Bıologııalyq fosfor tyńaıtqyshy

Onyń artyqshylyǵy nede? Búkil dúnıejúzi boıynsha degradasııaǵa ushyraǵan aýylsharýashylyq jerleriniń aýqymdy aımaqty alyp jatqany barshaǵa belgili jáne olardyń sany jyldan jylǵa úzdiksiz ósýde. Birikken Ulttar Uıymynyń qaramaǵyndaǵy Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń málimetteri boıynsha, (FAO) sońǵy 5 jylda jerdiń jasyl jamylǵysy 30 paıyzǵa deıin qysqarady dep kútilýde, bul degenimiz, aýylsharýashylyq daqyldaryn egýge paıdalanatyn jerler qunarynyń barynsha tómendep, egin egýge jaramsyz bolyp, sharýashylyq aınalymynan shyǵyp qalý qaýpin meńzep otyr. Topyraq qunarynyń kúrt tómen­deýiniń negizgi sebepteriniń biri aýyl­sharýashylyq daqyldarynan joǵary ónim alý úshin topyraqqa beriletin mıneraldy tyńaıtqyshtar mólsheriniń óte joǵary dárejede ekendigi daýsyz. Árıne, topyraqty mıneraldy azot jáne fosfor tyńaıtqyshtarymen qorektendirgende, tek sol jyly ǵana edáýir ústeme ónim alynatyny belgili, degenmen, bul ónim ýaqytsha ónim, al kerisinshe, tyńaıtqyshtardyń shamadan tys kóp berilýi topyraq qunaryna keri áserin tıgizetini anyq. Demek, topyraq qunarynyń tómendeýi nemese artýy, oǵan beriletin mıneraldy tyńaıtqyshtardyń mólsherine de ti­keleı baılanysty. Sondyqtan da aýyl­sharýashylyq daqyldaryn qorektik elementtermen qorektendirgende, ósimdik­ke qajetti mólsherde ǵana qorek­tendirý qajet. Osyndaı aýylsharýashylyq daqyl­daryna qajetti, negizgi qorektik element­terdiń biri fosfor bolyp tabylady. Topy­raqta fosfor eki túrde  kezdesedi – mıneraldy jáne organıkalyq. Or­ga­­­nıkalyq fosfor joǵarǵy jáne tómengi saty­ly ósimdikterdiń, janýarlar men mıkro­aǵzalardyń tirshilik áreketteriniń negizinde túziledi de túrli topyraqtardyń quramynda 30-45 paıyzdy quraıdy. Topyraqtaǵy organıkalyq zattardyń barlyq túrleri tabıǵı jaǵdaıda belgili bir dárejede ydyraý jáne túzilý prosesteri arqyly úzdiksiz ózgeristerge ushyrap oty­rady. Topyraqtyń bıologııalyq bel­sendiligi neǵurlym joǵary bolsa, ondaǵy ydyraý prosesteri de  soǵurlym qarqyndy júredi, ıaǵnı organıkalyq zattardyń quramynan ósimdikke sińimdi formada fosfor mólsheri bólinip shyǵady. Mejeli ónim alý úshin organıkalyq zattardyń quramynan bólingen fos­fordyń mólsheri, árıne, jet­kilik­siz. Sondyqtan da, organıkalyq tyń­aıt­qyshtarmen qatar mıneraldy tyń­aıtqyshtardy da qosymsha  qoldaný qa­jet. Mundaǵy eskeretin jaıt, mıneraldy fosfor tyńaıtqyshtarmen ósimdikterdi qorektendirgende quramyna baılanysty ártúrli áser etedi. Ásirese, topyraqqa engennen soń fosfattar olarmen hımııalyq reaksııalarǵa túsedi, munyń saldarynan ósimdikter olardyń az bóligin ǵana óz boıyna sińire alady, al negizgi bóligi ósim­dikter sińire almaıtyn túrlerge aınalyp ketedi. Respýblıkamyzda 70 paıyzdan astam egistik jerlerindegi topyraqta ósimdikke