Soǵys adamzat bolashaǵyn bulyńǵyr etedi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Amerıka Qurama Shtattarynyń Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt jumysyna qatysyp, onyń aıasynda sóılegen sózinde jahandyq mańyzdy máseleni qozǵady. Osy jóninde Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Abdrahman NAIZABEKOV pikirimen bólisken edi. – Abdrahman Ba­tyr­bekuly, ıadrolyq qarýdy taratýǵa qa­r­sy qozǵalysta álem­dik deńgeıdegi qaı­rat­kerlik kórsetip júr­gen Elbasynyń bul sapar­daǵy sózi de jer betindegi beıbitshilikti súıetin jandardyń kókeıinen shyqqany sózsiz. Onda aıtqan tujyrymdaryn qalaı baǵalar edińiz? – Elbasynyń jahandyq qater bolyp sanalatyn ıadrolyq qarýlaný, áskerı qaýip týraly málimdemesi jer betindegi tynyshtyqty oılaǵan adamnyń júreginen ótip, súıegine jetetindeı tereń mazmundylyǵymen qundy dep bilemin. Rasynda, HHI ǵasyr órkenıettiń, ǵylymnyń barynsha damyǵan, tehnologııalardyń jetildirilgen, adamzat mádenıetiniń tolysqan kezeńi dep bilemiz. Álemniń tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabaldyryǵynda turǵany ras. Dú­nıeniń qaı shalǵaıynda bolsyn ómir súrip jatqan adamdar ǵylym damı túsken saıyn tirshilik jaqsaryp, jer betinde mamyrajaı zaman ornaıdy dep armandaıdy. Kerisinshe, ǵylym men ozyq tehnologııalar adamdardyń áleýmettik turmysynan góri, áskerı ónerkásiptiń áleýetin arttyryp otyr. Adamzattyń aqyl oıymen jasalǵan ıgilikti, myńdaǵan jyldar boıy saqtalyp kele jatqan óner jádigerlerin, tutas qalalardy bir mezette qarýly qaqtyǵystyń, jarylystardyń qurbany etý túk bolmaı qaldy. Beıbit turǵyndar, jazyqsyz adamdar terrorlyq jarylystardan shybyndaı qyrylyp jatyr. Keıingi kezde osyndaı qorqynyshtar álemdi bılep barady. Elbasy málime­tinde aıtylǵan máseleler álem turǵyndarynyń janaı­qaıyndaı estildi. Jer júzindegi búgingi qalyptasyp otyrǵan halyqaralyq terrorızm, ekstremızm jaǵdaılaryn qarapaıym adamdar jasap otyrmaǵany belgili. Álemdegi memleketter, túrli uıymdar, áskerı bloktar basshylary qaýipsizdik úshin jaýapkershilikti sezinýi tıis. Tek jaýap­kershilik qana emes, soǵystyń álemge keıingi zardaby týraly da oılaıtyn ýaqyt jetti. Álem degen uǵym adam ómiri, memleket, ult, óner, tabıǵat, ekologııalyq máseleler sekildi kóp túsinikti qamtıtynyn da umytpaý kerek. Sondyqtan Elbasy tujyrymdaryn dýaly aýyz, kóregen qaıratker ǵana aıta alady dep bilemin. – Elbasynyń álem qulaq túrgen alqaly jıynda « Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııalaýy zańdy sekildi. Iаdrolyq qyryp-joıatyn qarýdan óz erkimen bas tartý bas­tamasyn kótergen de Qazaqstan emes pe? – Iá, osydan týra shırek ǵasyr buryn Qazaqstan dúnıejúzinde alǵashqy bolyp Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn birjolata japty. Muny Nursultan Ábishuly málimdemesinde «Bul – ázirshe álemdik tájirıbedegi alǵashqy jáne birden-bir oqıǵa» dep atap kórsetti. Táýelsizdigin endi alǵan jas memlekettiń bul sheshimi barlyq jetekshi derjavalardyń ıadrolyq synaqqa moratorıı jarııalaýyna qozǵaý saldy. Munyń ózi álemdik deńgeıdegi úlken másele bolatyn. Aıtpaqshy, Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Ýkraına men Belorýssııa da ıadrolyq qarýdan bas tartqan bolatyn. Biraq bizdiń Qazaq­stannyń ereksheligi – búginge deıin ıadrolyq qaýipsizdik úshin belsendi jumys istep keledi. Onyń barlyǵy da Nursultan Nazarbaevtyń bastamalarymen múmkin bolyp otyr. «Myń ólip, myń tirilgen» halqymyz ıadrolyq qarýdyń da qasiretin tartty. Iаdrolyq synaq polıgonyna jaqyn tóńirektegi ýdyń ýyty áli ketken joq. Synaq bolǵan aýmaqtyń topyraǵy ýlandy, ol jerdiń shóbine jaıylǵan mal aýyrdy. Ol jerdi paıdalaný áli de múmkin emes. Adamdar túrli aýrýdyń, múgedektiktiń zardabyn tartyp otyr. Dúnıejúzindegi ıadrolyq derjavalarǵa endi halyqaralyq kıkiljińdi jalǵastyrý, basymdyqqa ıe bolý sekildi tar sheńberli árekettiń ornyna, adamzattyń, planetanyń qaýipsizdigi deńgeıinde oılanatyn ýaqyt jetken tárizdi. Nursultan Ábishuly osyny taǵy da qulaqqaǵys etti. – Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi kezekti sammıtte bas qosqan álem qaıratkerleri Elbasy málim­demesinen jer betinde soǵysty boldyrmaýǵa, jańa jahandyq qaterdiń órshýine qarsy áreketterge shaqyrǵan bastamalardy da estidi ǵoı? – Nursultan Ábishuly bir bul emes, halyqaralyq basqosýlarda jahandyq jappaı qyryp-joıatyn soǵys qaýpin boldyrmaýǵa qarsy ylǵı da bastamalaryn ortaǵa salady. Ol búginde soǵystyń saldarynan mıllıondaǵan adamdardy álemdik, halyqaralyq jaǵdaılar qandaı kúıge túsiretini alańdatatynyn aıtty. «Kemedeginiń jany bir» deıdi ǵoı qazaq. Kórshińdi jaý shaýyp jatsa, seniń úıińdi de qorqynysh bıleıdi. Mysaly, ózimiz kórip otyrǵandaı, Sırııadaǵy jaǵdaıdan Eýropa elderine bosqyndar kóshi lap qoıdy. Bosqynnyń da, barǵan eldiń de jaǵdaıynyń aýyrlyǵyn barlyq jurt sezinip otyr. Elbasy adamzatqa «HHI ǵasyr. Soǵyssyz álem» keń aýqymdy baǵdarlamasyn jasaý kerektigin aıtty. Ol boıynsha neni eskerý kerektigin de naqtylap kórsetti. Áskerı bloktarǵa BUU týy astynda memleketterdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik jolyndaǵy jahandyq koalısııasyn qarsy qoıý kerektigi týraly pikiri sammıtke qatysqandardyń qulaǵyna kirdi dep oılaımyn. Qazir Aýǵanstandaǵy, Irandaǵy, Iemendegi, Lıvııa men Sırııadaǵy, Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy soǵys, Palestına men Izraıl teketiresteri búkil jer betindegi adamzattyń tynyshyn alyp otyr. Elbasy aldaǵy on jylda osynyń barlyǵyn toqtatý jalpyǵa ortaq mindet ekenin eskertti. Elbasy sózinen soǵyssyz álem adamzattyń barlyq salada damýynyń kepili ekenin túsindik. Memleketter arasynda daý-damaı, túsinispestik bolýy zańdy shyǵar. Al judyryq ala júgirý, qarý kezený ony sheshýdiń joly emes ekenin Nursultan Nazarbaev halyqaralyq basqosýlarda ylǵı da aıtyp keledi.  Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy.