Keshe Astanada ótken XIII Eýrazııalyq medıa forým (EAMF) óz jumysyn aıaqtady. Sharanyń sońǵy kúni de birqatar ózekti másele talqylanyp, álemdi alańdatqan túıtkilderdiń túıinin tarqatý joldary sóz boldy. Forýmnyń besinshi májilisi Eýropalyq odaqtyń bolashaǵy men qazirgi básekege qabilettilik deńgeıine arnalyp, sarapshy mamandar salmaqty oılarymen bólisti.
Eýroodaq taǵdyry talqyǵa tústi
«Eýroodaqtyń ınvestısııa aǵynyna, sondaı-aq, ózara jáne syrtqy saýda-sattyǵyna qarap, onyń ómirsheń ekenin aıtýǵa bolady. Odaq bolashaqta da zor áleýetke ıe bolyp qala beredi. Sondyqtan, ol alǵa qoıǵan maqsatyna jetý úshin óz jumysyn jalǵastyra beredi dep oılaımyn. Ulybrıtanııanyń EO-dan shyǵý máselesine kelsek, menińshe, bul eki tarap úshin de tıimsiz sheshim», – degen T.Súleımenov EAEO EO-ny óziniń dástúrli seriktesi sanaıtynyn jetkizdi.
Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov bizdiń memleket bul máselege ózge qyrynan qaraıtynyn aıtty. «Eýropa Qazaqstan úshin qaı kezde de iri saıası seriktesterdiń biri bolyp qala beredi. Ázirge álemde Eýroodaqtan artyq ıntegrasııanyń modeli jasalǵan joq. Onyń ústine, Eýropa tek tehnologııa men ınvestısııanyń oshaǵy ǵana emes, sondaı-aq, jańa qundylyqtar men ınnovasııalyq jáne saıası reformalardyń ordasy. Sol sebepti, Eýropanyń qazirgi keleńsizdikterdi jeńip shyǵatynyna senemiz. Osy rette, EAEO-nyń qurylýyna Eýroodaqtyń tájirıbesi de aıtarlyqtaı sebep bolǵanyn atap ótken jón», – dedi E.Ydyrysov.
Kári qurlyqtaǵy ahýaldyń áli de bolsa ońalmaı turǵanyn Germanııadan kelgen syrtqy saıasat jáne ekonomıka jónindegi sarapshy Aleksandr Rar da tilge tıek etti. Ol EO qurylǵaly beri Eýropadaǵy jaǵdaıdyń munshalyqty qıyn bolmaǵanyn aıtyp: «О́kinishke qaraı, 2008 jylǵy qarjy daǵdarysynan keıin Eýropa turaqty qalypqa áli kele almaýda. Grekııamen baılanysty máselelerdiń ózi EO-nyń irgesine syzat túsirip tur. Atalǵan memlekette kez kelgen ýaqytta defolt bolýy múmkin. Al bul Grekııanyń EO-dan shyǵýyna ákelip soǵady. Sondyqtan Eýropadaǵy qarjy turaqtylyǵy týraly aıtýǵa áli erte», – dedi.
Sonymen qatar, A.Rar EO shańyraǵyn shaıqaltyp turǵan ekinshi másele terrorlyq shabýyldar ekenine nazar aýdardy. «Biz mundaı máseleni qalaı sheshý kerektigin bilmeımiz. Terrorızm júregimizge qorqynysh uıalatyp qana qoımaı, qoǵamnyń bir bóligin óz jaqtaryna qaratyp alýda. Ol az deseńiz, Eýroodaqtyń 60 jyldyq tarıhynda bolmaǵan bosqyndar máselesi de jaǵdaıdy tym ýshyqtyryp jiberdi. Tipti, maǵan osynyń saldarynan nemis qoǵamy birneshe bólikke ajyraı bastaǵandaı kórinedi. Sebebi, bir bóligi bosqyndardy qabyldaý kerek dese, kelesi top musylmandaný úderisi júrip jatqanyn, sonyń saldarynan Eýropa órkenıeti men mádenıetine qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵýda. Sondyqtan, búginde Eýropa óz tarıhyndaǵy eń qıyn kúnderdi bastan ótkerýde deýge tolyq negiz bar», – degen sarapshy bosqyndar máselesinde Germanııa kansleri Angela Merkeldiń saıasatyn qoldaýshylar qatary az ekenine alańdaýshylyq bildirdi.
Sondaı-aq, Eýroodaqtyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń basshysy Traıan Hrıstea, Túrkııa premer-mınıstri orynbasarynyń keńesshisi Álı Osman О́ztúrik jáne Odaqtas memleketter (Reseı jáne Belarýs) memlekettik hatshysynyń keńesshisi Marııa Valovaıa atalǵan taqyrypqa qatysty óz kózqarastaryn bildirip, Eýropanyń búkil álem úshin alar orny erekshe ekenin aıtty.
Pikirlesý barysynda sarapshylar Eýroodaqty saqtaý jáne nyǵaıtý úshin jańa tujyrymdama qajet ekenine asa mán berip, onyń ydyraýynyń aldyn alýdyń tıimdi tustaryna toqtaldy. О́ıtkeni, Eýroodaqtyń irgesine túsken syzat álemniń ekonomıkasyna ǵana emes, jalpy qurylymyna da keri áser etpek. Sondyqtan, «Eýropa tap bolǵan qazirgi «tar jol, taıǵaq keshýden» barlyq qurlyq birigip ótýi tıis» degen qorytyndyǵa kelgen sarapshylar turaqty álem qurý úshin judyryqtaı jumylatyn kez kelgenin aıryqsha atap ótti.
Kıno da qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi
Elordanyń tórinde ótken Eýrazııalyq medıa forýmnyń eki kúni de erekshe esteliktermen este qaldy. Ár jıynnyń máni men mazmuny tereń. Saıasattan sóılese sarqylmaı, álemdik áńgimeden tartynbaı, sheberlik-sabaqtarynda sheshile sóılegen sheteldik qonaqtardyń sóz qorjyny qomaqty ekenin baıqadyq. San túrli taqyrypty sabaqtastyra áńgimelep, pikir alańyn qyzdyra tústi. Bizge de keregi osy. Keshegi kúni kótergen keleli máseleniń biri – kıno salasy boldy. Búgingi kınonyń hal-ahýalynan habar beretin jıyndy Irlandııadan kelgen «Screen Daily.com» saıtynyń redaktory Fıonnýala Hellıgan júrgizdi. О́zekti oılaryn ózgelermen bólisken sarapshy mamandardyń qatarynda fýtýrolog Reı Hammond, Reseı Kınematografıster odaǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Oleg Ivanov, «Thunder Communications International» kompanııasynyń bas dırektory Charlz Leı jáne de kıno salasynda ornyqty oryn alyp úlgergen kınoprodıýser, «Eurasia Film Production» kompanııasynyń bas dırektory Gúlnár Sársenova, «The Festivals Channel» telearnasynyń dırektory Tonı Ýotts, kınosynshy Andreı Plahov, Reseı Mádenıet mınıstrligi kıno jónindegi saraptama keńesiniń múshesi Andreı Tereshok bar. Oramdy oılaryn ortaǵa salǵan mamandar jaryq kórip jatqan kınolardyń jaqsy tustaryn jarııalap, kem-ketiktiń ornyn toltyrýǵa toqtalyp, syn-pikirler de syrt qalmady.Tamyryn tarqata tússek, bir saǵatqa sozylǵan basqosýdyń basty taqyryby da belgili. Baǵyty da aıqyn. Kógildir ekrannan kórsetilip júrgen kóptegen fılmderdiń sapasyn saralaý. Otandyq ortadaǵy bolsyn, sheteldik sheńberdegi bolsyn árbir týyndynyń kólemine emes, bererine basa nazar aýdarýymyz kerek, dedi kelgen sarapshylar. «Jasyratyny joq, álemdik faktorǵa aınalǵan televızııa men kıno arqyly qoǵamdyq pikir qalyptasady. Jahandaný ǵasyrynda biz «rýhanı ashtyǵymyzdyń» ornyn mándi, maǵynaly fılmdermen toltyrýǵa tıispiz. Búginde kórkem shyǵarma oqymaıtyndardyń yqylasy «kók jáshikke» aýyp ketken. Olar kitap oqýǵa ynta tanytpasa da, kıno kórýge ýaqyt tabady. Onyń bári zamannyń zalaly desek te, ýaqyt kóshine kónýge týra keledi. Sondyqtan, neǵurlym kóbirek tarıhı týyndylardy tartý etsek, solǵurlym keleshek urpaqtyń sanasy kerekti maǵlumattarmen tolyǵatyn bolady. Biz shyǵarǵan kınomyzdy báseke báıgesine salý úshin emes, eń birinshi óskeleń urpaqtyń ómiri úshin tárbıe quralyna aınaldyrýymyz qajet. Jaqsy dúnıelerdi jarnamalap, paıdaly fılmderdiń qataryn kóbeıtýge kóńil bólýimiz kerek», – dedi alǵash bolyp sóz alǵan Qytaı memleketiniń ókili «Thunder Communications International» kompanııasynyń bas dırektory Charlz Leı. Iá, aqıqatyna júginsek, quptaýǵa turarlyq pikir ekeni daýsyz. Tárbıe quralyna aınaldyra alsaq, tipti tamasha. Sebebi, búgingi búldirshinniń syrlasy da, muńdasy da kógildir ekran ekeni kópshilikke málim. Olardyń oıy da, oıyny da tórtburyshty qurylǵynyń tóńireginen aspaı qalǵany jasyryn emes. Ekrannan kórgenine eliktep júrgen balasynyń erteńine eleńdeıtin ata-analar da az emes. «Balamyz teledıdarǵa telmirip, tildesýden qaldyq», dep qapalanyp júrgeni qanshama. Oǵan bola zamandy da, adamdy da aıyptaýdyń aǵat qylyq ekeni belgili. Mań-mań basqan túıeli kerýenniń kóshindeı ómir óz jyrasymen jyljyp barady. Ony toqtatýǵa, ıa ózgertýge Qudaıdan basqanyń qudireti jete qoımas, sirá. Sondyqtan da, tehnıkanyń qaryshtap damyǵan qadamyna qarǵys aıtýdyń qajeti joq. Kompıýterdi kádeńe jaratyp, ınternetti ıgiligińe paıdalana bilseń, alysty jaqyndatyp, ýaqyttan utylmaı ýysyńda ustaýǵa úırenesiń. Ǵasyrdyń bergen ǵalamattaryn meńgeretin bolsaq, ǵajaıyp ǵalamshardyń kiltin tapqan bolamyz. Teńizdiń tereńindegi marjan tastaı mańyzdy aqparattardy óz qolymyzben oqýǵa múmkindik alar edik. Osynyń bári oılanǵan adam úshin oryndalatyn arman. Qımyldamaǵandar qııal kórip júre bereri sózsiz. Já, sarapshylarǵa oralsaq... Buqara kózin tikken buqaralyq aqparat quraldarynyń kıno týyndylardy aldyńǵy qatarǵa qoıýǵa da, birjola joıýǵa da dármeni jetetin dáýir bolyp tur. Iá, aıtpaǵymyz jarnama salasy. Naryqqa shyqqan kez kelgen zattyń jarnamasy jaqsy bolsa, sonshalyqty suranysqa ıe bolyp, tutynýshysy da tolastamaıdy. Búgingi mamandar da bul taqyryptan attap ótpedi. О́ndirgen kınońnyń kórermeni kóp bolǵanyn qalaısyń ba? Olaı bolsa, jarnama qyzmetin qyzdyra tús. Sonda kóresiń, eldiń bári eńbegińe talasyp, jappaı, jantalasyp alyp jatqanyn. «Burynǵy jastar kitaphanada tanysýshy edi, qazirgi jastar túngi klýbta tanysady», dep bastady sóziniń álqıssasyn Ulybrıtanııadan kelgen meıman Reı Hammond. «Osylaı bolýyna kınonyń tikeleı áseri bar. Sondyqtan da, áriptesterim aıtqandaı, tanymdyq týyndylar tamyr jaıatyn bolsa, sanaly urpaqtyń sany satylap ósetinin kóretin bolamyz», – dedi ol. Sarapshylardyń sapar shekken taǵy taqyryp araly, ol – kınoteatr. Shynynda da, kúndelikti kúıbeń tirshilikke baılaýly jandardyń bolsyn, bos ýaqyty jeterlik jetkinshekter bolsyn, olardyń kınoteatrǵa qaptap baryp jatqanyn kóp kórsek te, kınoteatrlardyń ishi tolyp ketkenin kórmeımiz. Oǵan dálel, taǵy da tehnıkanyń damýy. Qazir kez kelgen adamnyń úıinde noýtbýk, kolynda planshet júretini aıdan anyq. Kerekti kınosyn kınoteatrǵa barmaı-aq, qalaǵan jerinen tamashalaı alatyn kúnge jettik. Árıne, ár sarapshynyń áńgimesi ártúrli bolǵanymen, ortaq oılary da kezdesip jatty. Biri kıno janryna mán berýimiz kerek dese, endi biri myqty ssenarııster daıyndaýymyz kerek desti. Qalaı bolsa da, urpaq tárbıesin basty ustanym etti. Jıi-jıi jınalys jasap, oı bólisip, tájirıbe almasý alańyn uıymdastyryp otyrýdy da usynǵandar boldy. Qorytyndy májilistegi qonaqtardyń kún tártibindegi taqyrypqa jasaǵan taldaýy, qysqasha aıtqanda, osyndaı. Atalmysh Eýrazııalyq medıa forýmnyń negizgi mindeti – másele sheshý emes, ony jan-jaqty pikir aıtý arqyly saralaý. Aıtylǵan pikirlerge súıene otyryp, taldaý negizinde tańdaý jasaý ár adamnyń óz erkinde.Qarjy jýrnalıstıkasy – mańyzdy sala
Bul kúni Eýrazııalyq medıa forým aıasynda «Qarjy jýrnalıstıkasynyń baǵyty» taqyrybynda sheberlik sabaǵy uıymdastyryldy. Ony telejúrgizýshi, RBK telearnasy bas redaktorynyń orynbasary Danııl Babıch (Reseı) júrgizdi. Bul sharada negizinen qarjy salasyndaǵy aqparat taratý máseleleri keńinen sóz boldy. «RBK» arnasynda qyzmet isteıtin maman telearna men ǵalamtordyń ózara baılanysy týraly qundy derekterdi keltire otyryp, iskerlik jáne bıznes baǵytyndaǵy salalyq tájirıbesin ortaǵa saldy. Sondaı-aq, ol AQSh jáne Reseıdiń aldyńǵy qatarly telearnalaryn salystyra otyryp, tıimdi jumys tásilderin usyndy. Onyń aıtýynsha, atalǵan salaǵa qatysty jýrnalıstıka qarjy naryǵynda qyzmet kórsetedi. Bul baǵytta qyzmet etetin jýrnalıster qarjy naryǵyndaǵy jańalyqtarmen qamtamasyz etip qana qoımaı, túrli taldaýlar, saraptamalar jasaıdy. «Iskerlik jáne qarjy jýrnalıstıkasyn ajyrata bilý qajet. Qarjy jýrnalıstıkasy – iskerlik jýrnalıstıkasynyń bir bóligi. Bul ekeýiniń aıyrmashylyǵy – iskerlik jýrnalıstıka bıznes-aýdıtorııa suraqtaryna, al qarjy jýrnalıstıkasy odan da az toptyń saýaldaryna jaýap beredi. Ádette, bul top qarjy naryqtarymen, qarjy qyzmetterimen baılanysy bar adamdar shoǵyry bolyp keledi», – dedi D.Babıch. Odan ári maman negizinen treıderlerden, ınvestısııalyq kompanııalar men bankterdiń qyzmetkerlerinen turatyn RBK aýdıtorııasynyń 2006-2015 jyldar aralyǵynda qalaı ózgergenin atap kórsetti. Danııl Babıch 2006 jáne 2015 jyldar aralyǵyndaǵy treıderlerdiń qyzmetine baǵa bere otyryp, qazirgi qarjy mamany áldeqaıda mobıldi ári kóptegen gadjetterdi paıdalanady degen qorytyndy jasady. Sonymen qatar, D.Babıch qarjylyq basylymdardyń oqyrmandary bótenniń ómirin ańdýǵa, ózgeniń aqshasyn sanaýǵa jáne basqa da túrli jaıttardy bilýge qushtar keletinin jetkizdi. Sheberlik-sabaq barysynda spıker álemge tanymal qarjylyq basylymdarda qandaı úderister oryn alyp jatqanyn arnaıy kórneki quraldar arqyly túsindirip berdi. Osy oraıda, ol búgingi jańa tehnologııalar qarjy salasyndaǵy buqaralyq aqparat quraldarynyń qyzmet kórsetý sapasyn jetildire túskenin sóz etti.Alqaly jıyn aıaqtaldy
Arqanyń arý qalasy Astanada ótken alqaly jıyn da óz máresine jetti. Álemniń ár jerinen kelgen saıasat sardarlary men sarapshy mamandardyń san túrli pikirleri, keleli kezdesýleri, mańyzdy májilisteri birqatar taqyryptyń basyn qaıyrdy. «Birde-bir memleket oqshaýlanyp, ózdiginen ómir súre almaıdy. Sandyq tehnologııalar men ǵalamtor jelileri adamdardy jaqsy ómir súrý jolyn izdeýge ıtermeleıdi. Bul úkimetterdi tabys tabýdyń joldaryn qarastyryp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa májbúrleıdi. Qazir bárin ólsheýge bolady dep aıtyp jatady. Biraq ne bolyp jatyr? Kim kináli? Ne isteý kerek? – degen bitpeıtin suraqtardyń jaýabyn izdeıtin bizdiń sana-sezimimiz ben oılaý júıemizdi sıfrlaý múmkin emes. Bul rette, osyndaı pikir alańdaryna qashan da suranys joǵary», – dedi jıyn sońynda sóz alǵan Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary, EAMF uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy Darıǵa Nazarbaeva. Sondaı-aq, Vıse-premer kelesi HIV Eýrazııalyq medıa forým 2017 jyldyń 22-23 maýsymy kúnderi Astana qalasynda EKSPO kórmesiniń aıasynda ótetinin jetkizdi. Talǵat BATYRHAN, Joldybaı BAZAR, Elaman QOŃYR, Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV
