Úsh tuǵyrly til – ulttyń keleshegi

Jańashyldyq jemisteri

Á.Dosmuhambetov atyn­daǵy daryndy balalarǵa mamandandyrylǵan qazaq mektep-ınternaty – eńseli bilim ordalarynyń biri. Ujymnyń óskeleń urpaqqa sapaly bilim, sanaly tárbıe berý tájirıbeleri respýblıkamyzda taratylyp, úlgi-ónege etilip keledi. Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyndylary boıynsha ondyqqa enýimiz sonyń bir dáleli bolsa kerek. «100 naqty qadam» Ult Josparynda atap kórsetilgendeı, bolashaq kadrlardyń básekelestik qabiletin arttyrý, bilim sektorynyń eksporttyq áleýetin kóterý, ozyq tehnologııalardy engizý – búgingi ýaqyt talaby. Bul oraıda, «Tildiń úshtuǵyrlylyǵy» jobasy aıasynda qazaq, orys, aǵylshyn tilderin jetik meńgergen, ózindik oılaý daǵdysy qalyptasqan jeke tulǵany tárbıelep shyǵarý basty mindet bolyp tabylady. Ýaqyt ozǵan saıyn fýnksıonaldyq saýattylyqtyń mańyzy tipti artyp keledi. Men keı kezde ata-analar tarapynan «onsyz da sabaq júktemesi kóp oqýshylarǵa birneshe til úıretýdiń qanshalyqty qajeti bar?» degen pikirlerdi estip qalamyn. Bul – jańsaq túsinik. Kóptegen elderdiń aǵylshyn tilin jappaı ıgerý arqyly zor ekonomıkalyq tabystarǵa jetip júrgeni eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıdi. Oqýshylardy belsendi is-áreketke tartyp, tildik ortany jetildirý tynymsyz eńbektiń, júıe­li izdenistiń arqasynda keletinin jurt­shylyq uǵynsa, quba-qup bolar edi. «Ustazdyń qarýy – sabaǵy» de­mekshi, kóp jylǵy tájirıbemnen túı­genim, til úırenýdiń eshqandaı kúrdeliligi de, qıyndyǵy da joq. Meniń alǵa ustanǵan basty maqsatym – oqý úrdisin uıymdastyrý barysynda balanyń pánge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, shyǵarmashylyq súıis­pen­shiligi men qarym-qabiletin ashý. Onyń joldary sanalýan, árqıly. Dástúrli jáne jańa ınnovasııalardy sabaqtastyrýdyń, oqytý nysandary men tehnologııalardy únemi jańartýdyń, oqý baǵdarlamasyna álemdik standarttardy qoldanýdyń arqasynda birneshe tildi biletin kóptegen shákirtterim qanattanyp ushty. Máselen, Dmıtrıı Naqysbaev degen shákirtim Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy halyqaralyq joǵary oqý ornyn bitirip, qazir osynda jumys isteıdi. Saıasattaný ǵylymdarynyń kandıdaty. Aǵylshyn, qytaı tilderin erkin meńgergen. Aıdana Qazybaeva degen shákirtim halyqaralyq konkýrsta ozyp shyǵyp, AQSh-ta bir jyl bilimin jetildirip qaıtty. Búginde Agrarlyq akademııada bıotehnolog mamandyǵyn aǵylshyn tilinde ıgerýge den qoıǵan. Bıyl Álisher Júrgenbaev degen oqýshym respýblıkalyq baıqaýda aǵylshyn tilinen birinshi oryndy ıelenip, Nazarbaev Ýnıversıtetke grant utyp aldy. Bolashaǵynan mol úmit kúttiretin shákirtterim az emes. Mundaǵy aıtpaǵym, ustaz kásibı deńgeıi joǵary, zııatkerlik, shyǵarmashylyq áleýeti mol, izdenisi jan-jaqty maman bolýy jetkiliksiz. Buǵan qosa, tildik ortany jetildirý maq­satymen oı-óristi keńeıtýdiń, sóıleý daǵdysyn ornyqtyrýdyń dıalogtik qarym-qatynas jasaý, suhbattar qurý, róldik oıyndar tásilderin qoldaný óte tıimdi. Munyń ózi bir-birlerimen pikirler almasýǵa, oı­laryn túsinikti etip jetkizýge daǵ­dy­lan­dyrady. Sonda ǵana ustaz ben shákirt­tiń birlesken eńbegi nátıje ákeledi. Qazirgi ýaqytta tildiń úshtuǵyr­ly­lyǵyn eńserýde oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń da yqpaly zor. Ásirese, aqparattyq- kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń damyǵan kezeńinde jańalyqtar kóshi­nen qalmaǵan abzal. Oqý úderisinde ujym eki baǵytta jumys isteıdi. Biri – gýmanıtarlyq, ekinshisi – jara­tylystaný-matematıkalyq pánder. Ádistemelik-ǵylymı baǵdarlamalar sheńberinde joǵary synyptarda matematıka, fızıka pánderin aǵylshyn tilinde oqytý úrdisi qolǵa alyna bas­tady. Osyǵan oraı aǵylshyn tili muǵalimderine nátıjege jumys isteý talaby qoıylyp otyr. Oqýshylardyń tildik oı-órisin keńeıtý, tilge degen qurmetin oıatý – basty másele. Birsaryndylyq oqýshynyń yntasyn joǵaltady. Sondyqtan, ár sabaqty barynsha túrlendirip, jańa tehnologııalardy qoldaný sabaq mazmunyn ashýmen qatar ár oqýshynyń boıynda jaqsy qasıetterdi qalyptastyrýǵa keńinen jol ashady. Elbasy ulttyń básekege qabilet­tiliginiń asa mańyzdy sharty retinde álemdik básekelestik úderisinde tabysqa jetýge múmkindik beretin kúshti rýh pen bilim ekenin únemi aıtyp keledi. Memlekettik tildiń mańyz­dylyǵy aıtpasa da túsinikti. Al, aǵylshyn tilin bilý qajettilikke aına­lyp bara jatqanyn bárimiz de sezip otyrmyz. Sondyqtan, qazaqstan­dyqtardyń jańa urpaǵy eń kem degende úsh tildi meńgerip, kóptildilikti qalypqa aınaldyrady degen senim mol. Záýresh AITBAEVA, Á. Dosmuhambetov atyndaǵy mamandandyrylǵan oblystyq qazaq mektep-ınternatynyń aǵylshyn tili páni muǵalimi PETROPAVL

Búgingi kún talaby

Kóptildi bilim berýdiń negizgi maqsaty –  oqýshylardy bilimdi, tárbıeli, daryndy, jan-jaqty, kóptildi tulǵa retinde qalyptastyra otyryp, olarǵa ózderiniń bilimin ári qaraı Qazaqstannan syrt elderde, máselen, Reseı, Eýropa, Amerıka men Azııanyń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda jalǵastyrýyna múmkindik berý. Bul óz aldyna bilim berý sapasynyń, ǵylym salalarynyń damýy men ilgeri basýyna alyp kelýi tıis. Osy rette mektep-gımnazııa damý baǵdarlamasyn qabyldap, óziniń tarıhy men salt-dástúrin tereń meńgergen, úsh tilde erkin qarym-qatynas jasaı alatyn, óz betimen izdene alatyn, zertteý arqyly oqıtyn, jan-jaqty, kóptildi tulǵa tárbıeleý júıesin qalyptastyrýdy mindet etip qoıdy. Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda jaratylystaný sıklynyń pánderin aǵylshyn tilinde oqytatyn mamandardy daıarlaý qolǵa alynýda. Degenmen, áli de aǵylshyn tilinde sabaq beretin mamandardyń tapshylyǵy úlken  qıyndyq týǵyzady, úshtildi mektepter eksperıment retinde ashylǵan kezden beri bul salada sheteldik volonterler men mamandar uzaq ýaqytqa turaqtamaǵany belgili. Mektepterde kóbinese aǵylshyn tilin ózdiginen oqyǵan pán muǵalimderi nemese aǵylshyn tili páni muǵalimderi jaratylystaný-matematıka sıklynyń pánderinen  sabaq berýde. Qazirgi tańda bizdiń mektep-gımnazııamyzdyń aǵylshyn tilin jetik meńgergen túlekteri halyqaralyq úlgidegi sertıfıkattar ıelenip, Qytaı, Malaızııa, Ulybrıtanııa, Chehııa, Túrkııa, AQSh, Shvesııa memleketteriniń kolledjderi men ýnıversıtetterinde  tegin bilim alýda. Oǵan qosa, elimizdiń aldyńǵy qatarly tildik joǵary oqý oryndarynda birqatar úzdik oqýshylarymyz memlekettik grant negizinde shet tili, shyǵystaný, fılologııa, halyqaralyq quqyq mamandyqtaryna daıarlaýda. Oqýshylarymyz tildik qabiletterin jetildirý maqsatynda jylda Úndistan Ulybrıtanııa, Polsha memleketterine baryp, tildik kýrstar men konferensııalarǵa qatysyp otyrady. Úshtildi synyptarda sabaq beretin qazaq tili men ádebıeti, sonymen qatar, orys tili men ádebıetiniń muǵalimderi de óte tájirıbeli ustazdar. Aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikteri de jeterlik. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Men búgingi urpaqtyń úsh til bilýin qoldaımyn. Memlekettik til –memleketti qurýshy ulttyń tili, al orys tilin bilý – uly baılyq. Aǵylshyn tili ilgerileýshilik pen tehnologııalardyń tili bolǵandyqtan biz ony úırenýge tıispiz» dedi. Iаǵnı, Elbasy keleshek zamannyń kilti kóp til bilý men kerekti mamandyqqa erkin qol jetkizý múmkindiginde ekendigin boljap otyr. Básekege qabiletti 30 eldiń qataryna kirý úshin elimizdiń ındýstrııa, ǵylym salalaryn damytýǵa bar kúshimizdi salýymyz qajet. Bul oraıda, jas urpaqtyń aǵylshyn tilin meńgerip, mektep  qabyrǵasynan-aq álemdik ǵylym-bilimniń tilin is júzinde qoldana ala­tyndaı daıar maman bolyp shyǵýy úlken jetis­tik. Sol sebepti, úsh tildi bilim berý ba­ǵy­tynda atqarylyp jatqan is-sharalar óte mańyz­­dy dep sanaımyn, jumystar alda­ǵy ýaqyt­ta da óz jalǵasyn tabady degen úmittemiz. Ásem QAShQYNBEKOVA, M.Maqataev atyndaǵy №140 mektep-gımnazııa dırektorynyń beıindi oqytý jónindegi orynbasary ALMATY

Úzdiksiz úırený

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev úsh tuǵyrly tildi damytý baǵdarlamasyn engizý jóninde tapsyrma júktegeni belgili. Bul joba sońǵy jyldary Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetinde de keńinen júzege asyryla bastady. Stýdentter ilkide eki tilde (qazaq jáne orys) oqytylyp kelse, sońǵy jyldary aǵylshyn tili qosylyp, úsh tilde oqytý júıesi qalyptasýda. Bul – mamandarymyzdyń básekege qabiletti bolýy úshin óte qajet baǵdarlama. Búginde úsh tuǵyrly tilge negiz bolǵan tilderdi meńgerýge múmkindik mol. Ýnıversıtetimizde 2015-2016 oqý jylynda aǵylshyn tilinde oqytý úshin arnaıy top quryldy. Alǵashqy kezeńde stýdentter testileýden ótkizilip, sonyń negizinde stýdentter irikteldi. Iаǵnı, tańdaýly pánderdi aǵylshyn tilinde oqytý maqsatynda fızıka nemese hımııa syndy jekelegen pánder aǵylshyn tilinde oqytyla bastady. Osylaısha, ýnıversıtet qabyrǵasynda kóptildi top quryldy. Atalǵan topqa dáris ótkizetin oqytýshylar quramy aǵylshyn tilinen akademııalyq emtıhan tapsyryp, arnaıy sertıfıkatqa ıe boldy. Iаǵnı, olar IELTS nemese TOEFL deńgeıinde aǵylshyn tilin meńgergen mamandar. Bul durys tańdalǵan ádisteme júıesi dep oılaımyn. О́ıtkeni, aǵylshyn tilin jaqsy meńgergen maman jas órenderdiń sanasyna qajetti bilim-biligin quıa alady. Atalǵan topta shet memleketterde magıstrlik bilim alǵan oqytýshylar da bar. Sondaı-aq, joǵary oqý ornynda semınarlar turaqty túrde uıymdastyrylady. Bul jıyndarda oqytýshylarymyz aǵylshyn tilinde sabaqty uıymdastyrý, jas tálimgerler úshin qyzyqty etip ótkizý joldary sııaqty suraqtarǵa jaýap taýyp, bir-birimen tájirıbe almasady. Sabaq ústinde týatyn máselelerdi anyqtaýdy, ony sheshý joldaryn tabýdy aqyldasady. Sonymen birge, pedagogıkalyq turǵydaǵy ıdeıalary men jobalaryn ortaǵa salyp, jetistikterimen bólisedi. Aǵylshyn tilinde oqytylatyn pándi túsinikti ári uǵynyqty etip jetkize bilý de óner. Árıne, HHI ǵasyr – jańa tehnologııalardyń ǵasyry. Barlyq sabaq úderisterin tehnologııalardyń qatysýynsyz elestetý qıyn. Sondyqtan, tildi oqytýda birinshi kezekte zamanaýı qural-jabdyqtardyń paıdalanylatyndyǵyn aıtýymyz kerek. Ýnıversıtet tarapynan ınteraktıvti taqta, ınternetke qosylǵan kompıýter, dáristerdi tikeleı tyńdaýǵa arnalǵan arnaıy alyp monıtor sııaqty qajettilikterdiń barlyǵy berilgen. Ýnıversıtet rektory qyzmetin atqarǵan Sháripbek Ámirbektiń qoldaýymen úsh tilde oqytý baǵdarlamasy tehnıkalyq turǵydan tolyq qamtamasyz etildi. Ýnıversıtet basshylyǵyna jýyrda kelgen Meıir Eskendirov te bul baǵdarlamaǵa zor kóńil bólip otyr. Bizdiń aýdarma teorııasy men praktıkasy kafedrasynyń sheteldik áriptesteriniń biri – AQSh-tyń Kanzas ýnıversıteti. Atalǵan ýnıversıtet ǵalymdary onlaın júıesi arqyly bizdiń dárishanamyzǵa shyǵyp, stýdenttermen tikeleı suhbat júrgize alady. Stýdentterimiz belgili taqyryptardy sheteldik áriptesterimizben birge talqylaıdy. Osylaısha, onlaın-sabaq arqyly oqytýshylar ǵana emes, stýdentterdiń de tildik biliktiligi artady. Sondaı-aq, onlaın-semınarlarǵa qatysýdy jolǵa qoıdyq. Máselen, aǵylshyn tili pániniń oqytýshysyn daıarlaýǵa baǵyttalǵan «kursera» atty arnaıy baǵdarlama bar. Bul da oqytýshy deńgeıin kóteredi. Men bul kýrstyń úsh satysynan óttim. Jeltoqsan aıynan beri bes aı merzim ishinde Arızona ýnıversıtetiniń qashyqtyqtan oqytý júıesi boıynsha bilimimdi jetildirip kelemin. Jáne atalǵan ýnıversıtetten alǵan bilimimdi basqa da áriptestermen bólisip, biliktiligin arttyrýǵa kómektesýge bolady. Qashyqtyqtan oqýǵa árkimniń múmkindigi bar. Stýdentterdiń tildi meńgerýine kelsek, bul olardyń qarym-qabiletine baılanysty. Máselen, tildi joǵary, ortasha jáne tómen deńgeıde meńgergender retinde qarastyrsaq, tómen dárejedegi topqa aǵylshyn tilin basynan bastap qaıta oqytýǵa týra keledi. Jastar el keleshegi bolǵandyqtan, olardyń kóp tildi meńgerýi mańyzdy másele. Bul rette oqytýshylar aıanyp qalmaıdy. Jańa tehnologııalarmen birge burynǵy dástúrli ádistemelik quraldar da qoldanylady. Stýdentterdiń qyzyǵýshylyǵyn oıata alatyn hám qolaıyna jaǵatyn jeńildetilgen baǵdarlamalar paıdalanylady. Degenmen, tildiń irgetasy mektep qabyrǵasynda qalanady. Osy oraıda, úshtildiliktiń negizgi bastaýy mektep ekenin esten shyǵarmaǵan abzal. Al, bizdiń aldymyzda aýyl mektepterindegi aǵylshyn tili pániniń oqytylý deńgeıin jaqsartý úshin pedagogıka mamandarynyń zamanǵa saı jańa býynyn daıarlaý mindeti tur.  Gúlnar QUSAIYNOVA, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti aýdarma teorııasy men praktıkasy kafedrasynyń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty SEMEI