Áýpirim táńirmen Sırııada ýaqytsha bitimge qol jetkendeı bolsa, qaıshylyqtyń Lıvanǵa aýysý qaýpi tónip tur. Bul jerde Sırııada da qaıshylyqtyń negizi súnnıtter men shııtter arasyndaǵy tartysta jatqanyn umytpaǵan jón. Lıvanda bul qaıshylyq burynnan etek alǵan.
Jurt nazary negizinen Sırııadaǵy jaǵdaıǵa, onda ýaqytsha bitim jasaýǵa aýyp, naýryzdyń 10-11-i kúnderi Kaırde ótken Arab memleketteri lıgasy mınıstrleriniń tótenshe sessııasynyń sheshimine aıtarlyqtaı kóńil bóline qoıǵan joq. Onda budan burynyraq Parsy shyǵanaǵyndaǵy memleketter uıymy yntymaqtastyǵy keńesiniń (PShMUYK) áskerılengen lıvandyq shııttik «Hezbolla» partııasyn terrorlyq uıym sanaý jónindegi sheshimin Lıgaga múshe 22 eldiń 20-sy qoldap, 2 el qalys qalyp, qaýly qabyldaǵan edi. Bul sheshim sol aımaqta úlken dúrbeleń týdyrdy.
«Hezbollany» aıyptaǵan, ony terrorlyq uıym sanaǵan elderdiń bárin atap jatpaı-aq, qalys qalǵan eki eldi atasaq ta biraz jaıdy túsinýge bolǵandaı. Olar – Lıvan men Irak. Bulardyń ózi solaı ataǵanǵa qarsymyz dep daýys kótere almaı, tek qalys qalýmen shekteldi. «Hezbollaǵa» ara túsý qıyn-aq. Osynaý ekstremıstik partııa, onyń áskerı qanaty «Ál-Hashsh ál-Shabı» óziniń radıkaldyq áreketterimen erekshelendi. Ol Sırııa prezıdenti Bashar Asadtyń birden-bir odaqtasy bolyp tabylady jáne shııttik Iranǵa arqa súıeıdi.
Aldymen basyn ashyp aıtatyn jaı: bul shıelenistiń negizinde súnnıttik Saýd Arabııasy men shııttik Irannyń múddeleri jatyr. Buryn Saýd Arabııasymen tyǵyz ekonomıkalyq qarym-qatynasta bolǵan Lıvan eki ottyń ortasynda qalǵandaı. Qaı jaǵyna shyqsa da taıaqtyń bir ushy bularǵa tıedi. Buryn Er-Rııad jyl saıyn Lıvanǵa, onyń armııasy men arnaýly qyzmetin nyǵaıtýǵa 4 mıllıard dollar kómek beretin. Sondaı-aq, 300 myń lıvandyq Saýdııaǵa baryp jumys istep, eline 5 mıllıardtaı qarjy alyp qaıtar edi. Sodan aıyrylsa, Lıvannyń kúni qarań.
Bul úshin Beırýt «Hezbollany» qurbandyqqa shala almaıdy. Oǵan shamasy da kelmeıdi. Iran men Sırııaǵa arqa súıegen bul partııanyń myqty áskerı qanaty barlyǵy óz aldyna, olar parlamentte de yqpalyn júrgizedi. Sol yqpaldyń saldarynan bul el birazdan beri prezıdentsiz. Munda prezıdentti parlament saılaıdy. «Hezbolla» óz mandattaryn paıdalanyp, usynǵan kandıdatty ótkizbeı tastaıdy. Sodan da Beırýt olarmen sanaspaı tura almaıdy.
Sóıtip, syrttaǵylardy bylaı qoıǵanda, Lıvannyń ishiniń ózi súnnıttik jáne shııttik bolyp ekige jarylyp otyr. Beırýt pen jaǵalaýda súnnıtter kópshilik bolsa, Sırııaǵa jaqyn jaqta «Hezbollany» arqa súıeıtin shııtter basym. Syrt jaqtan bireýler shyrpy jaqsa, órt lap etkeli tur. Arab memleketteri lıgasynyń «Hezbolla» jónindegi sheshimi Lıvandy eriksiz shııttik koalısııa jaǵyna shyǵardy.
Alda ne bolady? Er-Rııad bastaǵan súnnıttik koalısııa men Tegerannyń jetegindegi shııttik koalısııa taıtalassa, qaısysy ústem bolaryn kim bilgen, al ekeýiniń ortasynda qalǵan Lıvanǵa qıyn soǵary anyq. Onyń ústine, bul eldegi arabtardyń 40 paıyzy – hrıstıandar. Olarǵa da ońaı soqpaıdy.
Grýzınder saılaýǵa bara jatyr...