sińimdi fosfordyń mólsheri óte tómen. Qazaqstannyń topyraqtarynyń betki qunarly qabatyndaǵy fosfordyń jalpy mólsheri orta eseppen gektaryna 3,0-5,0 tonnany quraıdy, onyń ishinde fosfordyń ósimdikke sińimdi túrine keler bolsaq, gektaryna 0,1-0,2 tonnadan aspaıdy. Iаǵnı, fosfordyń bes tonnasynan bir vegetasııalyq kezeńde, ósimdik  shamamen 150-200 kılo ǵana sińire alady. Osyǵan oraı, topyraqtaǵy fosfordyń jalpy mólsheri men ósimdikke sińimdi túriniń arasynda aıtarlyqtaı alshaqtyq baıqalady.Tipti, quramynda fosfordyń joǵary mólsheri bar mıneraldy tyńaıt­qyshtardy topyraqqa endirgenniń ózin­de, ósimdikterge óte tómen deńgeıde sińi­riledi. Mysaly, bir vegetasııalyq kezeńdegi quramynda fosfor mólsheri óte joǵary qos sýperfosfattyń ósimdikterge sińirilý koeffısıenti 8-10 paıyzdy ǵana quraıdy, qalǵan 90-92 paıyzy jyl saıyn topyraqta «qajetsiz» qor bolyp jınala beredi. Aýyl sharýashylyǵynda fosfordyń róli ne úshin mańyzdy? Ol ósimdik dánderiniń pisip-jetilý prosesin jyldamdatady, sýyqqa tózimdilikti arttyrady, qys mezgilinde ósimdikterdiń tir­­shiligin sýyqtan saqtap qalýyna múmkindik beredi. Demek, búgingi kúnniń negizgi talaptary aýylsharýashylyq daqyldarynan mejeli ári turaqty túrde ónim alý, óıt­­keni sharýashylyqtarǵa baǵasy qol­jetimdi jáne ekologııalyq taza ári paıdalanýǵa tıimdi tyńaıtqyshtar qajet bolyp otyr­ǵan­dyǵy barsha jurtqa aıan. Iаǵnı fosfor tyńaıtqyshtarynyń osyndaı balama túrin oılap taýyp, olardy óndiriske en­gizý ǵa­lym­dardyń aldynda turǵan úlken mindet. Osyndaı ǵylymı-zertteýlerdiń biri – topyraqta birneshe jyldan beri jınalǵan ósimdikter ózdiginshe paıdalana almaıtyn fosfat túrlerin – aýylsharýashylyq daqyldaryna sińimdi túrlerine aınaldyra alatyn mıkroaǵzalardy qoldaný bolyp tabylady. Tabıǵatta tek osy aǵzalar ǵana fosfordyń erimeıtin túrin erıtin túrine aınaldyrý qabiletine ıe. Sonymen, fosfattardy ósimdikterge sińimdi túrge aınaldyrýda qolaıly ári qaýipsiz ádis, ol mıkroaǵzalar negizinde jasaǵan mıkrobıologııalyq preparat bolyp eseptelinedi. Bul atalǵan pre­­parat topyraqta birneshe jyldan jınalǵan «qajetsiz» jatqan fosfor tyńaıt­qysh­tarynyń edáýir bóligin shamamen bir vegetasııalyq kezeńniń ózinde-aq 20-30 paıyzyn ósimdikke sińimdi túrine aınaldyratyny ǵylymı túrde tolyq dáleldendi. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda búgingi kúni negizinen sheteldik biren-saran bıopreparattar qoldanylyp júr. Naryqta olarǵa uqsas otandyq bıopreparattar múldem joq deýge bolady. Eskeretin jaıt, biz úshin sheteldik preparattardyń tıimdiligi óte tómen, óıtkeni, olardyń quramyna kiretin bakterııalar Qazaq­stannyń topyraq jáne klımattyq jaǵdaılaryna beıim­del­megendikten, olardyń aýyl­sharýa­­­shy­lyq daqyldarynyń ónimi men topyraqtyń qunaryn arttyratyn bıologııalyq bel­sendi