Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Beıbitshiliktiń bási qymbat

Álem qazir úlken tarıhı sheshýshi sátti bastan keshýde. Ǵylym men tehnıkanyń zamanynda básekelestiktiń oryn alatyny zańdy. Biraq, munyń arty memleketaralyq te­ke­tires pen kelis­peýshilikke, qyrǵı-qabaq soǵysqa soq­tyratynyn da kórip otyrmyz. Jalpy, qaı halyqtyń da álemdegi beıbit ómir úshin jaýapkershiligi joǵary bolýy kerek. Áıtpeıinshe, búgingideı kúrdeli kezeńde soǵys órtiniń tutanyp ketýi ábden múmkin. Ony Sırııadaǵy soǵystyń qanshalyqty qaıǵy ákelgeni dáleldedi ǵoı. Al, kún saıyn etek alyp bara jatqan terrorızmniń kórinisteri bolsa, báseńsý ornyna órship barady. Tarıh úshin az ǵana ýaqytta Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaq eliniń táý eter táýelsizdigin tuǵyrly, egemendigin ǵumyrly ete bildi. Álemdik ekonomıkanyń kóshbasshysy bolyp júrgen alpaýyt elderdiń ózi Qazaqstandy moıyndady. Nursultan Ábishulynyń táýelsizdiktiń tuǵyrly bolýy jolyndaǵy tarıhı taǵylymdy isteri men izdenisteri, bolattaı berik ustanymy ulan-ǵaıyr jumystyń atqarylýyna uıytqy boldy. Memleket basshysy álemde beıbitshiliktiń berik ornyǵýy jolyndaǵy kóptegen isterge bas­tama­shy boldy. Shúkir, bizdiń elimizde beı­bitshilik pen turaqtylyq bar. Biraq, ózge elderdegi keleń­sizdikter men qyrǵı-qabaq qaq­tyǵystardy kórip otyryp, alańdamaýǵa dátiń barmaıdy. El­basy Nursultan Nazarbaevtyń kósemdik kóregendiginiń, sarabdal saıasatkerliginiń arqasynda biz budan 25 jyl buryn ajal ajdahasy Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabýǵa qol jetkizdik. Bul álem elderine ónege bolatyn bas­tama deý oryndy. Alaıda, osy bir shetin másele áli de alańdaýshylyq týǵyzatyndaı jaǵdaıda qalyp otyrǵany ókinishti. Keı elderde áli de jantalasa qarýlanýǵa baǵyt ustalýy oryn alyp otyrǵanyn jasyrýdyń reti joq. Qazirgi kezdegi soǵysta eshkimniń de jeńimpaz bolmaıtyny aqıqat. Onyń adamzat úshin orny tolmas ókinish ákeletinine shúbá joq. Biz bul arada Qazaqstannyń beıbit ómir súrý qaǵıdat­taryna berik ekenin, sondaı-aq, beıbit­shi­lik bastamalardy udaıy kóterip kele jatqanyn kórip otyrmyz. Bul baǵytta bizdiń eldegi beıbit ómir súrýge jáne ultaralyq qatynasty damytýǵa degen ustanymdardyń qalyptasyp otyrǵany qýantady. Adamzat birin biri qadirlegende, qurmettegende ǵana turaqtylyq pen birliktiń negizi qalanady. Kúsh kórsetýmen másele she­shil­meıtinin budan bu­ryn­ǵy soǵys­tardyń sabaqtary kórsetti emes pe? Biz áli keshegi Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń qaıǵysynan aryla almaı kelemiz. Qanshama bozdaqtar qyrshynynan qıyldy, qanshama jas ǵumyr sabaǵynan úzildi. Sa­baq alýǵa turarlyq qa­siret qoı. Sondyqtan beıbit kúnniń baǵasyn bilý kerek. Men kóp jyldardan beri Ke­ńes Odaǵynyń Batyry Álııa Mol­daǵulovanyń ómiri men erligin keıingi jas urpaqqa ónege qylyp júrmin. Jastarmen kezdesýlerde soǵystyń taqsiretiniń óteýi bolmaıtynyn udaıy aıtyp kelemin. Adamzatqa qasiret ákeletin qyrǵı-qabaq qaqtyǵystar men surapyl soǵystardan aýlaq bolǵanǵa ne jetsin. Ylaıym, beıbitshiligimiz buzylmasyn, berekemiz qashpasyn degim keledi. Biz beıbit ómirdiń mánin álem jurtshylyǵyna uǵyn­dyryp kele jatqan Elbasy N.Nazarbaevtyń aınalasyna toptasa túsýimiz kerek. Ǵalymjan BAIDERBES, «Álııa-Mánshúk» atyndaǵy Aqtóbe qalalyq qaıy­rym­dylyq qory»qoǵamdyq bir­lestiginiń tór­aǵasy, oblystyń qurmetti aza­maty. Aqtóbe oblysy.

