Ashyǵyn aıtaıyq, talantty ǵalym, tamasha uıymdastyrýshy dep aıtýǵa turarlyq bir jan bolsa, ol osy bizdiń ustazymyz Tynysbek Qalmenov. Bul kisi qazaq matematıkasynyń búgingi tańdaǵy mańdaıǵa basar maqtanyshy, kórnekti ǵalym, ult ǵylymynyń shyn janashyry. Onyń ómir jolyna qarap, tek qana aldyńǵy qatardan kóringen jan ekenin ańǵaramyz.
Tynysbek Sháripuly 1946 jyly sáýir aıynda Ońtústik Qazaqstan oblysy, qazirgi Tóle bı aýdany, Kóksáıek aýylynda dúnıege kelgen. 1953 jyly ózi qatarly balalarmen birge aýylyndaǵy bilim uıasynyń tabaldyryǵyn attap, keıin Shymkent qalasyndaǵy Sosıalıstik Eńbek Eri Marjan Tasova atyndaǵy №12 ınternatqa aýysyp, mektepti altyn medalmen aıaqtaıdy. Oqýshy kezinde kórkemónerpazdar úıirmesine qatysyp oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlardyń laýreaty atanady. Qazaqtyń ulttyq dombyra, asataıaq, sybyzǵy sııaqty aspaptaryn, sonymen qatar, baıan men gıtarany da erkin meńgeredi. Keremet ánshilik qabiletin de aıta ketken jón.
1964 jyly Novosibir memlekettik ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsip, Lenındik stıpendııamen oqyp, qyzyl dıplommen úzdik bitiredi. 1969-1972 jyldar aralyǵynda KSRO ǴA Sibir bólimshesiniń Matematıka ınstıtýtynyń aspıranty atanyp, kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady.
Elimizge tanymal ǵalym Muqtarbaı О́telbaev 1972 jyly QazKSR Ǵylym akademııasynyń jas ǵylymı qyzmetkeri retinde bir teoremany dáleldep jatqanda, zalda otyrǵan baıyrǵy ǵalymdar bul durys emes dep qarsy shyǵady. Sonda Muqań aralaryńyzda myna teoremany túsinetinderińiz bar ma dep suraǵanda, ortada otyrǵan Tynysbek sýyrylyp shyǵyp, birge dáleldesip qarsylastarynan basym túskendikterin aıtady. Sóıtip, ekeýiniń ǵylymdaǵy jáne ómirdegi dostyqtary osylaısha bastalady. Úlken júrekti azamat akademık Muqtarbaı О́telbaevpen birlesip jas ǵalymdarǵa semınarlar uıymdastyryp, irgeli iske bilek sybana kirisip ketedi. Osy kezderde Muqań «Dıfferensııaldy operatorlar» teorııasyn Tynysbek zamandasynan úırenip, «Dıfferensııaldy operatorlardyń tartylýy jáne keńeıýi» teorııasyn sheship, kóptegen ǵylymı maqalalardy birge jarııalaǵanyn eske alady. Bul eńbekterdi qazir álem ǵalymdary paıdalanady.
Keıipkerimiz 1978 jyly KSRO-da jastarǵa beriletin eń joǵarǵy marapat – ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Búkilodaqtyq Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty ataǵyn alady. Al 1972-1985 jyldar aralyǵynda QazKSR ǴA quramyndaǵy Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtynda kishi, aǵa, bas ǵylymı qyzmetker, laboratorııa meńgerýshisi bolyp kásibı baspaldaqtar boıynsha joǵary qaraı órleı beredi. Sol jyldary onyń kóptegen maqalalary Máskeýde shyǵatyn bedeldi ǵylymı basylymdarda jarııalanady. Onyń ustazdary KSRO ǴA korrespondent-múshesi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Andreı Vasılevıch Bısadze men fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Adam Maremovıch Nahýshevtiń jetekshiligimen tyń izdenisterge den qoıyp, fızıka-matematıka ǵylymy boıynsha doktorlyq dıssertasııasyn jazyp, ony 1983 jyly M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi ǵylymı keńeste sátti qorǵap shyǵady. Muny úlken jetistik retinde baǵalaýǵa bolady. О́ıtkeni, aldyńǵy býynnyń aıtýly ókilderi Asan Taımanov, Orynbek Jáýtikov, О́mirzaq Sultanǵazın, Muqtarbaı О́telbaevtardan keıin Máskeýdi moıyndatqan osy Tynysbek Qalmenov boldy.
QR UǴA akademıgi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor R.Bersimbaıdyń áńgimesine qulaq túrip kórelik. «Tynysbek Qalmenovpen meniń tanysqanyma elý jyldan astam ýaqyt ótipti. 1964 jyly biz Novosibir memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsken edik – deıdi ol kisi. Tynysbektiń matematıka salasynda úlken ǵalym bolyp qalyptasýyna esimderi dúnıe júzine belgili ǵalymdar ustazdyq etetin atalmysh oqý ordasy qomaqty úles qosty. Sabaqtan bos ýaqytynyń bárin ol ýnıversıtet kitaphanasynyń oqý zalynda ótkizetin. Fakýltette jáne Matematıka ınstıtýtyndaǵy semınarlarǵa qatysyp, baıandama jasap, bilimpazdyǵymen mamandardyń kózine birden tústi. Aspırant kezinde Novosibir ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetiniń stýdentterine semınarlyq sabaqtar júrgizip, dáris berdi. Matematıkterge jaqsy tanymal professor A.Nahýshevtiń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, sol kezdiń ózinde-aq keleshekte ǵylymda úlken tabystarǵa jetetin qabiletin baıqatty. Kezdesip qalyp áńgimelesken sátterde ol KSRO ǴA korrespondent-múshesi A.Bısadze men professor A.Nahýshevtiń esimderin árdaıym iltıpatpen atap, sol marǵasqalardyń ózine kórsetken áriptestik kómekterin aıtatyn.
1985-1991 jyldar aralyǵynda qazirgi ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da dıfferensııaldy teńdeýler kafedrasynyń meńgerýshisi, mehanıka-matematıka fakýltetiniń dekany boldy. Ol kisi kafedrany, fakýltetti basqarǵan tusta ýnıversıtettiń qoǵamdyq, ǵylymı isterine belsendi aralasyp únemi aldyńǵy oryndarda júrdi.
Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Memlekettik syılyqtyń laýreaty Altynbek Sháripbaı aǵamyz birde Tynysbek Qalmenov týraly aǵynan jarylyp turyp mynany aıtty. «1985 jyly Tynysbek Sháripuly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti mehanıka-matematıka fakýltetiniń dekany edi. Sol jyly «Informatıka» jeke pán retinde joǵary bilim berýdiń barlyq mamandyqtaryna engizilsin degen Úkimet qaýlysy shyqty. Osy pán boıynsha oqý úderisin qamtamasyz etý úshin meni mehanıka-matematıka fakýltetinde ashylǵan ınformatıka kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetine shaqyrdy. Men oǵan kelisim berip, jańa jumysqa kiristim. Al 1986 jyldyń 16 jeltoqsanynda Almatyda jastar kóterilisi boldy. Dál sol kúni saǵat 11.30-da men mehanıka-matematıka fakýlteti ǵımaratynyń 316-aýdıtorııasynda leksııa oqýym kerek bolatyn. Kelsem stýdentterdiń sany az, sabaqqa kelmegenderdi belgilep, jýrnalǵa qol qoıdym da dáristi bastap kettim. Biraq, biraz ýaqyttan keıin korıdordan «alańǵa júrińder» degen daýystar estildi. Aldymdaǵy stýdentter «aǵaı bizdi de alańǵa jiberińizshi» dep suraı bergen soń, sol jaqta bir mereke bastalǵan shyǵar dep oılap, jibere saldym. Keshke alańda kóterilis bolǵanyn teledıdardan bildim. Osy oqıǵadan bizdiń S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti kóp japa shekti. Biraz adamdar partııadan, jumystan, stýdentter oqýdan shyǵarylyp, sottalyp ketti.
1987 jyldyń naýryz aıynda meni KGB adamdary «Qazaqstan» qonaq úıiniń 8-qabatyndaǵy bir bólmege shaqyryp, birneshe saǵat boıy tanys adamdardyń atyn ataý úshin kóptegen sýretterdi kórsetip, ultshyldyq týraly túrli suraqtar qoıyp, sonyń ishinde 1983 jyly stýdentterdiń dıplomdyq jumystardy qorǵaý boıynsha memlekettik komıssııa aldynda nege qazaq tili qamqorlyqsyz qalǵan til dep aıttyń degen qıturqy sózder aıtyp mazamdy aldy.
