáne jemisti strategııalyq serik­testikti odan ári jalǵastyrýǵa nıet­timiz. Qazaqstan árqashanda álemdegi ıadrolyq qaýipsizdiktiń belsendi jaqtaýshysy boldy jáne bolashaqta da bolyp qala bermek. Biz amerıkalyq seriktesterimizben ózara múddeli jáne kópqyrly únqatysýdy jal­ǵas­tyratyn bolamyz. Elderimiz ara­syndaǵy qaty­nas­tardyń joǵary yrǵaǵy tek eki­jaqty pishim­de ǵana emes, óńirlik jáne halyq­aralyq máseleler boıynsha da ózara múddeli salalarda bel­sendi yntymaqtasýǵa jol ashady. AQSh tarapy elimizdiń teń­gerimdi kópvektorly syrtqy saıa­satyn, óńirdegi jáne odan tys aýmaqtaǵy memlekettermen tatý qarym-qatynastaryn, jahandyq deńgeıdegi aýqymdy jáne stra­tegııalyq mańyzdy bastamalaryn asa joǵary baǵalaıdy. Jáne de elimizdiń júzege asqan jobalary men halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy ortaq iske qosqan úlesi joǵaryda aıtylǵan oń úderisterdiń birden-bir dáleli bolyp tabylady. Qazaqstan – ıadrolyq taratpaý úderisinde jetekshi rólge ıe. Bul – halyqaralyq qoǵam­das­tyq tarapynan jalpy moıyndalǵan fakt. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan».