Úshtildilik ne úshin qajet?

Úsh tuǵyrly til jaıynda áńgime shyqqannan beri jurtshylyq arasynda ártúrli pikirler aıtylyp júrgeni jasyryn emes. Bireýleri jańalyqty jaqtaıdy, endi bir parasy onyń utymdylyǵyna kúmán keltiredi. Til ustanymy boıynsha qazir bizdiń qoǵamymyz eki daı bolyp turǵandaı da áser qaldyrady. Qazaq nemese orys tilinde sóıleıtinderdiń arasyna kózge kórinbeıtin syzat túsip qalatyn kezderi de bolady. Al endi, anyǵyna kelsek, úshtildi bilim berýdi iske asyrý halyqtyń barlyq toptaryn biriktiredi, qazaq tilinde sóıleıtin jáne orys tilinde sóıleıtin qaýymnyń ortaq aqparattyq óriste toptasýyna, birin-biri neǵurlym jaqsyraq túsinýine, júrekpen uǵysýy­na múmkindik beredi. Bizdiń dittegenimiz de sol emes pe?! Osylaısha qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi memlekettik tilde sóıleı bastaıdy dep oılaı­myz. Úshtildi júıe barlyq qazaq­stan­dyqtar úshin birdeı jaǵdaı jasaıdy, barlyq adamdardy aqparatqa jetý jolynda teń múmkindikpen teńestiredi. Álemniń ozyq damyǵan elderi­niń qataryna enýge umtylǵan Qazaqstan­nyń ǵylym men ındýstrııany damytý oraıynda basqa elderden qalyp qoımaýy óte-móte mańyzdy. Al jastardyń aǵylshyn tilin bilýi IT-tehnologııa, mashına jasaý, bıomedısına, kıbernetıka jáne adamzat aqyl-oıynyń basqa da asa mańyzdy salalaryndaǵy jańa maǵlumat-derekterge qoljetimdilikti qamtama­syz etedi. Olaı bolsa, sońǵy ınnovasııalar men ázirlenimderden qalyp qoımas úshin biz aǵylshyn tilin erkin bilýge tıispiz. Bul, ásirese, bizdiń ınjenerlik sala men tehnologııamyz úshin aýadaı qajet. Estonııa men Polsha aǵylshyn tilin joǵary dárejede biletin elder qataryna 20 jylda kirip úlgerdi. Álbette, biz olardan mysqaldaı da kem emespiz. Bizdiń halqymyz bas­qa tilderdi jyldam úırenýge asa beıimdi, sondyqtan úshtildilikti durys engizgen jaǵdaıda ana tilin saqtaý oraıynda problemalar týyndamasa kerek. Mamandar bul úshin pánderdi termınologııasy latyn tilinde qalyptasqan pánderden bastaý kerek deıdi. Solaı jeńil bolmaq. Buǵan, ásirese, bıologııa jáne ınformatıka pánderi dóp keledi eken. Memlekettik baǵdarlama aıasynda pedagogtardy aǵylshyn tiline ǵalamtor arqyly jappaı oqy­týdy bastaý qarastyrylǵan. Peda­gogıkalyq JOO-larda aǵyl­shyn tildi muǵalimderdi daıarlaýǵa kóp kúsh-jiger bólinýde. Munyń ózi muǵalimder daıarlaý sapasyn kópten-kóp jaqsartady dep kútilýde. Bizdiń mektep oqýshylary sheteldik ozyq úlgidegi basylymdar boıynsha oqıtyn bolady. Demek, oqýlyqtardy bir tilden ekinshi tilge aýdaryp mashaqattanyp jatpaımyz. Ári bizdiń mektepterimiz eń sońǵy málimetter men ǵylymı tujyrymdarǵa ıek artady. Shet tilin úırený matematıkalyq bilimdi jaqsartyp, JOO-ny jaqsy bitirý yqtımaldyǵyn 25 paıyzǵa arttyrady. Dúnıejúzilik  tájirıbege júginsek, kóp­tildi ortadaǵy negizgi til – aǵyl­shyn tili. Buǵan eshkimniń tala­sy joq, aksıomalyq aqıqat. Bul tilde 1,5 mıllıard adam sóıleıdi. Internettegi barlyq aqparattyń jartysynan (55 paıyz) astamy aǵylshyn tilinde. Eýroodaqtaǵy 28 eldiń 17-sinde shet tilin úıretý balabaqshadan bastalady. Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kiretin 17 elde aǵylshyn tilin shet tili retinde bastaýysh mektepte ekpin túsire oqytady. Taǵy osynshama elde bir nemese odan da kóp pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýǵa kóshken. Osy oraıda bizdiń elimizdegi jaǵdaıdy baıyptasaq, aǵylshyn tili joǵary synyptarda bastalyp, qarqyndy júrgiziledi. Oǵan 136 saǵat bólingen. Biraq bul tym kesh. Sondyqtan, birde-bir pán aǵylshyn tilinde oqytylmaıdy. Tórt pándi aǵylshyn tilinde oqytýdy bastaý úshin ony úırenýdi birinshi synyptardan bastap júrgizý qajet. Bul bastaýysh synyptyń jańa standarttarynda qarastyrylǵan eken. Kóptildilik eldiń básekege qabilettiligin arttyratyny bul kúnderi ámbege aıan. Básekege qabi­lettiliktiń ǵalamdyq ındeksin ıemdengen ozyq 10 elde kóptildilik jaqsy damyǵan. Solardyń 8-indegi negizgi til – aǵylshyn tili. Eýro­palyqtardyń 54 paıyzy kem degende bir shet tilinde, 25 paıyzy 2, al 10 paıyzy 3 shet tilinde sóıleıdi eken. «English First» halyqaralyq reıtıngi boıynsha halqy aǵylshyn tilin jaqsy meńgergen elderde turǵyndardyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy joǵary, jastardyń jumyssyzdyǵy az, adamı kapıtal deńgeıi bıik, bıznes-klımattyń jaqsy ekendigi anyqtalyp otyr. Úshtildi oqytý úrdisin engizýdiń kóptegen artyqshylyqtary bar. Halyqaralyq qatynas tili retinde aǵylshyn tilin bilý búgingi tańda qajettilik bolyp tabylady. Bizdiń balalarymyz JOO-larǵa túsken kezde jáne basqa ulttar men elder­degi qurdastarymen qarym-qaty­nas jasaǵan kezde tildik hám psıho­logııalyq kedergini sezinbeýi tıis. Bir aıtarlyǵy, úshtildilikti engizý bilim berý úderisinen memle­kettik tildi yǵystyryp shyǵarmaıdy. Aǵylshyn tili men memlekettik til oqý úderisine tepe-teń jaǵdaıda qatysady. Bul oryssha jáne qazaqsha sóıleıtinderdiń aqparattyq, odan keıin áleýmettik óriste de birigýine jaǵdaı jasaıdy. Úshtildilik qazaq tiliniń damý kókjıekterin keńeı­tedi. Osynaý bilim berý júıesiniń arqa­synda memlekettik tilde sóı­leı­tin qazaqstandyqtardyń sany ar­ta túspek. Balasyn oqytý úshin ár­bir qazaqstandyq otbasy repetıtor­lardyń, tildik kýrstardyń, til damytý mektepteriniń qyzmetin paıda­lanýǵa shamasy kele bermeıtini de qupııa emes. Al mektepterde úsh­til­dilikti engizý árbir balaǵa aǵylshyn tilin úırenýge jol ashady, ony qoljetimdi etedi. Aǵylshyn tilin meńgerýdiń halyqaralyq reıtıngi boıynsha Qazaqstan 63 eldiń arasynda nebári 54-shi orynda. Joǵarydaǵy aıtqan Polsha men Estonııa aǵylshyn tilin joǵary deńgeıde meńgergen elderdiń tobyna kiredi. Al biz – kenjelep qalǵandardyń ishindemiz. Nege? Nelikten? Bul keleńsizdik bizdiń ulttyq namysymyzǵa tımeı me? Osynaý túıtkildi ahýaldy túzetip, álemdik aqparatqa qol jetkizip, arna ashý úshin úsh tildi oqytýdy engizý qajet. Ony durys engizgen jaǵdaıda qazaq tili úshin eshqandaı qıyndyq týyndamaıtyny ǵylymı turǵydan dáleldi túrde aıtylýda. Báz bireýlerdiń budan úrkip, baıbalam salýy da esh qısynǵa syımaıdy. Qazirgi balalar óte aqyldy, alǵyr. Olardyń buǵan shamasy jetedi. Bilimdik baza naq balalyq jasta qalyptasady. Ata-analar óz balalarynyń qabiletine, bolashaǵyna sense, olardyń ómirde tabysty bolýyn qalasa, úshtildilik tuǵyryna túsinistikpen qaraýy kerek. Seniń balań Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar, barlyq álemde básekege qabiletti bolaryn bilseń, jaqsy jumysqa ornalasyp, baqýatty ómir keshetinine kámil senseń, odan artyq ne kerek. Olaı bolsa, kóptildilik, úsh tuǵyrly til ult kelesheginiń de, urpaq kele­sheginiń de kilti ekendigi árqashan árqaısymyzdyń qaperimizde bolsyn demekpiz. Nazar QASYM