Aqjaıyq aımaǵy qaıtse qaryshty damı alady?

Elimizdegi ınnovasııalyq mánge ıe óńirlerdiń biri – Batys Qazaqstan oblysy. Onyń munaı-gaz sekildi stra­tegııalyq shıkizat kózderine jaqyn ornalasýy aımaqtyń ınnovasııalyq sıpatyn tereńdete túsedi. Solaı deı tursaq ta, búgingi álemdik rynokta elimizde ón­diriletin shıkizat kózderi baǵasynyń tómendeýi jaǵdaıynda buǵan basymdyq bere berýdiń de jóni joq sekildi. Sonda oblys ekonomıkasyn órge bastyrýdyń basty joly qandaı bolmaq? Bul saýalǵa birden jaýap qaıtarmas úshin ótken aptada Prezıdent Jar­ly­ǵymen Batys Qazaqstan oblysyna ákim bolyp Altaı Kólginovtiń ta­ǵaıyn­dalǵanyn taǵy bir márte aıta ketkendi jón kóremiz. Gazetimizde buǵan deıin ha­barlanǵanyndaı, osy ózgeriske baılanysty aktıv jınalysy ótkizilip, oǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov pen Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy Nurlan Nyǵmatýllın qatysqan edi. Aıtaıyn degenimiz, osy aktıv jınalysy ústinde Úkimet basshysy oblysta bi­rinshi kezekte atqarylatyn asa mańyzdy min­detterdiń qatarynda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵyda damý baǵytyn atady. Osylaısha, ol bizge aıaqastynan taqyryp taýyp bergendeı, tyń oı sal­ǵandaı áser qaldyrdy. Iá, tek bir ǵana Qarashyǵanaq munaı-gaz kenishinen túsken tabys pen paıdaǵa ıek artyp otyra bersek, kóp nárseden uty­larymyz anyq. Sondyqtan óńir ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa basa mán berý qajettiligi baıqalady. Talas joq, bul úderistiń bastalyp ketkenine de bir­shama ýaqyt boldy. Búgingi maqsat – osy baǵytty  odan ári jalǵastyrý bol­maq. Árıne, bul úshin ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damýǵa jumsalatyn ınvestısııalar kólemin odan ári ulǵaıtý isi kezek kúttirmeıdi. Sonyń ishinde sheteldik ınvestısııalar úlesi aıtarlyqtaı ósip jatsa, nur ústine nur. Premer-Mı­nıstr shekaralas óńirdiń odan ári damýy­na qajetti faktordyń biri retinde saýda-ekonomıkalyq qatynastardy jaqsarta túsýdi atady. Bul mindet kór­shilermen, sonyń ishinde EAEO-ǵa múshe memlekettermen baılanystardy utymdy jolǵa qoıyp, geoekonomıkalyq qarym-qatynastardy tıimdi túrde tereńdetý qa­jettigin kórsetedi. Sonymen birge, Oral óńiri ejelden respýblıkadaǵy aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa yńǵaıly óńirlerdiń qataryna kiretinin aıtýymyz kerek. Ásirese, oblys­tyń ońtústik betinde ornalasqan aýdandar jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn damytýǵa óte qolaıly. Bul másele Mem­­­leket basshysynyń buǵan deıingi joldaýlarynyń birine ózek bolyp tar­­tylǵany da umytyla qoıǵan joq. Aqjaıyq atyrabynda atakásipti zaman talabyna saı jańǵyrtý máselesine kelgende ótken tarıhymyzǵa taǵy bir úńilip odan tıisti taǵylym alǵanymyz artyqtyq etpeıdi. Aıtalyq, Bókeı hannyń mal jaıy­lysy úshin tıimdi de ońtaıly taktıka belgilep, oǵan túgin tartsa maıy shyǵa­tyn Edil men Jaıyqtyń aralyǵyndaǵy ushy-qıyry joq keń alqapty tańdaǵany tekten-tek emes shyǵar. Maldy jaıylymda baǵý arzan mármár et óndirýdiń basty joly. Osyndaı jolmen ósirilgen mal eti ekologııalyq turǵydan taza ári sińimdi keledi. Joǵaryda aıtylǵandaı, atakásipti jańǵyrtý má­selesi endigi jerde oǵan keshendi kóz­qa­ras turǵysynan kelýdi qajetsinedi. Iаǵnı munyń ózi mal ónimderin qaldyqsyz tehnologııa boıynsha óńdeý qajettiligi­nen týyn­daıdy. Aımaqta mundaı jobalardy odan ári jetildire túsýdiń mánisi osynda. Sondaı-aq, óńirdegi egistik alqaptardy tıimdi tehnologııaǵa negizdeýdiń de orny aıryqsha. Búginde oblystaǵy dándi-daqyldar alqabyn tym keńeıte berýdiń tıimsiz ekendigi aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Solaı ekenine talas týǵyzý qıyn. О́ıtkeni, buǵan deıingi birqatar tájirıbeler aldyńǵy pikirdiń durys ekenin dáleldeıdi. Qaıtkende de mundaǵy basty maqsat ıntensıvti tehnologııa arqyly gektar berekesin arttyrýǵa, kólemi az alqaptan, barynsha mol ónim alýǵa aýdarylsa utylmasymyz anyq. Taǵy bir aıtarymyz, buǵan de­ıin birqatar jobalar qolǵa alyn­ǵa­nyna qaramastan, oblysta jol ınfra­qurylymyn damytý máselesine kelgende áli de atqarylatyn jáne qolǵa alatyn ister mol bolyp otyr.  Búgingi kúni Aqjaıyq aýmaǵynda avtojol qurylysy qarqynyn tómendetpeýdiń orny erekshe deýge bolady. Premer-Mınıstrmen kezdesý kezinde eńbek ardageri Satybaldy Ahmetov sońǵy tórt jylda óńirde jol ınfraqurylymyn jetildirý jáne avtojol qurylysyn órkendetý baǵytynda ájeptáýir serpilis bolǵanyn, bul turǵyda oblystyń burynǵy ákimi Nurlan Noǵaev tym jaqsy talpynys pen tabandylyq tanytqanyn atap kórsetti. Sonyń nátı­jesinde sońǵy úsh-tórt jylda óńirge atalǵan salany jolǵa qoıý úshin 20 mıllıard teńge qarajat tartylǵan eken. Osy oraıda aıta keterlik taǵy bir jaıt, sonaý keńestik kezeńde, tipti, onyń ber jaǵyndaǵy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda respýblıkanyń ózge óńirlerimen salystyra qaraǵanda Batys Qazaqstan kósh keıin qalyp qoıdy. Sodan keıin munyń ózi bir yryqtan shyǵyp ketken soń, qapelimde kúsh bere qoıa ma?! Bir qaraǵanda salmaqty soma kórinetin 20 mıllıard teńgeniń ózi Jaıyqtaǵy jol qurylystyń jumyryna juq bolmaǵany taǵy da belgili. Sondyqtan da aǵa urpaq ókili Satybaldy Ahmetov bul qarajattyń da jetkiliksiz bolyp shyqqanyn Úkimet basshysyna jáne aktıvke qatysýshylarǵa baıandap berdi. Taǵy bir túıtkildiń tór­kini tómendegishe. Oblys joldaryn­da jáne Oral qalasynda salynǵan ja­ńa joldardyń keıbir jaǵdaıda sapasyz bolyp shyǵatyny da qynjyltpaı qoı­maıdy. Bul jaıttyń ózi tenderler ótkizý tártibi men onyń merzimin retteýdi, kúr­deli jóndeý isin tehnologııalyq ále­ýeti joǵary, kásibı deńgeıi tereń, birinshi kezekte sapaǵa basa mán beretin merdigerlerge berý kerektigin kórsetedi. Al tenderlerdiń ótkizilý merzimi degende aıtaıyn degenimiz,  birqatar jaǵdaılarda bul úderis tym kesh ótkizilip, jol qury­lysy kúz kelip, qara sýyq soqqan kezde bastalyp jatatyn jaıttar da kezdesedi. Bul asfalt tóseý tehnologııasyna kereǵar jaıt ekeni de belgili. Sodan soń sapa qaıdan jaqsy bolsyn?  