Korporatıvtik basqarý: teorııadan is-tájirıbege

Durys uıymdas­tyrylǵan kor­poratıvtik basqarý – qazaqstandyq kom­panııalardyń ın­ves­tısııalyq tar­tym­dylyǵynyń kilti. Jaqynda Astanada kor­pora­tıvtik basqarý boıynsha forým ótkizgen eldiń mem­lekettik joǵary bılik ókilderi, eń iri degen ulttyq kom­pa­­nııalardyń top-menedjerleri jáne halyqaralyq sarap­­shylar bir aýyzdan osyn­daı qorytyndyǵa kelip otyr. «Korporatıvtik basqarý – ın­ves­torlardy qyzyqtyrýǵa kómek­ke keletin jaı aıtylǵan sóz emes», dep basa mán berip ótti el Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev. Otandyq kompanııalardyń top-menedjerlerine mehanızmder men ádis-tásilder quryp, baǵany kóterip, minsiz abyroı-bedel qalyp­tastyryp, osydan keıin ınves­tor­lar seniminen árdaıym shy­ǵyp otyrý kerektigi týraly esker­tildi. Munyń bári – kom­panııa­lar úshin de, el úshin de qajetti dúnıeler. «Búgingi forýmnyń taqyryby Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ınvestısııa tartý úshin kerekti orta qurý qajettiligi týraly tapsyrmasymen úndesedi. Korporatıvtik basqarýdy jetil­dirý – el ekonomıkasyndaǵy ma­ńyzdy element, sondaı-aq Qazaq­stan­­nyń álemniń damyǵan 30 mem­­leketiniń qataryna qosylý úshin qajetti talap», dep atap ótti Vıse-premer. Teorııa júzinde qazaqstandyq kompanııalarǵa eń úzdik degen ha­­lyqaralyq bıznes-standart­tar­ǵa súıene otyryp korpora­tıv­tik basqarý qurý qajet. Atal­ǵan jaıt­tyń is júzinde qalaı jú­rip jatqany týraly «Samuryq-Qazyna» AQ top-menedjerleri áń­gi­melep berdi. 2015 jyly qor kor­­poratıvtik basqarýdyń jańa kodeksin jasaqtap, bekitý bo­ıyn­sha úlken jumys atqarǵan. Qu­jattyń dúnıege kelýine Eko­no­mı­kalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) maman­dary tikeleı atsalysqan, ju­mys­­tyń maqsaty kodeksti qazaq­stan­­dyq kompanııalardyń kor­po­ratıvtik basqarýynyń nor­ma­tıvtik-quqyqtyq bazasymen jáne is-tájirıbesimen baılanys­ty ne­gizgi máselelerdi eskere oty­ryp, EYDU korporatıvtik bas­qarý qa­ǵıdalarymen sáıkes­ten­­dirý bolǵan. «Samuryq-Qazy­na» uıy­mynyń basqarýshy dırek­tory Elena Bahmýtova atap ótken­deı, kodeksti ázirleýde qordyń qor­jyn­dyq qurylymdary kóp­tegen aksıoneri bar kompanııalar retinde qarastyrylǵan eken. Jaqyn arada, ıaǵnı 2020 jylǵa deıin «Samuryq-Qazynanyń» jeti enshiles uıymy IPO-ǵa shy­ǵady, al qor bolsa qazirdiń ózinde bola­shaq mınorıtarlyq aksıonerler quqyǵynyń tolyqqandy saq­talýy­nyń qamyn oılastyryp jatyr. «Samuryq-Qazyna» qory úshin korporatıvtik basqarýdyń eń úzdik is-tájirıbesin engizý – bas­ty mindetterdiń biri. Men qa­jet­tilik dep te aıtar edim. О́z­deri­ńiz biletindeı, 2014 jyl­dyń 6 qazanynda Memleket basshy­sy qordyń transformasııasy baǵdarlamasyn iske qosty. Atal­ǵan baǵdarlama búkil kompanııalar tobynyń qyzmetin óz­ger­tip, tıimdiligin arttyrýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan. Transformasııa baǵ­dar­la­masy, jekeshelendirýdiń úlken baǵ­darlamasy, Astanadan Halyq­aralyq qarjy ortalyǵyn qurý eldegi korporatıvtik basqarýdy tez arada eń úzdik álemdik is-táji­rıbemen sáıkestendirýdi talap etedi», dep atap ótti holdıngtiń basqarýshy dırektory. Elena Bahmýtovanyń sózine qaraǵanda, jańa kodekste kompanııalardy kásibı Dırektorlar keńesi arqyly basqarý, táýekel menedjmenti, turaqty damý, aı­qyndyqty arttyrý men aksıoner­lerge degen ádil qarym-qatynas se­kildi negizgi baǵyttarǵa mán be­rilgen. Munyń bári tabysty túr­de júzege asqan jaǵdaıda kompanııa ózgeristerge turaqty jáne aýmaly-tókpeli kezeńge beıim­dele alatyn, sáıkesinshe ın­ves­torlardyń qyzyǵýshylyǵyn tý­dyratyn uıymǵa aınala alady. Ortalyq Azııa boıyn­sha Ha­­lyq­aralyq qarjy korpo­ra­sııa­synyń aımaqtyq basshysy Moazzam Mekan atap ótkendeı, kor­po­ra­tıvtik basqarýdyń joǵary deń­geıi birlesip jumys atqarýǵa daıyn seriktester úshin jaqsy belgi bola alady. «Korporatıvtik basqarý ınvestısııa tartady, shyǵyndy azaı­tady, ınvestorlardyń se­ni­min arttyrady, sonymen qa­tar, qaryzǵa kapıtal alýdyń qunyn túsiredi. Sáıkesinshe, ál­siz kor­poratıvtik basqarý jo­ǵary deńgeıdegi qaýip-qater men q­aryzǵa qarajat alýda úlken kólemdegi ústemege tap qylady. Nege Qazaqstan Nıý-Iorkte, Lon­donda, Sıngapýrda otyr­ǵan ınvestorlar úshin tartymdy bolýy kerek? Korporatıvtik basqarý osy úshin qajet», dep túsindirip ótti Moazzam Mekan. Korporatıvtik basqarýdyń salystyrmaly túrde alǵandaǵy joǵary reıtıngine qol jetkizý úshin «Samuryq-Qazyna» qory bıznes-prosesterdi túzý, qyz­metti taldaý, túrli ishki meha­nızmderdi ázirleý boıynsha uzaq maqsatty jumys júrgizdi. «Samuryq-Qazyna» iri kom­pa­nııalarynyń korporatıvtik basqarýynyń reıtıngi turaqty túrde ósip keledi. Eger 2009 jyly reıtıngtiń ortasha máni 47%-dy qurasa, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha qor strategııasynda belgilengen qyzmettiń negizgi kórsetkishinen asyp túsip, 79%-ǵa jetti. Transformasııa baǵ­darlamasyn júzege asyrý ná­tı­jesinde qor óziniń enshiles uıymdaryn kásibı biliktiligi joǵary deńgeıdegi Dırektorlar keńesi arqyly basqaratyn stra­tegııalyq ınvestısııalyq holdıngke aınalýy kerek», dep atap ótti «Samuryq-Qazyna» AQ quqyqtyq súıemeldeý jáne táýe­kelder jó­nindegi basqarýshy dırektory Ǵanı Bıtenov. «Samuryq-Qazyna» is júzin­de jınaǵan tájirıbesimen kvazı­mem­lekettik sektordaǵy ózge kom­panııalarmen belsendi túrde bóli­sýde. Qor basshylyǵy EYDU-men tyǵyz seriktestiktiń arqasynda ázirlengen korporatıvtik basqarý kodeksi ózge ulttyq kompanııalar úshin tıptik qujatqa aınalyp, jeke fırmalardyń kodeksine negiz bola alady dep sanaıdy. Forým aıasynda Ulttyq ál-aýqat qory halyqaralyq uıym­dar­men birlesip istelgen ju­mys­tyń taǵy bir nátıjesi – «Tıimdi dırektorlar keńesi» kitabynyń aýdarmasyn tanys­tyrdy. Praktıkalyq usynystar jınaǵyn eń ejelgi jáne kópti moıyndatqan álemdegi Dırek­torlar keńesi múshelerin kásibı daıyndyqtan ótkizý ıns­tı­týttarynyń biri bolyp sanala­tyn Ulybrıtanııanyń Dırek­torlar ınstıtýty shyǵarǵan bo­la­tyn. «Samuryq-Qazyna» qory 2013 jyly Ulybrıtanııa Premer-mınıstriniń Qazaqstanǵa sapary barysynda atalǵan ınstıtýtpen yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoıǵan edi. Búgingi kúni qordyń qoldaýymen basylym qazaq jáne orys til­derine aýdarylyp, kópshilik oqyrman úshin qoljetimdi bolyp otyr. Ulybrıtanııa Dırektorlar ıns­tıtýty korporatıvtik bas­qarý departamentiniń dırektory, kitap avtorlarynyń biri Dr. Rodjer Barker de óz pikirin bildirip ótti: «Dırektorlar keńesi – korporatıvtik basqarý men uıymdardyń kópshiliginiń tıimdiliginiń negizi bolyp tabylatyn basty organ. «Tıimdi dırektorlar keńesi» kitaby dı­­rektorlarǵa arnalǵan usy­nystardy jáne olardyń óz rólin qandaı jolmen burynǵydan da tıimdi túrde atqara alatyny týraly oı-pikirdi qamtıdy. Basylymnyń tuńǵysh ret qazaq jáne orys tilderine aýda­ryl­ǵanyna qýanyshtymyn. Kitap Qazaqstandaǵy kompa­nııa­lardyń kópshiliginiń odan ári damyp, tabysqa jetýine óz úlesin qosa alady degen úmittemin». «Samuryq-Qazyna» qorynyń ókilderi Qazaqstandaǵy kor­po­­ra­tıvtik basqarý men Dı­r­e­k­­­t­or­lar keńesiniń tıisti rólin dá­ripteý jaqyn ýaqytta el ımıd­­jin sheteldik ın­vestorlar úshin qyzyǵýshylyq tý­dyra ala­­tyn senimdi seriktes retinde qalyptastyra alady degen se­nimde. Osy maqsattaǵy teorııadan iske ótý boıynsha alǵashqy qadam jasalynyp ta qoıyldy. Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan».