Adamzatqa kıkiljińsiz álem qajet

– deıdi H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń  dekany, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqqalı AHMET – Elbasynyń ótken aptada Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıttegi álemdegi búgingi ahýal týraly sózimen tanys­qan bolarsyz. – Qazirgi ýaqytta, dáli­rek aıtqanda, sońǵy on bes jyldan bergi kezeń­de álemde aýma­ly-tók­peli ahýal qalyp­tasyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev atalǵan sammıtte munyń birneshe sebebi baryna toqtaldy. Birinshiden, eń basty sebep retinde Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyrǵanyna toqtaldy. Demek, álem elderinde ıadrolyq qarýdy da­my­­týǵa umtylys baıqalatynyn as­tar­­lap jetkizdi. Ekinshiden, álemdegi halyqtyń qolynda 1 mıllıardtan astam atys qarýy baryn eske saldy. Sol qarýdyń shúrippesi kún sa­ıyn basylyp, álemde myńdaǵan adam­­nyń ajal qushýyna sebep bolyp otyr. Úshinshiden, qazir áskerı qaýip te búkilálemdik qasiretke aı­na­­­latyndaı sıpatqa ıe bolýda. Tórtin­­shiden, halyqaralyq qatynasta jan­jal tu­ta­natyndaı bolsa, áskerı qaq­ty­ǵys­­tardyń geografııalyq aýqy­­my keńeıip, álem tarıhyndaǵy soǵys­tar Eýropanyń shyǵysyndaǵy, Af­rı­kanyń soltústigindegi, Taıaý Shy­ǵys­taǵy soǵystyń is-qımyl­dary­nyń ta­rı­hı sheginen asyp túsýi ǵajap emes. Elbasy adamzattyń beıbit ómiri­ne qaýip-qater tóndirip otyrǵan osyn­daı sebepterdi ashyp aıtyp, halyq­aralyq terrorızmniń qaharyna da toqtaldy. О́ıtkeni, daý-janjaldyń kesirinen turaqtylyǵynan, beıbit ómi­rinen aıyrylǵan elder kóbeıdi. Mıl­lıondaǵan adam týyp-ósken je­rin tastap, buryn ózi túgili, ata-baba­sy aıaq baspaǵan múlde jat elge, jat jerge bosqyn bolyp aǵylýda. Sonyń ishinde áli de besikten beli shyqpaǵan beıkúná perishte keıpindegi sábılerdiń ne kinási bar edi? Túptiń-túbinde ásirese, Eýropa elderinde mıg­rasııalyq soǵys órship ketýi múm­kin. О́ıtkeni, ár eldiń zańy basqa, salt-dástúri men qundylyqtary da óz­geshe, tildik kedergiler de bar. Osy­nyń bári bosqyndar tarapynan qyl­mystyq áreketterge ulasyp jatsa, munyń arty ultaralyq janjalmen jal­ǵasýy da ǵajap emes degen kúdik te basym. Sonymen birge, qazir álemde qanshama adamdardyń mańdaı teri­men turǵyzylǵan tarıhı qalalar qırap jatyr. Ár eldiń tarıhy men salt-dástúrleri sekildi ult­tyq qundylyqtaryn pash etetin qundy eskert­kish­ter de buzyldy. Ár adam úshin kindik kes­ken tý­ǵan jerin tastap, bos­qyn ataný ońaı deısiz be? Osyn­daı túıtkildiń kilti adamzat úshin tek soǵyssyz álem qurýda ekenin barsha túsinedi. Alaıda... – Alaıda dep qaldyńyz... – Olaı deýimniń mánisi mynada. Qaı kezde de iri derjavalardyń basshylary ár deńgeıdegi basqosýlarda álemniń tynyshtyǵyn oılaǵan sıpat tanytady. Alaıda, is júzinde úne­mi olaı bolmaı jatatynyna kóz jetip otyr. Buǵan mysal re­tin­­de álemdik ekonomıkada kósh­bas­shy­­lyqqa umtylǵan iri elderdiń eko­no­mıkalyq sanksııalar salyp, bir-birin tuqyrtýǵa umtylýyn aıtýǵa bolady. Al mundaı qyrǵı-qabaq kózqarastyń áseri kóptegen elderdiń ekonomıkasyna teris yqpalyn tıgizip otyrǵany da jasyryn emes. Eger búgingi iri derjavalar ótkennen sabaq alyp, adamzattyń beıbit ómirin saqtaýǵa múd­deli bolsa, álem qazirgideı ustara­nyń júzinde turǵandaı keıipke enbes edi. Olar Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartyp, adamzattyń ty­nysh­tyǵyn kózdegen Nursultan Nazar­baevtyń kóregendiginen úlgi alsa, búgingi bosqyndar máselesi, ár elde kórinis taýyp otyrǵan janjaldar da, ekonomıkalyq daǵdarys ta oryn almaǵan bolar edi. – Prezıdent Nursultan Nazar­baev adamzatqa «HHI ǴASYR: SOǴYSSYZ ÁLEM» atty keń aýqymdy baǵdarlamanyń qajet­tigin kóterdi ǵoı. – Bul – Nursultan Nazarbaevtyń elimiz táýelsizdigin alǵannan bergi izgi armany. Sol kezdiń ózinde-aq bizdiń beıbit el ekenimizdi tanytyp, ıadrolyq qarýdan bas tartty. Osy maq­satta Semeıdegi ıadrolyq tajal or­da­syna aınalǵan polıgondy ja­ýyp, álemdi ashsa alaqanynda, jum­sa judyryǵynda ustaıtyndaı pár­men beretin ıadrolyq qarýdan bas tartqan tarıhı sheshim qabyldady. О́ıtkeni, Semeıdegi polıgonda sy­naq­tan ótkizilgen ıadrolyq qarýdyń hal­qymyzǵa orasan zor zııany men zardabyn tıgizgenin jaqsy biledi. Iаdrolyq synaqtyń kesiri halqymyzdyń uly oıshyly Abaı men kór qudyqtyń zardabyn tartqan Shákárimdeı, solardyń izbasaryndaı Muhtar Áýezov sekildi zańǵar jazýshy dúnıege kelgen, Alash týy tigilgen Semeıdeı tarıhı jerge de ýly zapyranyn tókti. Elbasy álemdi ýysynda ustaǵysy, jahanǵa ámirin júrgizgisi keletin maqsatty kózdegen bolsa, Semeıdegi polıgondy jappas edi, aýyr zardaby bar ıadrolyq qarýdan bas tartpaǵan bolar edi. Alaıda, Nursultan Nazar­baev keıbireýlerdiń kókeıin tes­ken ámirshil maqsatty emes, adam­zat­tyń beıbit ómirin qalaıtyn, álem­niń tynyshtyǵyn kózdeıtin da­na­lyq qasıeti baryn kórsetti. Jáne únemi ıadrolyq qarýsyz álem qurý­dyń ózektiligin aıtyp keledi. Prezıdentimizdiń bul bastamasy álem­di eleń etkizdi. Tipti, BUU Bas As­sam­bleıasy da Nursultan Nazar­baev­tyń bul ıdeıasyn qoldap, 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııany qabyldady. Mine, osynyń ózinen adamzatqa soǵys­syz álemniń qajettigin uǵyný qıyn emes. Endi «HHI ǴASYR: SOǴYSSYZ ÁLEM» atty keń aý­qym­dy baǵdarlamany ár el, ár eldi basqaryp otyrǵan basshylar, jalpy, adamzattyń beıbit tirshiligin ań­saıtyn ár adam qoldaıtynyna senemin. Jalpy, qaýip-qaterdi bol­dyrmaýǵa, adamzattyń beıbit ómir súrýin qalaıtynyn eń basty damýdyń kilti – beıbit ómir. Qyrǵı-qabaq kóz­qarastan, túrli ekonomıkalyq sank­sııalar men basqynshylyq áre­ketten týyndaıtyn soǵystyń zardaby óte aýyr bolady. Eń ókinishtisi, soǵysta qurban bolatyndardyń kóbi beıbit turǵyndar, ıaǵnı bul – adam resýrsy. Al adam resýrsynyń ornyn toltyrý jáne óte qıyn. Sol sebepten, Nursultan Nazarbaevtyń soǵyssyz álem qajettigin kótergen usynysyn qoldaımyn. Iá, adamzatqa soǵyssyz álem kurý qajet. Áńgimelesken Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». ATYRAÝ.