Urpaqtan urpaqqa ulasar estafeta

Elbasy N. Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi shynynda HHI ǵasyrda ómir súretin jáne jumys isteıtin óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaıy alańdaýshylyqtan týyndap otyr. Osydan shırek ǵasyr buryn Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıylǵanda, bul sheshim álem elderinde úlken qoldaýǵa ıe bolǵan edi. Tipti, polıgonnyń jabylýyn Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn «Bolashaqqa degen úmit» dep atady. Osy tusta aıta keter bir nárse, eń alǵash ıadrolyq synaqtyń zardabyn aıtyp, qoǵamǵa qozǵaý salǵan «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysy boldy. «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysy bastalǵan kezde onyń músheleriniń aldynda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý men álemdegi bes polıgondaǵy synaqtardy toqtatý sekildi úlken maqsattar turdy. Tarıh tarazysyna salsaq, osy qysqa ýaqyt ishinde atqarylǵan izgi sharalar elimizdiń atyn álemge tanytýmen qatar, jer betindegi atom qarýyna qarsy qozǵalystardyń keń qanat jaıýyna, ıadrolyq synaqtardy toqtatýǵa yqpal etti. Jaqynda ǵana tarıhı oqıǵanyń 25 jyldyǵyna oraı Taraz qala­synda «Beıbitshilik estafetasy – jastarǵa!» atty oblystyq forým ótti. Onyń maqsaty – HHI ǵasyrdy ıadrolyq qarýsyz jasampazdyq ǵasyr etý jáne muragerlerimizge beıbitshilik estafetasyn bere otyryp, álemdi ıadrolyq qaterden saqtaý boldy. Jastardyń bastamasymen ártúrli formatta ótkizilip jatqan ıadrolyq qarýsyz eldi qorǵaý jónindegi is-sharalar óte mańyzdy. Iаdrolyq qarýdan erikti túrde bas tartý, tipti, álemde onyń tolyq joıylýy, atomdy tek beıbit maqsatta paıdalaný jónindegi sheshimder halyqaralyq deńgeıde zor qoldaýǵa ıe bolyp, nátıjesinde Qa­zaqstan beıbitshilik pen yntymaqtastyq, senim men ózara túsiný­shiliktiń jańa zamanaýı úlgisin álemge pash etti. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń «Iаdrolyq qarýdan bas tartý – HHI ǵasyrdyń bas­ty maqsaty» degen bas­tamasy, Qazaqstan ázirlegen ıadrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııasynyń BUU Bas Assambleıasynyń otyrysynda qabyl­danýy – osynyń aıǵaǵy. Jastardyń qaýip-qaterge qarsy turatyn kúshin birik­tiretin osyndaı aý­qymdy prosestiń ajyramas bóligine aınalmaq. Shynynda, Elbasymyz aıt­qandaı, adamzatty ajal sepken soǵys qaterinen múlde aryltý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýy­myz kerek. Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq. Beıbitshilik estafetasy urpaqtan-urpaqqa jalǵasýy tıis. Beıbitshilik bizge álemniń jolyn anyqtaýǵa kómek kórsetip, bizge turaqty jáne salamatty álemdi qaldyrady. Ár­qaısymyz álemniń taǵdyry men ómirin saqtaý úshin jaýapty bolýǵa tıispiz. Adamzattyq órkenıetten ıadrolyq qarýdy alyp tastaýǵa, synaqqa tyıym salýǵa bizdiń árqaısymyz ózimizdiń úlesimizdi qosa alamyz jáne qosýǵa mindettimiz. Iаdrosyz HHI ǵasyr ilgerileýdiń jáne jasampazdyqtyń ǵasyry bolýy tıis.  Raısa RYSQULBEKOVA, «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysy Jambyl bólimshesiniń atqarýshy dırektory. Jambyl oblysy. ALMATY.

Álemdik jaýapkershilik arta tústi

Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt álem jurtshylyǵyn aıryqsha tolǵandyrǵan oqıǵa boldy. Biz keler kúnderden jaqsylyq kútken, sol úshin aıanbaı eńbek etip, úlgili kúres júrgizip otyrǵan halyqpyz. Biraq, ýaqyt aǵymy, jahandyq teketires asyl oılardyń arnasyn joıqyn tolqyndarmen terbetip tur. Elbasy Nursultan Nazarbaev atalǵan taqyryptaǵy manıfesinde: «Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul elesti saǵymǵa aınalýy yqtımal. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys!» dep ashyp aıtty. Munyń astarynan joıqyn zardaptardy baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni, búgingi órkenıetti elderdiń ózinde mılıtarızm adamdardyń sanasy men minezine tereńdeı enip ketkenin moıyndaý qajet. Sondyqtan, jaýgershilik pıǵyl búkilálemdik aýqymdaǵy qasiretke aınalýy ábden múmkin. Halyqaralyq beıbit kelisimderdiń ekpini tómen­degenine kóptegen mysaldar keltirýge bolady. Osy oraı­da, Prezıdentimizdiń: «Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaý tehnologııalary iri der­javalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taraýda. Olardyń terrorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele ábden bolýy múmkin nárse», degen sózi izgi nıetti adamzattyń qulaǵyna jetýi lazym. Halyqaralyq terrorızm qaharly sıpatqa ıe boldy. Ol jekelegen elderdegi birli-jarym aktilerden Eýropa, Azııa jáne Afrıka memleketterine qarsy keń aýqymdy terrorlyq agressııaǵa aınalyp úlgerdi. Mıllıondaǵan bosqyndar, qalalardyń qıraýy, qundy tarıhı eskertkishterdiń joıylýy – osynyń bári ádettegi kóriniske aınalýda. Ekonomıkalyq sanksııalar men saýda-sattyq maıdany da qalypty qubylys bolyp otyr. Qarapaıym halyq, onyń ishinde dáriger retinde bizdiń de teledıdardyń kúndelikti habarlarynan janymyz túrshigetin jaǵdaıǵa jettik. Muny musyl­man álemimen tikeleı baılanystyratyndar da jeterlik. Bul pıǵyldyń múldem teris ekendigin, ony óz paıdasyna jaratýdyń jaqsylyqqa alyp kelmeıtindigin Elbasymyz sammıt minberinen taǵy da qaıtalap aıtty. Biz buǵan kúmánsiz qosylyp, qoldaý bildiremiz. Jalpy, álemdik deńgeıdegi ıgi ke­lisimderdiń, yntymaqty túsinistiktiń arqasynda búgingi jetistikterge qol jetkizip otyrǵanymyzdy umytýǵa bolmaıdy. Elbasynyń sózine súıenip aıtsaq: «HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tabysty kelissózderdiń nátıjesinde AQSh pen Reseıdiń ıadrolyq arsenaldary aıtarlyqtaı qysqarǵan bolatyn. Bes ıadrolyq derjava atom qarýyn synaý moratorııin jarııalady jáne ony ustanyp keledi. Planetany joıyp jiberý qateri edáýir azaıdy. Qaýipsizdiktiń óńirlik júıesin qurý úderisi jedeldedi. О́zara senim qaǵıdattaryna sáıkes, eýrazııalyq-atlantıkalyq mega-qury­lym – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy quryldy. Der­javalardyń beıbitshilikti saqtaý jónindegi úılesimdi is-qımyldary men BUU-nyń kópqyrly operasııalarynyń nátıjesinde tutastaı bir janjaldar men soǵystar máselesi retke keltirildi. Mine, endi biz osy barlyq jetistikterdiń erozııa­syn kórip otyrmyz». Men kópjyldyq eńbek ótili bar dáriger bolǵandyqtan, «erozııa» deıtin keseldi emdeýge bolatynyna senemin. Onyń joldaryn bizdiń Prezıdentimiz sammıt tórindegi bedelimen aıqyndap kórsetip te berdi. Iаǵnı, adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qajet. Osynaý qarapaıym da túsinikti qaǵı­dattyń tarmaqtary da tarata aıtyldy. Muny, alyp derjavalardyń basshylary, halyqaralyq bedeldi uıymdardyń jetekshileri, tanymal saıasatkerlerdiń qoldap, ún qosqanyn teledıdardan kórip qýandyq. Sondyqtan, jaqsy oılardyń jeteginde bolǵanymyz jón. Ol úshin álemdik jaýapkershiliktiń artqany kerek. Bolat JANÁDILOV, ardager dáriger, Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty. Aqmola oblysy.

Adamzat aldyndaǵy eń kúrdeli mindetti saralap berdi

Búgingi zamanda adamzat órkenıetiniń aldynda turǵan eń mańyzdy ári eń kúrdeli mindet soǵysty boldyrmaý jáne soǵys qaýpin joıý desek qa­te­lespeımiz. Osy turǵyda bala kezimizde úlkenderdiń aıtyp otyratyn sózderi esimizde qalyp qo­ıypty. Ie, qudaıym tynyshtyǵyńdy bere kór, tek soǵys bolmasa eken, qalǵanynyń bárine shúkirshilik etýge bolady deýshi edi, olar. Al qazirgi kezde betin aýlaq qylsyn deńiz, eger soǵys bola qalsa eshkim qolyna qarý, myltyq alyp shaıqaspaıtyny, bul ıadrolyq soǵys bolatyny aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan, ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa, ony joıýǵa álemniń barlyq kóshbasshylary múddeli bolýǵa tıisti. AQSh-tyń Vashıngton qa­lasynda ótkizilgen ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammıt aıasynda sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti másele túıinin osy arnadan sabaqtady. Biz Elbasyn álemdik aýqymda is pen sózdiń birligin dáleldep, tyǵyz ushtastyryp kele jatqan qaıtalanbas tulǵa retinde tanımyz. Tek biz ǵana emes Nursultan Nazarbaevtyń mundaı qasıetin barsha álemdik qaýymdastyq ta tanı bas­tady. Mysaly, egemendik alǵannan keıingi kezde eldiń aýmaǵyndaǵy ıadrolyq qarýlardy joıý jónindegi Memleket bas­shysynyń bastamasy – bul istegi alǵashqy izgi qadam boldy. Osylaısha, búginde Qazaqstan dúnıejúzilik antııadrolyq qoz­ǵalystyń belsendi qaty­sý­shysyna aınaldy. Sonymen birge, or­nyqty álem geografııasyn qalyptastyrýdyń jahandyq jarshysy deńgeıine kóterildi. Sonyń ishinde, sammıtte Elbasy atap kórsetkendeı, Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýsyz aımaq jasaý álemdik aýqymdaǵy istiń bir bólshegi deýge bolady. Taǵy da Qazaqstan basshysynyń óziniń sózimen túıindegende, bul Eýrazııada, Latyn Amerıkasynda jáne Afrıkada al­ty ıadrosyz aımaq keńis­tigin keńeıtý degen sóz. Ekinshi bir aıtaıyn degenim, Qazaqstan álemdegi atom óner­kásibi bar elderdiń bel ortasynan oryn alady. Áıtse de, elimiz ony qaýipsiz ári beıbit maqsatqa paıdalanyp kele jatqany belgili. Qazaqstan basshysy bul bastamasyn ózge elderge de usynýda. О́ıtkeni, bul álem jurtshylyǵy úshin óte qajetti shara bolmaq. Aıtalyq, sammıtte sóılegen sózinde N.Á.Nazarbaev tómen baıytylǵan ýran bankin Qazaqstanda ornalastyrý týraly ótken jyly MAGATE-men kelisimge qol qoıylǵanyn óte mańyzdy shara retinde atap ótti. Qazaqstan basshysy Vashıng­tonda ótken sammıtte ajal sebetin qarýlardy ǵarysh keńistiginde, álemdik muhıt tabany men beıtarap araldarda, sondaı-aq, Arktıkada ornalastyrýǵa tyıym salatyn irgeli sheshimder qabyldaıtyn ýaqyt kelgenin aıtty. Ári ǵylymı jańalyqtar jappaı qyryp-joıý qarýlaryn jasaýǵa emes, adamzat órkenıetin odan ári damytýǵa jumsalsa eken degen oıyn jetkizdi. Sonymen birge, bul máseleler jóninde halyqaralyq kelisim men BUU reestrin ázirleý jóninde asa qundy usynys aıtty. Qysqasy, Elbasy ondaǵan jyldar boıy ıadrolyq jarylystardan zardap shekken halqynyń muń-zaryn jaqsy sezinetinin Vashıngton sammıtinde taǵy bir dáleldep berdi. Bir sózben aıt­qanda, Qazaqstan basshysynyń basty qaǵıdaty – ıadrolyq qarýdan ada álem. Onyń armanynyń naqty aqıqatqa aınalatynyna senim mol demekpiz. Tólegen MERǴALIEV, Batys Qazaqstan oblysynyń memlekettik mekeme qyzmetkerleri salalyq kásipodaǵynyń tóraǵasy. ORAL.

Beıbitshiliktiń daýysyndaı estildi

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıng­ton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt aıasynda sóılegen sózi búkil álemge beıbitshilik daýysyndaı estildi. Qazaqta «Bir kún urys bolǵan úıden 40 kún bereke kóteriledi» degen danalyq sóz bar. Oq daýsy shyqqan elderdegi qatygezdik pen bos­qyndar jaǵdaıyn kórip, oqyp, bilip otyrmyz. Elbasy sammıtte ıadrolyq qarýlardy óndirý, soǵys vırýsyn taratý órshı berse, ol tek adamzatqa ǵana emes, planetaǵa qaýip tóndiretinin eskertti. Nursultan Ábishuly qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıtynyn, barlyǵy da soǵystan jeńilis tabatynyn burynnan da aıtyp keledi. Ol osy joly ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigimen oılap tabylǵan basqa da qarýlardyń zardabynan adamzat qashyp qutyla almaıtyndyǵyn taǵy da eske saldy. Soǵys bolmaı-aq, ıadrolyq qarýdyń synaq jarylystarynyń ózinen qazaq jeriniń jarasy áli jazylǵan joq. Ýlanǵan topyraqtan ýly shóp ósip shyqty, ony jegen mal aýyrdy, ol maldyń etin jegen adamdar obyrdyń qurbanyna aınaldy, kemis balalar týdy. Halqymyz osyndaı qasiretti bastan keshti. Al mundaı qasirettiń aýqymy planetalyq bolsa adamzat qandaı kúı keshpek? Álemdik deńgeıdegi qaıratker Nursultan Nazarbaev sammıtte ıadrolyq qarýlanýdyń, soǵys órtin órshitýdiń jahandyq zardaptaryn aıta kelip, jer júzindegi saıası, qoǵamdyq qaıratkerlerdi, memleket, belgili uıymdar basshylaryn oǵan qarsy áreket etýge shaqyrdy. HHI ǵasyrdy soǵyssyz etý úshin arnaıy baǵdarlama jasaý kerektigin aıtty. Ol baǵdarlama qandaı máselelerdi qamtý kerektigin de qolmen qoıǵandaı etip, naqtylaı tústi. «Ajal sebetin qarýlardy ǵarysh keńistiginde, álemdik muhıt tabany men beıtarap sýlarda, sondaı-aq,Arktıkada ornalastyrýǵa tyıym salatyn irgeli sheshimder qabyldaıtyn ýaqyt jetti. Ǵylymı jańalyqtardy jappaı qyryp-joıý qarýlarynyń jańa túrlerin jasaýǵa qoldanýdy tyıý jónindegi halyqaralyq kelisim men BUU reestrin ázirlegen jón, dep kóregendik mindet te qoıdy. Sońǵy jyldary terrorlyq áreketterden barlyq elderdi úreı bıleıtin boldy. Mundaı ádiletsizdik pen beıdaýa áreketterden eshqandaı jazyqsyz adamdar, balalar qyrylyp jatyr. Iаdrolyq qarýdyń osyndaı lańkester qolyna túspeý jaǵyn oılastyrý týraly Elbasy eskertpesi de jahan bolyp jumylatyn sharýa. Sammıt aıasynda sóılegen Memleket basshysynyń pikiri álemniń ár túkpirinen jınalǵan qaıratkerler men jalpy tynyshtyqty qoldaıtyn adamzat balasynyń kókeıdegi oılaryn qozǵaǵany málim. Ol jalǵasyn tapsa ıgi. Saılaýbek ESJANOV, oblystyq máslıhat hatshysy. Qostanaı.

Elimizdiń eńbegi eseli

Elbasynyń AQSh-ta ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıttiń birinshi sessııasyna qatysqanyn teledıdardan qa­rap, kórip otyrdyq. Álem nazaryn tigip otyrǵan bedeldi, már­tebeli jıynnan Qazaqstan eńseli óz ornyn alǵanyna qýa­nysh­­­tymyz. Sammıt delegattary aldyn­da Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev sóz sóıledi. О́z sózin­de bizdiń elimizdiń ıadrolyq nysandar men materıaldar qaýipsizdiginiń deńgeıi eń jo­ǵary memleketterdiń al­ǵash­qy jıyrmalyǵynda turǵan­dy­ǵyna barlyǵynyń da naza­ryn aýdartty. Elimizde ıadro­lyq qaýipsizdik boıynsha bir­qatar keshendi sharalar jú­zege asyrylyp jatqanyna, ıad­ro­lyq materıaldardy eks­port­tyq baqylaý júıesiniń jetildirilgenine toqtaldy. «Iаdrolyq jáne radıoak­tıv­tik materıaldardy biriz­den­d­irý ortalyǵyn qurý jó­nin­de jumystar júr­gizilýde. Al­ma­­­ty­daǵy Iаdro­lyq fızıka ıns­tı­tý­tynyń zertteý reak­­torlary tómen ba­ıytylǵan otynǵa kóshirildi. Iаdro­lyq nysandardyń ári MAGATE-niń jan-jaqty ba­qy­laýynda tur», – dedi Memleket basshysy. Sondyqtan da, AQSh-taǵy sammıtte Elbasy: «Biz beı­­bit maqsat úshin ıadrolyq otyn óndirýdiń ja­handyq teh­­no­lo­gııalyq tizbeginen laıyq­ty oryn alý nıetindemiz. Bo­la­shaqta ıadrolyq energııa­ny beıbit maqsat úshin paı­dala­nýymyz qajet», dep atap ótti. Nursultan Nazarbaev osydan 25 jyl buryn Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan soń AQSh-tyń Nevadasy men Qazaqstan­da synaqtar toqtatylǵanyn aıtty. Bizdiń oblystaǵy Maı aýda­ny Semeı ıadrolyq synaq po­lı­gonynyń ózegine jaqyn or­nalasqan aýdan boldy. Iаdro­lyq synaq saldarynan zar­dap shekken aza­mat­tar­dy áleý­mettik tur­ǵydan qoldaý ke­re­ktigi týraly úne­mi aıtylady. Dári­ger retinde ári osy aýdan­daǵy aýrý­ha­na­da qyz­met ja­sap júrgen soń, bul máseleniń ózek­­tiligin aıt­qym ke­le­di. Po­lıgon ja­byl­­ǵannan keıin, 1992 jyly «Iаdrolyq synaqtardyń sal­darynan zardap shekken aza­mat­­tar­dy áleýmettik qor­ǵaý tý­raly» Zań shyq­ty. Iаǵnı, Semeı po­lı­­go­nyn­da 40 jyl boıy júr­gizil­­gen ıadrolyq qarý­dy synaý adam­dardyń densaýlyǵyna jáne aınaladaǵy tabıǵı ortaǵa orny tolmas zııan keltirdi, ha­lyq­tyń jappaı aýrýlary, ólim-jitim kóbeıgeni aıtyldy. Sondyqtan, aýdan turǵyndary Aqjar, Maı, Qaraterek, Maı­túbek, Mal­dar aýyldaryn tóten­she radıa­sııalyq qaýipti aı­maq­qa, al qalǵan Baskól, Kók­tóbe, Ken­túbek, Malaısary, Saty, Ju­mys­ker, Aqshıman aýyl­­d­aryn eń joǵary radıa­sııa­lyq aımaqqa engizýge usy­nystar bildirildi. «Biz burynǵy polıgon aýma­­ǵyn­daǵy halyqty saýyq­ty­rý jáne jer men sýdy zalal­­syz­dandyrý jónindegi júıe­li halyqaralyq kómek aıasyn keńeıtý máselesin qoı­dyq, óıt­keni, Qazaqstan osy qa­si­ret­­pen jalǵyz ózi betpe-bet ke­lip otyr. Men elderdiń kósh­basshylaryn, ásirese Ortalyq Azııa ıadrosyz aımaǵynyń kepili sanalatyn bes derjavanyń basshylaryn, sondaı-aq ıadro­lyq joıylýdyń sýısıdtik qaterin boldyrmaý jónindegi álem­dik maqsatty quptaıtyn mem­leketterdiń mártebeli de­l­e­­gasııalaryn polıgonnyń ja­bylýynyń 25 jyldyǵyna arnalǵan eske alý sharasyna shaqyramyn», – dedi Elbasy. Qazaqstan Prezıdenti sam­mıt ótkizý jónindegi B.Obama­nyń bastamasy jalǵa­syn tabý­y tıis ekenin de jetkizdi. «О́ıt­keni, másele áli sheshim tap­qan joq. Qazaqstannyń osyn­daı is-shara ótkizýge moraldyq qu­qyǵy bar dep oılaımyn. Bul po­lı­gonyn jaýyp, álemdegi tór­tinshi ıadrolyq qarý arse­na­ly­­nan bas tartqan elge degen rı­za­­shylyqtyń belgisi bolar edi», – dedi Memleket basshy­sy. Bul – durys sheshim. Eli­mizdiń be­deli Elbasynyń arqasynda álem aldynda bıik. Jarylystar zar­dabyn tartqan elimizdiń ále­m­dik deńgeıde talqyǵa túse­tin sharýalary az emes dep oılaımyn. Baıbolat QAZBEKOV, aýdandyq aýrýhananyń bas dárigeri. Pavlodar oblysy, Maı aýdany.

Qazaqstan daýysynyń asqaqtyǵyna qýandyq

Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi jahandyq sam­mıtterdiń mańyzy asa joǵary. Álem mundaı jıyndarǵa abyroıly joly, aıtar baılamdy sózi bar memleketterdiń qatys­qa­­nyn qalaıdy. Vashıngton sammıti osyny aıǵaqtaı tústi. Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev bul úrdistiń qaýiptiligin túsin­dirip qana qoıǵan joq, batyl da naqty usynys­taryn ortaǵa sa­lyp, bolashaqtyń beı­bit dıdary qan­daı bolýy kerek­tigin dáleldi sóz­ben dáıektep ber­di. Álemde al­ǵash­qy bolyp ózi­niń asa qýatty ıadro­lyq ále­ý­etin joı­ǵan, iz­gi­lik pen jaq­sy­lyqtyń ja­laýyn jelbi­ret­ken eldiń bas­shysy buǵan moraldyq jaǵynan quqyly ekendigine qýandyq. Qazaqstan Prezıdentiniń «Jap­paı qyryp-joıatyn ja­ńa qarý túrlerin jasaý úshin ǵy­lymı jańalyqtardy paı­­dalanýǵa ty­ıym salatyn ha­lyq­ara­lyq qu­jat ázir­lep, ony oryn­daýdy min­det­teý mańyzdy. HHI ǵasyrda ómirlik is-árekettiń tásili retinde soǵystyń túp-tamyryn bir­tindep joıyp, or­nyq­ty álemniń geo­grafııasyn qalyp­tastyrý qajet. HHI ǵasyrda mı­lı­tarızmniń ja­han­dyq qaýip­sizdikke qater tóndirip, keń aýqymdy halyq­aralyq yntymaqtastyqqa ke­dergi keltiretin áskerı bloktar sekildi rýdımentin eńserý kerek. BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń jańa strategııasy qajet. Aldymyzda múlde jańa qater – terrorshylardyń qolyndaǵy asa qaýipti qarý­ǵa aınalýy múmkin kıber­qylmysty joıýmen aınalysý mindeti tur. Aqyl men ún­qa­tysýǵa, sabyrlylyq pen parasat-paıymǵa shaqy­rý áreketi jahandyq álem qar­sylastarynyń aqpa­rat­tyq shabýyldarynyń qur­bandyqtaryna aınalmaýǵa tıis», degen aqyl-paıymy jaHan jurtshylyǵynyń kóńi­li­nen shyqqany anyq. Tutastaı alǵanda, El­ba­symyzdyń «Álem. HHI ǵa­syr» atty manıfesi HHI ǵa­syr­da ómir súretin jáne jumys is­teıtin óskeleń urpaqtyń taǵ­dyryna álem nazaryn aý­darýdan týyndap otyrǵan alań­daýshylyq dep bilemin. Álibek BAIMAǴAMBETOV, oblystyq memlekettik qyzmetkerlerdi qaıta daıarlaý ortalyǵynyń dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty. Aqmola oblysy.

Qaterdi eskermeı bolmaıdy

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Va­shıng­­tonǵa sapary bary­synda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıttiń birinshi ses­sııasyna qatysyp, sóz sóılegeni qazaq­stan­­dyqtarmen qa­tar, álem jurt­shy­ly­­ǵynyń da nazaryn aýdaryp otyr. Olaı deıtinim, jer besik­tegi sábıdiń shat júzi, ananyń jy­la­maǵany, oqtyń atylmaǵany, bom­banyń jarylmaǵany, tańnyń kúlip atqany, kúnniń kúlip bat­qany bárinen qymbat. Mańaıymyzǵa qaraıyqshy: bir-birimen ejelgi jaýdaı qyr­qysyp, qarý kezenip jat­qan kórshiles elderdi kórgende osy­larǵa ne jetpeıdi degen saýal eriksiz sansyratady. Adam ata men Haýa ana urpaqtary ju­myr jerdi me­ken etkeli nebir qan­tógis­ter­den kóz ashpaǵan ekenbiz. Ata­larymyz, ákelerimiz shybyn janyn shúberekke túıip jan sala shaıqasqan ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń dúmpýi basylmaı jatyp, jer-dúnıe taǵy da solqyldaıdy. Imanymyz úıirilip tur. Kimderden deısiz ǵoı? Elbasymyzdyń sózimen aıtar bolsaq, adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artqany­men, álemge taǵy da zor qater tó­nip turǵanyn jáne onyń aýqy­myn sezinbeýi múmkin emes. Ǵylym jańalyqtary, jańa býyn tehnologııalary mı­lı­tarızm­ge qyzmet etip, 7 mıl­lıard­tan as­tam halyqty bir ıne­niń ushyna qadap qoıdy. Jer órkenıeti jaralǵaly 15 myń­nan astam irili-usaqty soǵys bolypty. Halyqtyń qolynda 1 mıllıard­tan astam atys qarýy bar kórinedi. Ju­myr jerdi ajal toza­ǵyna aınaldyryp jatqan – ózimiz. Tek adam­dar­­dyń aqyl-oıy men erik-ji­geri ǵana bir­de-bir jeńimpazy bol­maıtyn jahandyq so­ǵysty toqtata alady. Pre­zıdentimizdiń úni bıik minberden sań­qyldap estilgende, kózi­mizge jas alǵandaı boldyq. «HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı batyl qadam jasaý qajet. Bizde mundaı múmkindik endi bolmaıdy. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda planeta radıoaktıvti materıaldardyń tirshilik bel­gisi baıqalmaıtyn orasan zor úıindisine aınalady. Bizdiń planetamyz biregeı, bizde munan bas­qa planeta joq jáne bolmaı­dy da», degen paıymdary árkimdi oılandyrýy tıis. Dál búgingideı almaǵaıyp kezeńde halyqaralyq qarýsyzdaný úderis­terin jańa tarıhı jaǵdaıǵa beıimdeýdiń qanshalyqty mańyzdy eke­nin Eýrazııa keńistigindegi turaq­syz­dyq­tan, qandy qyrǵyndardan baıqaýǵa bolady. Adamzattyń júginetini – aqyl, sabyr, parasat-paıym. Ha­­lyq­­aralyq qoǵamdastyqqa osyn­daı talaptarmen qaıyrylǵan Mem­leket basshysynyń málim­de­mesi adamzatqa tilmen aıtyp jet­­kizgisiz qaýip-qater aldynda tur­ǵa­nymyzdy taǵy bir aıǵaqtap ber­genine kózimiz anyq jetip otyr. Jaslan AHMETOV, oblystyq ishki ister departamenti janyndaǵy qoǵamdyq keńes tóraǵasy. Soltústik Qazaqstan oblysy.

Búkil dúnıe beıbitshilik úshin kúresýi kerek

Búginde jer betindegi mıl­lıondaǵan adamdy «Álemd­egi jaǵdaı qaı baǵytta óristeıtin bolady?  Jetekshi derjava­lar arasyndaǵy qarama-qaı­shylyqtar olardyń arasyn­daǵy uzaq merzimdi jańa teke­tireske ulasyp ketpeı me?» degen suraq tolǵandyratyny ras. Biz bolashaq urpaqtyń qa­myn, balalarymyz ben nemere­lerimizdiń bolashaǵy týraly oılaýǵa tıispiz.  Mine, Elbasy N.Nazarbaev tar jol, taıǵaq keshý­den ótken adam, saıasatker retinde «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde jahandyq soǵystan aýlaq bolýymyz ke­rektigi týraly óte jaqsy oı aı­typ­ty. О́tkenińdi bilmeı, bo­la­shaǵyń­dy ba­ǵam­daý múmkin emes. Uly dala­nyń uly muraty – táýel­­siz­­dikke ıe bo­­lyp, hal­qymyz azat­­tyq­tyń baqyt nu­ryn keshkenge deıin­gi aralyqta ne kórmedi! Osynaý taǵ­dyr­sheshti kezeń­de halqymyz bo­la­­shaq taǵdyryn ortasynan oıy ozyq, qatarynan qalpy ozyq, keń oılap, kemel sheshim qabyldaıtyn, isi dara, sózi sara perzenti Nursultan Na­zar­­baev­qa senip tapsyrdy. Qatelespedi. Qazaqstan Respýblıkasy Par­­la­mentiniń qo­s palatasy bas qo­syp, budan 14 jyl bu­ryn N.Na­zarbaev jó­ninde tarıhı she­shim qabyldaǵan sát dál búgingideı kóz aldymda. Min­berde búkil jurt aq ulpa shashy­nan Qarataı Tu­rysov ekendi­gin aıt­qyz­baı tanıtyn Qazaq­stan par­­lament­a­rız­mi­niń aby­zy qońyr daýysymen asyqpaı bylaı degen edi: – Táý eter táýelsizdigimizdi tarıh­taǵy tuńǵysh Prezı­dentimiz Nursultan Nazar­baevtyń esi­mimen baı­la­nystyrýǵa tolyq ha­qymyz bar. Eger Qazaq elin dú­­nıe­júzi qaýymdastyǵy ózge el­dermen terezesi teń memleket retinde tanysa, BUU-ǵa múshe bolsa, Semeı atom polıgony jabylyp, Qazaqstan atom qarýynan bas tartsa, ózgeler bizdiń elge strategııalyq áriptesi retinde qarasa, elimizdi sara ári dara ishki jáne syrtqy saıa­saty úshin qadirlese, onda ol – Nursultan Ábishulynyń álem­degi bedeli men tynym kórmeı etken eńbeginiń, tókken teriniń nátıjesi. Elbasy sol beıbit ómir­ge umtylǵan dara jolyn áli jalǵastyryp keledi. Son­dyq­tan HHI ǵasyrda álemge ty­nysh­tyq tilep, úlken másele kótergen Elbasynyń bul manı­fesi óte mańyzdy. Búkil álem beıbitshilik úshin kúresý kerek. Jandar KÁRIBAIULY, qoǵam qaıratkeri. Jambyl oblysy.

Jahandyq máseleni meńzeıtin manıfest

Aǵymdaǵy jyldyń naýryz aıynda Elbasy AQSh-qa barǵan issaparynda úsh úlken is-sharaǵa qatysyp, Vashıngton qalasynda ornalasqan Karnegı qorynyń shtab-páterindegi qoǵam jáne saıası qaıratkerlermen kez­desýinde «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııalady. Qabyl­danǵan bul manıfest soǵystar men qaqtyǵystardyń aldyn alý jónindegi kelisilgen is-qımyl­dardy aıqyndaıtyn úndeýhat aıasynda boldy. Eshkimge jasyryn emes, jahandyq máselelerdiń ishinde ártúrli sıpattaǵy soǵystar keıingi urpaqtyń ósip-jetilýi­ne tikeleı áser etetini anyq. Elbasy óziniń úndeýhatynda túrli qaterli aýrý­lardyń tamyryna balta shabyl­ǵanymen, so­ǵys vı­rýsyna tótep berý qıynǵa soǵyp jat­qanyn aıtty. Sonymen bir­ge, qaharly sıpat­qa ıe bolǵan halyq­ara­lyq terrorızm bir­­neshe eldiń jaǵ­da­ıyn nasharlatyp, ara­laryna ot salýda. Atalmysh qujatta úsh bas­ty qaǵıdat mazmundalǵan. Birinshiden, soǵystyń daýlas­qan eki jaqqa da keri áseriniń bolýy, ekinshiden, jańa soǵystyń túrinde jappaı qyryp-joıý qarýlarynyń paı­da­lanyla­tyn­dy­ǵy jáne úshin­shi­den barlyq talas-tartystardy ret­teıtin beıbit ún­qa­ty­sý­lar men syndar­ly ke­lis­­sózder kerektigi. Elbasy kóterip otyrǵan másele tek bir ǵana aýma­qty emes, búkil dúnıe­júziniń bolashaq­ta­ǵy ómirin aıqyn­daıdy. Atal­ǵan qaýip-qaterlerdiń der kezin­de sheshimi tabylmasa, jer sharyn­daǵy adamzat balasynyń joıylyp ketý qaýipi bar ekeni anyq. О́mir súrip otyrǵan ǵa­sy­rymyzǵa deıin birneshe so­ǵys­tardyń bolǵanyn bilemiz. Alaıda, XXI ǵasyrdaǵy soǵys­tyń zardaby aýyr tıetini, qazirgi shyndyq. Osyǵan oraı, Elbasy adamzatqa «hhi ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdar­lama qajet ekenin sóz etti. Qabyldanǵan manıfest boıynsha álemdik qoǵamdastyq is-qımylynyń negizgi qaýip-qaterlerdiń aldyn alýyna birneshe amal-áreketter qaras­tyrylǵan. Olar arqyly dú­nıejúzindegi tepe-teńdikti saq­tap turýǵa tolyq senim bar.  Sáýlet SAHIEV, «Syr medıa» JShS janyndaǵy aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń basshysy.