qasıetteri tómen bolyp sanalady. Osy máseleni sheshý maqsatynda Mık­ro­bıologııa jáne vırýsologııa ınstı­týtynyń ǵylymı qyzmetkerleri fosfordyń kúrdeli, ósimdik sińire almaıtyn túrlerinen ósimdikter tez ońaı sińire alatyn túrlerine aınaldyra alatyn, joǵary belsendi qabileti bar arnaıy suryptalǵan bakterııalardyń ne­gizinde otandyq jańa bakterıaldyq bıopreparat ázirlep shyǵardy. Bıopreparat ýytty ári patogendi emes jáne fıtotoksındi qasıeti joq, ıaǵnı aýylsharýashylyq daqyldaryna zııany tımeıdi. Bıopreparatty qoldaný ekologııalyq jaǵynan qaýipsiz jáne qorshaǵan ortany qorǵaý talaptary­na tolyǵymen sáıkes keledi. Bıopre­parattardy qoldaný tásili óte qara­paıym, kez kelgen sharýa qojalyqtary paıdalanýǵa yńǵaıly jáne qoljetimdi. Tuqymdyq dándi seber  aldynda bak­terııalardyń tiri jasýshalary negizinde jasalǵan bıopreparatpen óńdeıdi de topyraqqa egedi. Atalǵan bıopreparatty qoldanǵanda topyraqtaǵy fosfordyń erimeıtin túrlerin 20-30 paıyzǵa deıin ósimdikke qolaıly ári sińimdi túrine aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Sońǵy eki jylda bul bıopreparat Almaty, Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystary sharýa qoja­lyqtarynda aýqymdy kólemdegi soıa men maqta egistikterinde dalalyq synaqtan ótip jáne onyń tıimdiliginiń joǵary ekendigi dáleldendi. Soıanyń ónýi men ósýine bıopreparattyń oń áser tıgizetini baıqaldy, ósimdiktiń bıomassasy 1,8-2,0 ese, sabaǵynyń  ortasha uzyndyǵy 20-25 paıyz ósti, al soıa burshaǵynyń sanyna keletin bolsaq 30 paıyzǵa artqany baıqaldy. Sonymen birge, ónimi mıneraldy fosfor tyńaıtqyshtardy qoldanýmen salystyrǵanda 20-30 paıyzǵa jýyq artqany anyqtaldy. Qoryta aıtar bolsaq,  Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynda jasalǵan bıopreparat – keń aýqymda qoldanylýǵa daıyn Qazaqstandaǵy birden-bir otandyq preparat. Respýblıkamyzdyń naryǵynda kezdesetin osy tektes sheteldik preparattardan 2-3 ese arzan ári áldeqaıda tıimdi. Eger bul máseleni ekonomıkalyq turǵydan qarastyratyn bolsaq, mıneraldy fosforly tyńaıtqyshtyń shyǵyn normasy topyraqtyń túrlerine baılanys­ty bir gektarǵa shamamen 150-200 kılony qurasa, teńgege shaqqanda, ketken shyǵyn orta eseppen 20-26 myń teńgeni quraıdy. Bul mezette, otandyq fosfatsińirýshi bıopreparattyń gektarlyq mólsheri bar bolǵany 200-300 gramdy quraıdy, al teńgemen eseptegende gektaryna 0,8-1,0 myń teńge ǵana shyǵyndy quraıdy, ıaǵnı mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldanýmen salystyrǵanda 20-25 ese arzan. Atalǵan bıopreparatty qoldaný hımııalyq fosfor tyńaıtqyshtardyń qoldanylýyn barynsha tómendetedi, kerisinshe, ósimdiktiń fosfor elementine degen qajettiligin  jaqsartyp, topyraq­tyń qunaryn arttyrady. Amankeldi SADANOV, BǴM ǴK Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty  Almaty