Bizdiń oıymyzsha, jol ınfraqurylymyn damytý isine de keshendi kózqaras qajet. Osy arqyly qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa jáne ishki týrızmniń órisin ósirýge múmkindik týady. Mysaly, respýblıkanyń eń shalǵaı aýdandarynyń biri Bókeı Ordada tarıhı murajaı kesheni ornalasqan. Ony jańǵyrtýǵa ár jyldary oblys bıýdjetinen qomaqty qarajat jum­salady. Munda eldiktiń tarıhyna qa­tysty qoıylǵan eksponattar, qazaqtyń qaıratker qyzy Alma Orazbaevanyń úıi, qyzdar ýchılıshesi, tarıhı tulǵalar – Jáńgir han, Dáýletkereı, Salyq Baba­janovtyń keseneler shoǵyry eshkimdi de enjar qaldyra almaıdy. Keshenge alystan atbasyn tirep keletinder de az emes. Tipti, taıaý jáne alys shetelderdiń ózinen arnaıy kelip Bókeı Ordasyndaǵy tarıhı-murajaı keshenin tamashalaýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp júrgender bar. Munyń bári árıne, durys delik. Týrıstik tartymdylyq alys aýdanda týyp jatsa, buǵan tek qol soǵý kerek shyǵar. Degenmen, átteń tonnyń keltesi-aı degendeı, keshenge deıin jetetin búgingi zamanǵy asfalt joldyń joqtyǵy kádimgideı qınaıdy. Osy oraıda jol qurylysynda qyr­ýar is atqaryldy, pálenbaı jyldyń ishin­de pálenbaı shaqyrym jol salyndy. Pálenbaı kóshe jóndeldi degen yńǵaıdaǵy atqarylǵan istiń naqty aýqymyn kórsete almaıtyn jalpylama derekterge asa bir qumar bola berýdiń reti joq bolsa kerek. Kerisinshe, mundaı derekterdi salystarmaly túrde nemese jalpy júrgizilgen nemese júrgiziletin tıisti kólemniń paıyzdyq kórsetkishi re­tinde kórsetse kópshilikke túsiniktirek bolar ma edi degen de oı keledi. Qysqasy, tutastaı Aqjaıyq aımaǵynda, sonyń ishinde Oral qalasynda jol qurylysy máselesi áli de birqatar tyń jobalar­dy iske asyrýdy qajet etedi. Jol ın­fra­qurylymynyń ózindik quny asa qymbat ekeni de belgili. Onyń bárin tipti, baılyǵy asyp-tasyǵan myqty memleket bıýdjetiniń ózi kótere almasy kámil. Jol qurylysy úshin tek birjaqty bıýdjettik qarajatqa nemese joǵary jaqqa alaqan jaıa berýdiń ózi jergilikti atqarýshy bılik basshylarynyń dármensizdigi bolyp júrmesin. Árıne, ortalyq bıýdjet­ten transfertter arqyly bólingen qara­jat eshqaıda qashpaıdy ǵoı. Buǵan qosa, jol qurylysyna qajetti ózge qo­symsha balamaly joldardy izdestirý osy arqyly ınvestısııa tartýǵa umtylý olardyń qyzmetine úlken syn bolmaq. Aqjaıyq aımaǵy qaıtse qaryshty damı alady? Biz búgingi materıalymyz­da ózimizge osyndaı saýal qoıyp, ony taqyrypqa shyǵaryp otyrmyz. Ári oǵan tolyqtaı bolmasa da, ishinara jaýap qaıtarǵan sekildimiz. Bul aıtylǵan máseleler jergilikti atqarý organdary jetekshileriniń, sonyń ishinde Batys Qazaqstan oblysynyń jańa ákimi Altaı Kólginovtiń nazaryna ilinse, sóıtip alda atqarylatyn aýqymdy isterge qozǵaý sala alsa, alǵa qoıǵan maqsatymyzdyń oryndalǵany. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy.