Alar asýlar alda
Aımaq basshysy Erik Sultanovtyń óńirlik kommýnıkasııalar qyzmetinde jasaǵan baıandamasynda jergilikti mindetter naqty aıqyndalyp, bes ınstıtýttyq reformany tabysty júzege asyrýdyń talaptarymen tyǵyz sabaqtasty.
Erik Hamzauly BAQ ókilderimen ótkizgen brıfıngtegi sózin Elbasy N. Nazarbaev jarııa etken «100 naqty qadam» Ult Jospary qazaqstandyqtardyń básekege qabilettiligin arttyryp, elimizdi órkenıetti otyz eldiń qataryna qosýdy túpki maqsat etetin tarıhı baǵdarlama ekenin aıta kelip, júzege asyrylyp jatqan praktıkalyq sharalarǵa jan-jaqty toqtaldy. Bul oraıda Prezıdent usynǵan bes reformanyń birinshisi– kásibı memlekettik apparat qalyptastyrý joldaryna toqtalyp, mańyzdylyǵyn atap ótti. Búgingi kúni oblysta quramynda 5013 shtat birligi bar 542 memlekettik organ jumys isteıdi. Endi budan bylaı memlekettik qyzmetti damytýdyń jańa kezeńinde ákimshilik memlekettik qyzmetshiniń mansaby onyń biliktiligi men jınaqtalǵan tájirıbesine baılanysty bolmaq. Kadr saıasatyn jańartýdyń keshendi sharalary, merıtokratııa men kásibı quzyrettilik qaǵıdatyna negizdelgen mansaptyq joǵarylaýdyń jańa úlgileri ózgeshe sıpatqa ıe. Úsh kezeńdik konkýrstyq irikteý, memlekettik ákimshilik qyzmetshini baǵalaý, eńbekaqy tóleý máseleleri de jiti qarastyrylǵan. Jańa etıkalyq erejelerdi engizý, jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý memlekettik qyzmetti jańǵyrtýdyń ústemdigin jaqsartary anyq.
E. Sultanovtyń toqtalǵan ekinshi máselesi quqyq tártibi jáne zańdylyq reformasy boldy. Onyń máni barlyq salada zańnyń ústemdigin ornyqtyrýǵa kelip tireledi. Elbasy atap ótkendeı, Qazaqstannyń búkil quqyq qorǵaý júıesi tek qana azamattardyń bostandyqtary men quqyqtaryn qorǵaýǵa, zańdardy qatań oryndaýǵa, quqyq tártibin nyǵaıtýǵa baǵyttalady. Sot reformasynyń bir mańyzdy qyry – bes satyly sot júıesinen úsh satyly sot júıesine kóshý, ınstansııalardy qysqartý, apellıasııalardyń rólin kúsheıtý, sapaly sýdıalar korpýsyn jasaqtap, joǵary biliktilik talaptaryn, kásibı sheberlikterin kóterýge múmkindik beredi. Olardy irikteý men taǵaıyndaý úderisteri barynsha móldir, ashyq bolady.
Baıandamashy 30-qadam boıynsha jergilikti atqarýshy organdarǵa jáne qoǵamdastyqqa esep beretin jergilikti polısııa qyzmetiniń qurylyp, qazirdiń ózinde jemisti jumys istep jatqanyn atap ótti. Qysqa merzimde túrli qylmystyq zań buzýshylyqtardyń azaıýyna yqpaldyǵy arta túsken. Jergilikti polısııa qyzmetiniń quramynda bir myńǵa jýyq qyzmetker, 259 avtotehnıka birligi, 37 beınetirkegish toptasqan. Onyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý maqsatymen bıýdjetten qosymsha 300 mıllıon teńge qarastyrylǵan.
Ult Josparynda ındýstrııalandyrý jáne ártaraptandyrýǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósimge erekshe basymdyq berilgenin aıta kelip, aımaq basshysy úshinshi reforma boıynsha alda aýqymdy ózgerister kútip turǵanyn jetkizdi. 2017 jyldan salyqtyq kirister men shyǵystardyń esebi mindetti túrde engizilip, «kóleńkeli» ekonomıkanyń deńgeıin tómendetýge múmkindikter jasalady. Fermerlik jáne búkil agrarlyq sektordy damytý úshin Jer kodeksine aıtarlyqtaı ózgerister engizilgen. 35-shi qadamda aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi paıdalaný maqsatymen naryqtyq aınalymǵa engizý belgilengen. Budan bylaı jer telimderin maqsatty paıdalaný túrin ózgertýge ruqsat beriledi. Onyń alǵashqy yntalandyrýshy sharasyna óńirde 6175 gektar 28 ýchaskeniń satylý mysalyn keltirýge bolady. Agrarshylarǵa kadastrlyq qunynyń 50 paıyzy kóleminde 10 jyl merzimge bólip tóleý, jekemenshikke aýksıon arqyly satyp alý joldary qarastyrylǵan.
Aımaq basshysy sóz arasynda bankrottyqqa ushyraǵan «Bogbı» jáne «SP Transavto» JShS boıynsha problemalyq máselelerdiń sheshilip, egistik jerlerdiń qaıtarylyp jatqanyn, bıyl 4,4 mıllıon gektar alqapqa aýylsharýashylyq daqyldary egiletinin, tuqym, janar-jaǵarmaı qory jetkilikti ekenin, kóktemgi dala jumystaryn agrotehnıkalyq talaptarǵa saı uıymdastyrý mańyzdy mindet ekenin eske saldy.
Aımaqtyq agroónerkásip kesheninde ózgerister az emes. Endigi maqsat– 60-shy, 61-shi qadamdarda belgilengen talaptardy júzege asyrý, ıaǵnı sút, et ónimderi óndirisin órkendetý úshin strategııalyq ınvestorlar tartý, negizgi shıkizat bazasyn ornyqtyrý, syrtqy naryqqa óńdelgen ónimderdiń eksporttyq úlesin kóbeıtý. Oblysta elimizdegi súttiń onnan biri óndirilip, 3 myń tonnaǵa jýyǵy eksportqa shyǵarylady. Bul maqsatqa 120 kásiporyn, 71 aýyldyq tutynýshy kooperatıv jumylǵan. Syrttan 11 myń bastan astam mal ákelingen. 45 asyl tuqymdy reprodýktor 12,8 myń basqa arnalǵan bordaqylaý alańy qurylǵan. Jyl saıyn alys-jaqyn shetelderge 1,5 mıllıon tonna astyq, 150 myń tonna un, 200 myń tonna maıly daqyldar tuqymy satylatynyn eskersek, syrtqy naryqtyń áleýetin tıimdi paıdalanýdyń, ınvestısııalardyń jańa kózderin tabýdyń, shaǵyn jáne orta bızneske qamqorlyqty kúsheıtýdiń, qarjylyq, áleýmettik yntalandyrý múmkindikterin tabýdyń mańyzdylyǵy arta túseri sózsiz.
Ult Josparynda ekonomıkanyń birqatar perspektıvaly sektorlaryn damytý sheńberinde naqty sharalardy júzege asyrý qarastyrylǵan. Onyń ishinde básekege qabiletti, joǵary tehnologııalyq ózgeristerge birinshi basymdyq beriledi. Onyń ishinde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ekinshi besjyldyǵynyń nátıjeleri boıynsha basty nazar Indýstrııalandyrý kartasyna aýdarylǵan.Taıaý jyldary 30 mıllıard teńgeniń 41 jobasy paıdalanýǵa berilip, 2 myńdaı jańa jumys oryndaryn ashý belgilengen. Bıyl 11 joba iske qosylyp, 400 adam turaqty jumyspen qamtylady. Bul baǵytta jańa ımporttyq ornalastyrýdy aýystyratyn zamanaýı tehnologııalar ıgerilip, máselen, blokty jylý pýnktteri, geotermaldyq sorǵylar, jyldam ázirlenetin tamaq ónimderi, qozyquıryqty ósirý jáne óńdeý sekildi jańashyldyq jobalar qarjylandyrylyp, óndiriske engiziledi.
Túıtkildi problemalardyń biri – toqtap turǵan kásiporyndar qyzmetin jandandyrý. Byltyr arnaıy jol kartasy baǵdarlamasy ázirlenip, 8 kásiporyn iske qosyldy. Olardyń arasynda «Slavnoe» saýda markasymen sary maı men qurǵaq sút shyǵaratyn óndiris orny bar. Bıyl 15 kásiporyn óz jumysyn qaıta bastaıtyn bolady.
Ákim óńirde ıgerilmeı jatqan paıdaly qazbalar qory jetkilikti ekenin alǵa tarta otyryp, 74-shi qadam aıasynda atqarylatyn jumystardy ortaǵa saldy. 286 ken ornynyń 34-i qymbat metaldarǵa, 217-i qurylys jáne tehnologııalyq shıkizattarǵa, 33-i jer asty sýlary men mıneraldarǵa mol. Taıynsha, Esil, Ýálıhanov aýdandary tıtan-sırkonıı, altyn, ýran qorlaryna baı. Alda paıdaly qazbalardy ıgerýdiń barlyq túrleri úshin úzdik álemdik tájirıbelerdi paıdalana otyryp, kelisimder jasaýdyń ońtaılandyrylǵan ádisterin engizý mindeti tur. Ol úshin bıyl avstralııalyq ILUKA RESOURCES kompanııasymen yntymaqtasa otyryp, jer aýmaǵyn zerdeleý jumysy qolǵa alynady. Sheteldik ınvestorlar ken orny jáne baıytý fabrıkasyn salýdy da oılastyryp otyr. 65-shi qadamda halyqaralyq kólik-kommýnıkasııalyq aǵymdardy ıntegrasııalaýǵa erekshe basymdyq berilgen. Oblys Reseı Federasııasy men Ortalyq Azııa óńirleri arasynda mańyzdy tranzıttik dáliz sanalady. Búgingi kúni Petropavl qalasynda kólik-logıstıka ortalyǵyn qurý úshin qytaılyq jáne qazaqstandyq kompanııalar ózara kelisimshart jasasyp, ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. Petropavl áýejaıy kúrdeli jóndeýden ótkizilip, qalpyna keltirilgennen keıin Reseı, Qytaı, Eýroodaq elderine áýe júgin tasymaldaıtyn halyqaralyq mártebege ıe bolady.
Erik Hamzauly turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, aýyz sýmen, jaryqpen, jylýmen qamtý jáne áleýmettik máselelerdi de nazardan tys qaldyrmady. О́ńirlerdi damytý men «Nurly Jol» baǵdarlamalary sheńberinde bıyl 11 turǵyn úı nemese 1011 páter, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» aıasynda 6 jataqhana men bir 5 turǵyn úı salynady. Eýropa qaıta qurý jáne damý banki óńirlik sýmen jabdyqtaý jáne sý arnasy júıesin jańǵyrtý jobasyn «Qyzyljar sý» JShS-men birlesip, 2016-2018 jyldar aralyǵynda júzege asyrady. Jumsalatyn qarajat – 3,8 mıllıard teńge. Al, «Petropavl jylý jelileri» kásiporny 4,6 mıllıard teńge uzaq merzimdi qaryz alýǵa kelisti. 12 jyldyq bilim berý standartyna kóshýge baılanysty birinshi synypqa baratyn 8 myń oqýshyǵa bıýdjet esebinen 95 mıllıon teńge oqýlyqtar men oqý-ádistemelik quraldar alýǵa bólinedi. 68 mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizýge 1,3 mıllıard teńge qarastyrady. 2017 jyldan bastap engiziletin «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» atty jańa jobaǵa oraı qajetti mamandyqtar suranysy jan-jaqty zertteldi. Qazir kolledjderde 8 myńǵa jýyq stýdent memlekettik tapsyryspen oqıdy. 12 kolledjge dýaldy oqytý tájirıbesi engizilgen. 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha adamdarǵa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý– negizgi talaptardyń biri.
E. Sultanov birlik joly jáne azamattyq birtektilik negizinde ultty dáıektilikpen qalyptastyrý tórtinshi reformanyń basty máni ekenin atap kórsetti. Soltústik Qazaqstan kóp ulystar mekendeıtin óńir bolǵandyqtan, Qazaqstan halqy oblystyq assambleıasy jasampaz qazaqstandyq patrıotızmge, Máńgilik El ıdeıasyna úndeýdiń bastaýshysy bolyp qala beredi. «El» sózinde úlken biriktirýshilik kúsh bar ekenin árqaısysymyz sezingende ǵana birtektiligimiz ben birtutastyǵymyz nyǵaıa túsedi.
Esep beretin memleketti qalyptastyrýdyń 91-den 100-ge deıingi qadamdary memlekettik qurylymdar jumysynyń ashyqtyǵy men móldirligin arttyrýǵa baǵyttalǵanyn aıta kelip, aımaq basshysy bul boıynsha aýmaqtardy damytý baǵdarlamalary men olardy iske asyrý jónindegi josparlar jańasha formatta kestelengenin jetkizdi.
Brıfıng aıaqtalǵan soń buqaralyq aqparat quraldary ókilderi tarapynan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Onda kóktemgi tasqyn sý zardaptaryn joıýǵa 300 mıllıon teńge bólingeni, Petropavl qalasyndaǵy joldardy qalpyna keltirýge 1,7 mıllıard teńge qarastyrylǵany, 26 elge taza sý jetkiziletini, kópten beri qańtarýly turǵan «Bıohım» kesheni jyl aıaǵyna deıin iske qosylatyny, Astana-Petropavl tasjolyn kúrdeli jóndeý jumystary bıyl aıaqtalatyny aıtyldy.
Alǵashqy aıaqalys
Statıstıka málimetterine súıenetin bolsaq, Qazaqstandaǵy kooperasııa quramyndaǵy sharýa jáne fermerlik qojalyqtardyń úlesi 1,5 paıyzdan aspaıdy eken. О́rkenıetti elder bul jóninen áldeqaıda alǵa ketken. О́ıtkeni, olarda aýylsharýashylyq kooperasııasy týraly zań, basqa da quqyqtyq aktiler áldeqashan engizilip, sharýashylyq júrgizý, qyzmetti úılestirý máseleleri ońtaıly sheshilgen. Eń bastysy, kommersııalyq uıym retindegi mártebesi aıqyndalyp, zańmen tyıym salynbaǵan qyzmettiń kez kelgen túrimen aınalysýǵa erikti. Osylaısha qyzmet aýqymy keńeıip, naqty derbestik berilgen. Bizde jalpy aýylsharýashylyq óniminiń 45,7 paıyzy jeke qosalqy sharýashylyqtarynyń, 31 paıyzy sharýa jáne fermer qojalyqtarynyń, 23 paıyzy aýylsharýashylyq kásiporyndarynyń úlesine tıe tura áli bytyrańqylyq, kúsh biriktirmeýshilik basym. Máselen, jeke qosalqy sharýashylyqtar mal sharýashylyǵy ónimderiniń 75 paıyzyn óndirgenine qaramastan bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýy 25 paıyz tóńireginde ǵana. О́ıtkeni, salyq zańnamasynyń jetilmegendigi, kóleńkeli ekonomıkanyń saqtalýy, taǵy basqa bıýrokrattyq, qaǵazbastylyq kedergilerdiń kezigýi óndiristiń usaq taýarly sıpatynan aryla almaı otyrǵanyn baıqatady. Osyndaı keleńsiz kórinister saldarynan byltyr elimizde bar-joǵy 1500-deı ǵana aýyldyq tutyný kooperatıvi tirkelgen. Al, Qyzyljar óńirinde eńbekke belsendi turǵyndardyń 35 paıyzy, ıaǵnı 120 myńǵa jýyq adam aýyl sharýashylyǵy salasyna tartylǵanyna qaramastan jergilikti kásipkerleriniń et, sút ónimderin qaldyqsyz óńdeý salalaryna bet burýy, «Altyn asyq», «Qulan» sekildi memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysýy kóńil kónshitpeıdi. О́tken jyly agrarlyq sektorǵa 17 mıllıard sýbsıdııa bólinse, negizinen iri taýar óndirýshilerdiń úlesine tıgen. Kóktemgi dala jumystaryn atqarý úshin ár tonnasy 95 myń teńge jeńildikpen beriletin 65 myń tonna dızel otyny bıyl da aldymen alpaýyt agroqurylymdardyń arasynda bóliske túseri jasyryn emes.
Endi ne qylmaq, qaıtpek kerek, tyǵyryqtan shyǵý joldary qaısy degende oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy men kásipkerler palatasynyń mamandary bıyldan bastap qoldanysqa engen «Aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly» zańdy aýyzǵa alady. Olardyń pikirinshe, aýyldyqtar úshin tıimdiligi zor qujatta eldi mekenderde kooperatıvterdiń kóptep qurylýyna, shaǵyn jáne orta bıznestiń órkendeýine qolaıly múmkindikter jan-jaqty qarastyrylǵan. Zań talaptary sheńberinde aýylsharýashylyq kooperatıvteri músheleriniń quqyqtary men mindetteri naqty belgilenýmen qatar qaýymdastyq múshesiniń aqshalaı túrinde engizilgen múlik (paı) jarnasy boıynsha dıvıdendter alý quqyǵy óz múshelerine taýarlardy ózindik quny boıynsha satýy, servıstik qyzmet usynýdyń ońtaıly túrleri basty jańalyqtardyń biri sanalady.
Investısııalyq áleýet zor
Byltyr oblys ekonomıkasyna 128,4 paıyz ósimmen 154,5 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. Sóıtip, ınvestısııalyq ósim qarqyny jóninen respýblıka óńirleri arasynda birinshi oryndy ıelendi. Onyń ishinde sheteldik kompanııalardy belsendi tartý arqyly atqarylyp jatqan sharýalar az emes. Jalpy úleste olardyń ınvestısııalyq áleýeti 60 paıyzdy quraıdy. Elbasy ınvestısııa tartý búgingi kúnniń ózekti máselesi ekenin talaı ret málimdedi.
О́ńirde negizgi sala – agroónerkásip. Sońǵy kezderi aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeý men ónerkásip salasy da qarqyn alyp keledi. Qarjygerlerdiń tamaq ónerkásibi men ózge de salalarǵa qyzyǵýshylyǵy baıqalady. Buryn ınvestorlar negizinen Astana, Almaty qalalary men elimizdiń batys óńirlerine atbasyn jıi bursa, sońǵy kezderi teriskeıge de joldary túsetin boldy. Bıyl alǵash ret ótken ınvestorlar keńesiniń otyrysynda birqatar memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Aspanasty elinen kelgen ınvestorlar 3 joba usyndy. Reseı, Fınlıandııa elderiniń qarjygerlerimen júrgizilgen eki taraptyq kelissózder barysynda usynystar qoldaý tapty. Italııalyq kásipkerler 2300 gektar jer alyp, ozyq tehnologııalar ornatýdy josparlap otyr. Maıly daqyldar ósirýge bıyldan bastap kirispek oılary bar. Qazir oblystyń ınvestısııalyq portfelinde 25 joba bar.
Investısııalyq deklarasııalarǵa qol qoıý tájirıbesin birinshi bolyp engizgen oblys úshin aımaq basshysy Erik Sultanovtyń shetel elshilerimen uıymdastyrǵan bıznes-lanchtyń nátıjesi qazirdiń ózinde jemisin bere bastady deýge bolady. Onda sheteldik dıplomattar óńirdiń ereksheligimen, ınvestısııalyq áleýetimen, iri jobalarmen tanystyrylyp, nátıjesinde 67 elshilik qyzyǵýshylyq tanytty. Búginge deıin AQSh, Qytaı, Reseı elderiniń ınvestorlary múddelilik kórsetse, endi Ortalyq Azııa, Shyǵys Eýropa aımaqtarynan da usynystar túse bastady. Olardyń arasynda Rýmynııa, Estonııa, Makedonııa elderi de qarjy quıǵylary keledi. Sáýir aıynyń sońynda Qazaqstan-Germanııa bıznes-forýmyn ótkizý belgilengen. Sonymen qatar, Qytaı, Túrkııa, Shvesııa elderinen ınvestorlar toby keledi dep kútilýde. Al, jyl sońynda «Qyzyljar-ınvest» forýmy ótkiziledi.
Oblysta aýyl sharýashylyǵy, mashına jasaý, óńdeý ónerkásibi jaqsy damyǵanymen, ınvestısııalyq strategııa jasalmaǵan. Sondyqtan tıisti oryndar keshendi baǵdarlama qurastyrýǵa kirisip ketken. Mundaı qujattar barlyq aýdandar boıynsha qamtylyp, ınvestısııalyq múmkindikter jan-jaqty saralanady. Sosyn ınteraktıvti veb-portalǵa salynyp, sheteldik ınvestorlardyń tanysýyna qolaıly jaǵdaılar týdyrylady. Búgingideı qarjylyq daǵdarysta ınvestorlar tartý, qyzyǵýshylyǵyn arttyrý ońaı emes. О́zderi kelip, ınvestısııa salmaıtyny beseneden belgili. Básekelestik zamanynda ár múmkindikti qalt jibermegen abzal.
Investorlardyń oblysqa kelýiniń bir sebebi – geografııalyq ornalasýy jaǵynan óte qolaıly. Sol sebepti kórshi Reseımen ekonomıkalyq, saýda-sattyq qarym-qatynas úlesi artyp keledi.
Betti daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Soltústik Qazaqstan
oblysy boıynsha menshikti tilshisi О́mir ESQALI
