Halyq arasynda «alaǵan qolym beregen» degen qanatty sóz bar. Osyny «beregen qolym alaǵan» dep aýdaryp alsa da bolady. Onyń sebebin tarqatpaı turyp, myna ózekti máselege kóńil aýdaraıyq. Elbasy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynyń birinde ózin oblys, qalanyń hany sezinetin ákimder baryn da aıtyp qaldy. Oǵan mysal kóp. Máselen, Shymkent shaharyn basqarǵan ákimder kezinde qolda turǵan soń qonyshynan basyp eshkimge aqyl salmaı 69 myń jer ýchaskesin qurylys salýǵa pyshaq ústinen bólip bergen. Osynyń 9 myńy kommersııalyq nysandar salýǵa bólingen.
Soraqylyǵy sol, iri tas joldardyń jaǵasyndaǵy jelkildep ósip turǵan daraqtar túbimen qoparylyp alynyp, ornyna saýda ortalyqtary salynyp ketti. Jol men aıaqjoldyń ortasyndaǵy alańqaı da pysyqtardyń qolynda ketip, záýlim ǵımarattarǵa aınalyp shyǵa keldi. Kezinde sáýlet, qala qurylysy bólimderinen jeń ushty qujat alyp, bas josparǵa qaramaı salynyp ketken, qyzyl syzyqtyń ústine túsip ketken bul ǵımarattardyń zańsyzdyǵyn dáleldeý Ońtústik Qazaqstan oblystyq memlekettik sáýlet-qurylys basqarmasyna ońaı tıip turmaǵany anyq. Aýylsharýashylyq jerin uzaq merzimdi paıdalanýǵa alǵan azamattar sol jerdi eshkimniń ruqsatynsyz telimderge bólip, úı salýǵa satyp jibergeni de júzdegen otbasynyń júıkesine salmaq túsirip júr. О́ıtkeni, aq ter, kók teri shyǵyp salǵan úıin resimdeıin dese, tirkete almaıdy.
Jaqynda osy mekemeniń basshysy Quttybek JAMAShEVQA jolyǵyp, biraz saýalymyzǵa jaýap alǵan edik.
– Elbasy N.Nazarbaevtyń bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý baǵytyndyǵy «100 naqty qadam» – Ult Josparynyń 46, 47, 48, 49-qadamdary qurylys zańdylyqtaryn jetildirý arqyly zań buzýshylyqtardyń aldyn alý, joba qunyn búgingi kúngi naryqqa sáıkestendirý, elimizde halyqaralyq standarttarǵa saı kompanııalar men mamandardyń ósýine yqpal jasaı otyryp, qurylys salasyn damytý jáne sapasyn jaqsartý bolyp tabylady.
Bizdiń basqarmanyń basty mindetteriniń biri – qurylys nysandarynyń sapaly jáne qaýipsiz bolýyn baqylaý. Negizinen qurylystyń sapaly, qaýipsiz bolýy tapsyrys berýshi aýdan, qala ákimdikteriniń bólimderi, salalyq basqarmalar, jobalaýshy, merdiger, tehnıkalyq qadaǵalaý mekemeleriniń qurylys barysynda kúndelikti atqarǵan jumystaryna biliktilikpen, jaýapkershilikpen qaraýyna baılanysty. Bizdiń oblys negizinen seısmıkalyq jaǵynan qaýipti aımaqqa jatatyndyqtan, nysannyń senimdiligi men beriktigi adam ómiriniń qaýipsizdigine jaýap beretindigin barlyǵymyz árdaıym jadymyzda ustaýymyz kerek.
2015 jyly basqarma tarapynan 1180 qurylys nysanyna qadaǵalaý jumystary júrgizildi. Basqarmanyń qurylys ınspektorlary tarapynan oblystyń aýdan, qalalarynda salynýdaǵy qurylys nysandaryna 4436 ret tekserýdiń ózge de túrindegi baqylaý jáne qadaǵalaý jumystary júrgizilip, anyqtamalar toltyryldy. Bul baqylaýdyń ózge túrinde basqarma ınspektorlary túsindirme, usynystar, nusqamalar beredi. Nátıjesinde 495 tekserý taǵaıyndaý aktileri ashylyp, 353 is boıynsha ákimshilik quqyq buzýshylyq jóninde hattamalar toltyryldy. Sottyń qaraýyna 86 hattama joldandy. Basqarma tarapynan 296 qaýly toltyrylyp, 71,06 mln. teńge aıyppul salynyp, 75 paıyzy óndirildi. Bıýdjet esebinen qurylysy júrgizilgen 722 nysannyń 216-sy boıynsha qurylys normalarynyń saqtalmaýy anyqtalyp, 18 tapsyrys berýshige, 34 jobalaýshy mekemege, 23 tehnıkalyq qadaǵalaýshy men 141 merdiger mekemege zańdarymyzǵa sáıkes ákimshilik jaýapkershilik júkteldi.
– Ákimshilik sharalar qaraldy dep jatyrsyz. Máselen, qansha jobalaýshy mekeme, qandaı jumystardy aıaǵyna jetkizbeı saraptamadan ótkizbegenderine mysal keltirińizshi.
– Byltyr qurylys nysandaryna 128 jobalaýshy mekemeden astam avtorlyq qadaǵalaý jumystaryn júrgizip, jobalaý jumystaryn sapasyz jáne merziminen keshiktirgen 34 jobalaýshy mekemege aıyppul salyndy. 4 jobalaýshy mekemeniń memlekettik lısenzııasy 6 aıǵa toqtatyldy.
Shymkent qalasy, Sátbaev atyndaǵy mektep-gımnazııa ǵımaratynda kúrdeli jóndeý jumystarynyń jobalaý qujattamasyn qurylys normalaryna sáıkes jobalamaı, qatelikterge jol bergeni úshin jobalaýshy mekeme – «Ernýr-Servıs» kompanııasyna Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksiniń 312-babynyń 1-tarmaǵymen jáne biliktilik talaptary sáıkes bolmaýyna baılanysty lısenzııasy 6 aıǵa toqtatyldy.
Barlyq aýdan, qaladaǵy qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bólimderinde jobalaý tapsyrmalaryn tapsyrys berýshi emes, jobalaýshylar ózderi daıyndaıdy. Olar ózderi úshin qolaıly etip, qurylys erejeleri talaptaryn tolyq qamtymaı daıyndap, bekittirip alady. Jobada kemshilikter anyqtalǵanda bul jeri joba tapsyrmasynda qaralmaǵan degen ýáj aıtylady.
Aýdan, qalalardaǵy qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bólimderinde mamandardyń jetispeýshiliginen jáne biliktiligi tómendiginen jobalaý qujattamasynyń jasalýyna, qabyldanýyna durys baqylaý jasaı almaýda. Jobalaýshy mekemelerdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy tómen, bilikti qyzmetkerleriniń tapshylyǵy jáne jobalaý mekemeleri bir mezgilde birneshe nysandardy jobalaý jumystarynyń sapasy men merzimine áser etýde.
– Qurylys nysandaryn qadaǵalaýda qatelikterge jol bergen tehnıkalyq qadaǵalaýshy mekemeler «is bitti, qý kettimen» qutylyp kete bere me, álde jazaǵa tartardaı ókilettikter qarastyrylǵan ba?
– Ol úshin 2015 jyly tehnıkalyq qadaǵalaýshy tarapynan jiberilgen kemshilikterge toqtala ketken artyq bolmas.
2015 jyly qurylys nysandaryn 56 mekemede 188 tehnıkalyq qadaǵalaýshy mamandar qyzmet kórsetip, onyń ishinde, qurylys nysandaryn óz deńgeıinde qadaǵalamaǵan 23 tehnıkalyq qadaǵalaýshylardyń attestattary 6 aıǵa toqtatylyp, árbirine 200 AEK mólsherinde aıyppuldar salyndy. Sonymen qatar, bir tehnıkalyq qadaǵalaýshynyń 3 attestaty keri qaıtaryldy.
Basqarmanyń tehnıkalyq qadaǵalaýshy mamandardyń jumystaryna júrgizgen taldaýy nátıjesinde kóp nysandardy qadaǵalaýǵa bekitilgen jáne bir mezette birneshe mekemede jumys atqaratyn tehnıkalyq qadaǵalaýshylar belgili boldy. Basqarma tarapynan tapsyrysshy mekemelerge qosymsha ınjener mamandar bólý talap etilip, qosymsha tehnıkalyq qadaǵalaýshy mamandar qosyldy.
Mysaly, bir mezette tehnıkalyq qyzmet kórsetýshi «TKıZ» JShS 2015 jyly 2 tehnıkalyq qadaǵalaýshy mamanmen oblystyń ár aýdanynda (Shymkent, Túlkibas, Túrkistan, Saryaǵash, Sozaq, Arys, Qazyǵurt, Kentaý, Maqtaaral, Otyrar aýdandary) salynýdaǵy 44 nysannyń qurylysyna ınjınırıngtik qyzmet kórsetken. Shyn máninde, tehnıkalyq qadaǵalaýshy kúndelikti nysan basynda bolyp qurylys barysyn qadaǵalaıtyn bolsa, onda mundaı kólemdegi jumysty bir mezette atqarý ınjener mamandarǵa normadan tys dep sanaımyz.
Tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetin júzege asyratyn mekemeler qaramaǵynda istemeıtin tehnıkalyq qadaǵalaýshy mamandardy syrtynan bekitip jibergen jaǵdaılar boldy. Sonymen qatar, ınjenerlik qyzmetti júzege asyratyn mekemeler tómen baǵaǵa nysandardyń qurylysyna ınjınırıngtik qyzmet kórsetý jumystaryn utyp alǵan. Memlekettik satyp alý zańynda osy qyzmet túrine baǵa ótinim berýde tómengi shegi bolmaǵandyqtan, 1 teńge usynys bergen faktiler de kezdesedi.
– Buryn Túrkistan qalasyna eki-úsh saǵatqa jýyq jol júretin edik. Ásirese, túnde qıyn. Oıylyp ketken asfalt ketigine tósin soǵyp, karteri jarylyp, talaı mashına jolda qalatyn. Qazir, qudaıǵa shúkir, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtomagıstraliniń arqasynda uzaqtyq eki esege jýyq qysqardy. Biraq kóńil qulazytatyn bir jaǵdaı, salynyp bitti degen keıbir ýchaskelerde beton jol qaıta buzylyp jatyr. Buǵan sizderdiń mekemelerińizdiń yqpaly bar ma?
– Árıne. Kózjumbaılyqpen qabyldanyp ketse, onyń zardabyn keıin kóbirek tartatyn bolamyz. Búgin qalpyna keltirip almasaq, keıingisi kesh.
Ońtústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynan qurylysy salynýdaǵy «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtojolynyń qurylysyna 2015 jyly basqarma tarapynan jol qurylysynda jobadan aýytqyp jáne sapasyz júrgizilgen qurylys jumystary anyqtalyp, bes bas merdiger mekemege Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksiniń baptaryna sáıkes sharalar kórilip, 3200 AEK, ıaǵnı 5,6 mln. teńge aıyppul salynyp, kemshilikteri túzetilýde. Sonymen qatar, bir merdiger – «Korporasııa Sınahaıdro» kompanııasy bir jyl ishinde 2 ret qurylys normalaryn buzǵandyqtan, lısenzııasyn joıýǵa sotqa berilip, isi sotta qysqartyldy.
Qurylys nysandarynyń sapaly bolýynyń negizgi bir faktory qurylys materıaldaryna baılanysty. Ádette, merdiger mekemeler qurylys materıaldary neǵurlym arzan bolǵanyn talap etýiniń ózi óndirýshiler óz óniminiń sapasyna qaraǵanda, baǵasynyń ótimdi bolýyna kóńil bólýin kórsetedi. Búgingi tańda oblysymyzda qurylys materıaldaryn óndiretin 88 óndiris orny bar. Shyǵarylǵan materıaldardyń bir partııasyna sáıkestik sertıfıkatyn alyp, odan sapasy tómen ónimderin sol sertıfıkatpen ótkizý oryn alýda.
Qurylys laboratorııalarynyń jumysyna keletin bolsaq, qorytyndy aqyly túrde beriletin bolatyndyqtan, olar tapsyrys berýshi jáne qarjylandyrýshy merdiger mekemelerge táýeldi. Búgingi tańda oblystyń qurylys salasynda jumys atqaryp júrgen 13 laboratorııalyq mekeme bar. Tapsyrys berýshi mekemeler men laboratorııalardy tikeleı kelisimshartqa nemese úsh jaqty kelisimshartqa turǵyzyp, tapsyrys berýshi olardyń atqarǵan jumysyn qabyldap, qarjylandyrylýyn baqylaǵany durys.
– Byltyr qazan aıynda sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly zańnamaǵa birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Sonyń asa mańyzdylaryna toqtalsańyz.
– Iá, zańnamaǵa engizilgen ózgerister óte aýqymdy. Onymen qurylys kompanııalarynyń jaýapty ókilderi tolyq tanysyp shyqty dep esepteımin. Onyń ústine, basqarma tarapynan túsindirý jumystary da júrip jatyr. Sondyqtan men tek keıbir tustaryn atap óteıin.
Birinshiden, tapsyrys berýshi salynǵan obektini paıdalanýǵa qabyldaý men berýdi, bekitilgen jobaǵa sáıkes, ol tolyq ázir bolǵan jáne sáıkestik týraly deklarasııa, qurylys-montaj jumystarynyń sapasy jáne oryndalǵan jumystardyń bekitilgen jobaǵa sáıkestigi týraly qorytyndylar bolǵan kezde júrgizedi. Al, tehnıkalyq jaǵynan kúrdeli emes obektilerdi paıdalanýǵa qabyldaýdy menshik ıesi (tapsyrys berýshi) óz betinshe atqarady. Ekinshiden, endi merdigerden (bas merdigerden) obektini qabyldaýdy tehnıkalyq jáne avtorlyq qadaǵalaýlarmen birlesip, tapsyrys berýshi júzege asyrady. Úshinshiden, merdiger (bas merdiger) men tehnıkalyq jáne avtorlyq qadaǵalaýlardy júzege asyratyn tulǵalar tapsyrys berýshiden suratýdy alǵan kúnnen bastap úsh jumys kúni ishinde sáıkestik týraly deklarasııany, qurylys-montaj jumystarynyń sapasy jáne oryndalǵan jumystardyń jobaǵa sáıkestigi týraly qorytyndylardy (ne teris qorytyndylardy) usynady. Tórtinshiden, obekt qandaı da bir mini jáne shalaǵaılyqtary bola tura, paıdalanýǵa qabyldanǵan jaǵdaıda, qabyldaýǵa qatysýshylar jaýapqa tartylady. Besinshiden, jobalaý qyzmetine jáne qurylys-montaj jumystaryna lısenzııa alý úshin ótinish berýshiniń jáne osy qyzmet túrin júzege asyratyn lısenzıattardyń quramynda attestattalǵan ınjener-tehnık bolýy tıis. Alaıda, ol endi atalǵan qyzmet túrlerin júzege asyratyn basqa uıymdarda jumysty qosa atqara almaıdy.
Sonymen qatar, jańa zań boıynsha, jobalaý jáne qurylys salý prosesine qatysýshy ınjener-tehnık mamandar attestattalady. Olarǵa attestasııa berý úshin memlekettik emes akkredıttelgen attestattaý ortalyqtary men obektilerdiń qurylysyn salý úshin jobany basqarý jónindegi ınjınırıngtik qyzmetter kórsetetin uıymdar qurylady.
Áńgimelesken
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