Sol jyldyń mamyr aıynyń aıaǵynda taǵy da KGB meni shaqyryp: «1986 jyldyń 16 jeltoqsanynda sen nege stýdentterdi sabaqtan bosatyp jiberdiń?» degen suraqpen qorqytyp, ábden ábigerimdi shyǵardy. Men sol kúni óz sabaǵymdy ýaqytynda ótkizdim, oǵan dálelim bar dep turyp aldym. Sodan tergeýden shyǵa salyp, artyma qaramaı júgirgen boıda Tynysbek Sháripulynyń kabınetine entige kirip keldim. Syrtqa shyǵýǵa ymdap edim, ol kisi túsindi de, ǵımarattyń artyndaǵy esikpen dalaǵa shyqtyq. KGB adamdary eshkimge aıtpa dese de, bolǵan jaǵdaıdy tolyq baıandadym. Ol kisi biraz oılanyp turdy da stýdentterdi túgendegen jýrnalyńdy meniń seıfime sal, ony menen basqa eshkim kóre almaıdy. Al ózińdi doktorantýraǵa jibereıin. Jaqynda rektor jınalysta doktorantýraǵa bir oryn bar degen, sony saǵan bereıin. Sen máskeýliktermen jumys jasap júrsiń ǵoı. Solardan ózińdi qabyldaımyz degen kelisim hat alyp kel dedi. Sol kúni keshke Máskeýge ushyp kettim de, úsh jerden tıisti qujattardy ákeldim. Ishinen M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń kelisimin durys kórip meni doktorantýraǵa jiberdi. Buıryqty Máskeý ýnıversıtetine shyǵartyp, Zelenogradqa ketip qaldym da, sol jerdegi Ǵylymı óndiristik ortalyqta jabyq taqyryp boıynsha ǵylymı zertteýlermen aınalystym. Sol ketkennen Keńes Odaǵy tarqaǵannan keıin ǵana elge oraldym». Aǵamyz mine osylaısha qýǵyn-súrginnen aman alyp qalǵan Tynysbek Sháripulyna alǵysyn bildiredi.
Tynysbek Qalmenov eldiń ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaıy qıyn shaqta rektorlyq qyzmetke taǵaıyndalǵan. Ol qazirgi M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń nyǵaıýyna kóp eńbek sińirdi. Bul kisiniń tusynda jańadan mamandyqtar ashylyp, kóptegen kafedralar uıymdastyryldy. Matematıka fakýlteti quryldy. Laboratorııalyq qural-jabdyqtar alynyp, jastardyń tereń bilim alýyna jan-jaqty jaǵdaı jasaldy. Stýdentter men aspıranttardyń sany eki eselendi. Jańa oqý ǵımarattary salynyp, eskileri kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Bul kisi basqarǵan tusta M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń elý jyldyq mereıtoıy halyqaralyq deńgeıde keńinen atalyp ótildi. Muǵalimderdiń jalaqysyn sol 90-jyldardaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan kóterip, syrttan professor-oqytýshylar quramyn shaqyryp, úlken ǵylymı baza qalyptastyrdy. Búginde shetelderde, Qazaqstannyń túpkir-túpkirinde, ártúrli deńgeıdegi ákimshilikter men mınıstrlikterde Tynysbek aǵamyzdyń tárbıelegen shákirtteri jaýapty qyzmetter atqarýda. Aldyńǵy qatarly shákirtteri oblystardyń, qalalardyń ákimi, mınıstrliktiń tizginin de ustap úlgerdi.
1996 jyly Tynysbek Sháripulynyń tikeleı uıymdastyrýymen Shymkent qalasynda Qazaqstan matematıkteriniń I sezi ótkizildi. Oǵan alys-jaqyn shetelderden kóptegen kórnekti ǵalymdar qatysty. Sezde olar matematıka ǵylymynyń máıekti máseleleri boıynsha pikir almasty. Matematıkanyń túrli salalary boıynsha talqylaýlar bolyp, aldaǵy damý baǵyttary aıqyndaldy. Bul búgingi kúnge deıin úlken mánge ıe alqaly jıyn bolyp tarıhqa endi.
Qandaı bolmasyn basshy ǵalymdardyń keńsesine kirseń úlken ústel, qymbat sýret, baǵaly mebel kóresiń. Al Tynysbek Sháripulynyń kabınetine barsań ǵylymı jýrnaldar, álem ádebıetiniń klassıkalyq týyndylary, shákirtteriniń ǵylymı eńbekteri, eni eki, uzyndyǵy tórt metr taqta turady. Bul onyń ǵylymǵa shyn berilgendiginiń belgisi. Kóp ǵalymdar Tynysbek Sháripulynyń aldynda baıandama jasaýdan jasqanyp, esep shyǵaryp, teorema dáleldeýden qaımyǵyp turady. О́ıtkeni, matematık ǵalymnyń tereń ensıklopedııalyq bilim ıesi ekendigin olardyń bári biledi.
2013 jyly «Dıfferensııaldyq teńdeýlerdiń bastapqy-shekaralyq esepter teorııasy» atty jumystar toptamasy úshin Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń bas dırektory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Tynysbek Qalmenov Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy.
Tynysbek Sháripuly elý jylǵa jýyq ýaqyttan beri matematıka ǵylymynyń ishinde volterlik emes trıkomı operatorynyń problemalaryn sheshýmen, gıperbolalyq, ellıpstik jáne aralas tıptegi teńdeýler úshin lokaldi emes shekaralyq esepterdiń spektrlik teorııasyn qurýmen aınalysyp keledi. Sonymen qatar, elimizdegi aralas tıptegi teńdeýler júıesi mektebiniń negizin qalaǵan ǵalym. Búgingi kúnge deıin Tomsan Reıters bazasynyń ımpakt faktor basylymdarynda jarııalanǵan 200-den astam ǵylymı maqalalardyń avtory. Basqa da eleýli eńbekteri barshylyq.
Tynysbek Sháripulynyń Qazaq rýhanııaty men mádenıetine, jańa dáýirdegi Qazaqstan ǵylymyna qosqan eńbegi mol. 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev pen О́zbekstan Prezıdenti I.Kárimov Tóle bı babamyzdyń (halyq arasynda «Qarlyǵash bı», «Qarlyǵash áýlıe» degen atpen de tanymal bolǵan) mazaryna kelip, zııarat jasaıdy. Tozyǵy jetken keseneni kórip kóńilsiz qaıtqan bir top el aǵalary aqyldasa kele qaıta jóndeý júrgizý qajet dep taýyp Tóle bı qoryn quryp, jańǵyrtý jumystaryn bastap ketedi. Qordyń basshysy Tynysbek Qalmenov qarjy kózin taýyp, sáýlet óneriniń nebir maıtalmandaryn iske tartyp, eki jylǵa jýyq ýaqyt ter tógip kóp isti tyndyrady. Qazaqstan Respýblıkasy Eltańbasynyń avtory Jandarbek Málibekov te bala-shaǵasyn Qazaqstanǵa kóshirip jiberip, ózi Tóle bı babamyzdyń basynda kúni-túni damyl tappaı, qona jatyp qaıta qalpyna keltirý jumystaryn jasaıdy. Qulpytasty daıyndaýǵa tamasha sáýletshilerdi aralastyryp, óz isiniń sheberlerine ásemdetip Qurannan alynǵan qasıetti sózderdi qashap jazdyrady. Al aldyńǵy bet jaǵyna – Tóle bıdiń týǵan jáne ómirden ótken jyldary kórsetiledi. Qaptalyna Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Táńirim qazaqqa eldikti de, erlikti de, danalyqty da bergen» degen qanatty sózin oıyp jazdyrtady. Buǵan deıin kesene resmı túrde «Qarlyǵash bı kesenesi» dep atalyp kelgeni málim. Bul kisiniń eńbeginiń arqasynda naq osy joly ǵana «Tóle bı kesenesi» degen shynaıy atyn qaıtara aldyq.
Isi qazaqqa aty máshhúr bolǵan Tóle babanyń súıegi Tashkent shaharynyń qaq ortasynda, Muhammed Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) urpaǵy – Sheıh Havand Tahýrmen qatar jatqany belgili. Zamanynda «aqyldyń aldaspany», «kemeńgerdiń kemeli», «bilimdiniń bilgiri» atanǵan Sheıh Havand Tahýrdyń XVI ǵasyrda salynǵan kesenesin Tashkenttegi asa kórnekti sáýlet eskertkishteriniń biregeıi dese bolady. Tynysbek aǵamyz qosymsha qarjy shyǵaryp osy Sheıh Havand Tahýrdyń kesenesine, Tóle bı babamyzdyń kesenesimen birdeı qaıta jańǵyrtý jumystaryn jasaıdy. Kesene janynan bar jaǵdaıy jasalǵan zııarathana saldyrady. Jaqyn jyldary taǵy da qosymsha jańǵyrtý jumystaryn jasap berdi. Tynysbek Sháripuly bolashaq urpaqtar aldynda óziniń zor mindetin osylaısha abyroımen atqardy. Barlyq alǵa qoıǵan mindetter oryndalyp, jumys aıaqtalǵasyn el janashyrlary, atsalysqan azamattar birigip ımamǵa quran oqytty. Sol kúnnen bastap 26 mamyr Tóle bıdi eske alý kúnine aınaldy. Jyl saıyn osy kúni baba basyna baryp Quran oqytyp, as berý dástúrge aınalǵan.
Tynysbek Sháripulynyń osyndaı bıik-bıik belesterdi baǵyndyrýyna ol kisiniń úıindegi aıaýly apamyz Janar Turdalyqyzynyń qosqan úlesi zor. Olar on balany ómirge ákelip, qutty ornyna qondyryp, úbirli-shúbirli urpaq ósirgen, mereıli otbasyn ustap otyr. Eger bireýler sen ǵylymda kimniń balasysyń, ustazyń kim dep suraı qalsa, men akademık Tynysbek Qalmenovtiń on birinshi balasymyn jáne tól shákirtimin dep jaýap beremin.
Súndet KÁRIMOV,
tehnıka ǵylymdarynyń
kandıdaty
ASTANA