Prezıdent Georgıı Margvelashvılıdiń usynysymen premer-mınıstr Georgıı Kvırıkashvılı eldegi parlament saılaýynyń kúnin belgiledi. Ol ústimizdegi jyldyń qazanynda ótpek. Oǵan áli alty aıdaı ýaqyt bar.
Saılaý naýqany qazirdiń ózinde bastalyp ketti dese de bolǵandaı. Partııalar óz pikirlerin bildirip jatyr, saıasatkerler ózderine saıası upaı ákeletin málimdemeler de jasap tastady. Bul elde qazir parlamenttik júıe ústem. Sodan da saıası kúshter sol parlamenttegi orynǵa talasady. Sol úshin, halyqtyń yqylasyn ózderine aýdarý maqsatynda keıde artyq-aýys pikirler de aıtylyp qalady.
Saılaý qaıda ótpeı jatyr deımiz ǵoı. Biraq bul saılaýdyń grýzınder úshin mańyzy bólegirek. О́tken jolǵy, ıaǵnı 2012 jylǵy parlament saılaýynda el ekige jarylǵandaı bolyp, burynǵy prezıdent Mıhaıl Saakashvılıge qarsy mıllıarder Bıdzına Ivanıshvılı basqarǵan «Grýzııa armany» koalısııasy qurylyp, oǵan alty partııa birikti. Koalısııa jeńiske jetip, bılik tizginin ustaǵan Ivanıshvılıdiń degeni bolyp, tutqaly qyzmettiń barlyǵyn ózara bólisken. Tipti, premer-mınıstrlikti jas qaıratker Iraklıı Garıbashvılıge, al prezıdenttikti ǵalym Georgıı Margvelashvılıge usynsa da, naqty bılik mıllıarderdiń qolynda boldy.
Endi sol koalısııaǵa birikken partııalar saılaýǵa jeke-jeke túspek. Demek, olardyń arasynda, bálkim, laýazym bólisýde kelispeýshilik boldy ma eken, til tabyspaǵany anyq. Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı jaǵdaıda tartys kúsheıedi. Buryn jeńilis tapqan Saakashvılıdiń Birikken ulttyq qozǵalys partııasy endi eńsesin kóterip, belsendi aıqasqa shyǵatyny anyq. Biraq olar jeńiske jetedi deý de qıyn. Saılaýǵa jeke túskenmen, buryn «Grýzııa armany» koalısııasyna birikken partııalar keıin úkimet qurarda qaıta qosylýy ábden múmkin.
Grýzııadaǵy saıası kúshterdiń ereksheligi – olar negizinen Batysqa baǵyt ustaǵandar jáne oǵan qarsylar bolyp bólinedi. Sońǵylaryna Reseımen baılanysty túzetý baǵytyndaǵylar da qosylady. Jalpy, bul eldegi saıası kúshter Grýzııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasqa aıryqsha mán berip, ózderiniń saılaý naýqany kezindegi jumystarynda ony keńinen paıdalanbaq. Ásirese, buqara halyqtyń patrıottyq sezimin qozdyratyn antıreseılik rıtorıka etek alatyny qazirdiń ózinde ańǵarylyp otyr. Bul bir partııalarǵa upaı ákeledi.
Jurtqa belgili, Grýzııa men Reseı arasyndaǵy jaǵdaı 2008 jylǵy soǵystan keıin, Abhazııa men Ońtústik Osetııanyń Grýzııadan bólinip shyǵýynan keıin jaqsy emes. Eki jaqtan da bir-birine qatqyl sózder aıtylady. Myna saılaý aldynda ol kúsheıetin túri bar. Grýzııa prezıdenti G.Margvelashvılı men qorǵanys mınıstri Tına Hıdashvılıdiń pikirleri bireýlerge unasa, ekinshi jaqtyń ashý-yzasyn týdyrdy. Aıtalyq, qorǵanys mınıstriniń «órkenıetti dúnıe Reseıdiń qaýpine qarsy birigýi tıis» degen sózine Reseı SIM-iniń orynbasary Georgıı Karasın: «Shydamnyń da shegi bar», degendi aıtyp jiberdi. «Sonda, shydamaǵanda, ne istemeksińder», degen daýys Grýzııada jıi estildi. Ony aıtqandar Máskeýmen baılanysty túzeıik degenderge qarsy daýys beretini anyq.
Saılaýǵa deıin áli alty aı bar. Osy ýaqytta grýzınder bir-birimen biraz aıtysatyn syńaıly. El birligin, qoǵam birligin oılaıtyndar aıtysýdyń, bólinýdiń ne qajeti bar deıdi. Ekinshi jaq sol aıtyspen, kúrespen shyndyqqa jetemiz dep órekpıdi. Túsinistik ketken jerde bereke bola qoımaıtyny jáne belgili.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
