Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýt: qalyptasý erekshelikteri men aldaǵy perspektıvalary

Qazaqstan memlekettik qurylystyń uzaq ta jetkilikti deńgeıde qıyn jolynan ótti. Bul jerde egemen Qazaqstan memlekettiliginiń qalyptasý úderisteri respýblıkanyń KSR Odaǵy quramynda bolǵan kezeńinde bastalǵanyn atap ótken oryndy. 1985-1991 jyldary Mıhaıl Gorbachev bastaǵan Odaq basshylyǵy júrgizgen qaıta qurý saıasaty aıtarlyqtaı áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerge alyp kelse, onyń aqyry sol kezde ómir súrgen partııalyq-memlekettik júıeniń buzylýyna, al keıin KSRO-nyń ydyraýyna soqtyrdy. Qalyptasqan osy úderister ortalyq deńgeıde jáne odaqtas respýblıkalarda memlekettik bıliktiń jańa ınstıtýttaryn qurý qajettigin týyndatty. 1990 jylǵy 14 naýryzda Halyq depýtattarynyń sezi elimizde Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń (KOKP) ǵana bılik júrgizetinin bekitken KSRO Konstıtýsııasynyń 6-babynyń kúshin joıdy. Osymen bir mezgilde KSRO Prezıdentiniń laýazymy engizilse, keıin bul orynǵa M.S.Gorbachev saılandy. Eger atalǵan shara odaqtyq deńgeıde aıtarlyqtaı shat­qaıaqtap qalǵan ortalyq bılikti kúsheıtip, memleketti saqtaýdy kózdese, 1990 jyldyń 24 sá­ýirinde taǵaıyndalǵan Qazaq KSR Prezıdentiniń laýazymy men 12-shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń Nursultan Nazarbaevty Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy etip saılaýy respýblıkanyń memlekettik egemendigine qol jetkizýi jolyndaǵy alǵashqy mańyzdy qadam boldy. Osyǵan qatysty atap kórsetetin jaıt, memleketimizdiń jańadan saı­lanǵan basshysynyń «...ulttyq memlekettilikti, Qazaq KSR-iniń saıası egemendigin nyǵaıtý, ony keńestik sosıalıstik federasııa sheńberinde jańa, naqty mazmunmen tolyqtyrý, ıaǵnı KSR Odaǵy men respýblıkalardyń ókilettilikterin naqtyraq kórsetý boıynsha sharalar qabyldaý prezıdenttik bıliktiń erekshe qamqorlyǵyndaǵy másele bolady», degen sózi kóp jaıdy ańǵartady. Qazaq KSR Prezıdenti óziniń mártebesine sáıkes, respýblıka sheńberinde azamattardyń quqy men bostandyǵy saqtalýynyń kepili retinde tanylyp, Qazaq­stannan Odaq ishinde jáne ha­lyq­aralyq qatynastarda óki­lettilik etti, Qazaqstannyń bú­kil aýmaǵynda mindetti kú­shi bar jarlyqtar shyǵaryp, azamattyq qabyldaý jáne basqa da máselelerdi sheshý boıynsha mindetter atqardy. Onyń bir mezgilde kez kelgen deńgeıdegi Keńestiń halyq depýtaty bolyp saılana almaıtyny bılikti bólisý ınstıtýtyn damytý úderisinde asa úlken mańyz ıelendi. Sonymen qatar, sol ýaqytta Prezıdenttiń bıligi bir jaǵynan odaqtyq qurylymdarmen, ekinshi jaǵynan respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesimen edáýir shekteýli bolatyn. Atap aıtqanda, odaqtyq Mınıstrler keńesi Qazaq KSR-iniń múddesine qaıshy keletin qaýlylar men ókimder qabyldaǵan jaǵdaıda, ol KSRO Prezıdentine tıisti aktilerdiń is-áreketin toqtatý týraly ótinishpen shyǵýǵa májbúr bolatyn. Joǵarǵy Keńes­ke qatysty aıtatyn bolsaq, Pre­zıdent onyń bekitýine Mınıstr­ler Keńesi, Joǵarǵy Sot jáne Halyqtyq baqylaý komıteti tóraǵalarynyń kandıdatýralaryn usynatyn, Úkimettiń otstavkasy týraly, taǵy basqa ma­ńyzdy máseleler qoıatyn. Onyń ústine, sol kezeńde birtutas atqarý vertıkali bolǵan joq, óıtkeni, barlyq bılikti jergilikti jerlerde Halyq depýtattarynyń keńesi men ol qalyptastyratyn jáne oǵan esep beretin atqarýshy komıtetter júzege asyratyn. Osyndaı jaǵdaılarda Nursultan Nazarbaev pen onyń komandasynyń aldynda respýblıkany ári qaraı damytý men onyń odaqtyq ortalyqpen ózara is-qımylyn sapalyq turǵydan jańa pishimde qalyptastyrýyna negizdelgen birqatar mańyzdy mindetter turdy. Áli keńestik qoǵam bolyp turǵan sol shaqta ómirdiń is júzinde barlyq salasynda daǵdarysty úderister beleń alyp, osyǵan oraı turaqtylyqty qamtamasyz etý erekshe mańyzdy edi. О́z kezeginde, osynyń barlyǵy jınaqtala kelip, respýblıkanyń búkil memlekettik bılik júıesin, sondaı-aq, onyń sheńberinde Prezıdenttiń shepterin kúsheıtý qajettigin týyndatty. 1990 jyldyń 25 qazanynda Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń qabyldanýy aıtýly oqıǵa boldy. Osy qujattyń negizinde respýblıka ózin saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ulttyq-mádenı qurylyspen, ákimshilik-aýmaqtyq qurylymmen, memlekettik bı­liktiń qurylymdary men ókiletti organdaryn aıqyn­daýmen jáne óziniń rámizderin basqarýmen baılanysty barlyq máseleni óz betinshe sheshý quqyna ıe egemendi memleket dep jarııa­lady. Deklarasııa, sondaı-aq, memlekettik bılikti zań shy­ǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi qaǵıdattary boıynsha bólýdi bekitip berdi. Onyń ústine, Prezıdent ózine joǵary ókim etýshi-atqarýshy bılik ókilettiligin alyp, bul onyń mártebesin edáýir keńeıtti. Sol jyldyń 20 qarashasynda «Memlekettik bılik qury­lym­daryn jetildirý men Qazaq KSR-indegi basqarý jáne Qazaq KSR-iniń Konstıtýsııasyna (Negizgi Zań) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Atalǵan zańǵa sáıkes Prezıdenttiń usy­nysy boıynsha Joǵarǵy Keńes saılaıtyn respýblıkanyń Vı­se-prezıdenti laýazymy ta­ǵaıyndalyp, Mınıstrler Keńesi Premer-Mınıstr bas­qaratyn Mınıstrler Kabıneti bolyp qaıta quryldy, Prezıdent pen Mınıstrler Kabınetiniń apparattary birtutas prezıdenttik apparatqa biriktirildi. Bul jerde, Respýblıka basshysy Mınıstrler Kabınetiniń qyzmetine de jetek­shilik etkenin aıta ketken jón. Mınıstrler Kabıneti óz óki­lettiligi sheń­berinde oblystyq atqarý ko­mıtetteri men Almaty qalalyq Keńesiniń sheshimderi men ókimderiniń kúshin joıý quqyn aldy. Osylaısha birte-birte bıliktiń atqarýshy vertıkali sap túzedi. 1991 jylǵy belgili oqıǵalar Qazaqstannyń memlekettik tá­ýel­sizdigine qaraı qadamyn nyqtaı tústi. Atap aıtqanda, sol jyldyń tamyz-qazan aılarynda Qazaqstan Kompartııasyn taratý, odaqtyq mańyzdaǵy kásiporyndar men uıymdardy Qazaqstannyń qaraýyna kóshirý, respýblıkanyń altyn qory men almas qoryn qurý júzege asyryldy. Respýblıka Prezıdenti 6 jyl merzimge saılanǵanyn da atap ótý kerek. Alaıda, jedel ózgerister jaǵdaıynda ol qazaqstandyqtardyń se­nim deńgeıin arttyrý jáne olardyń ózi júrgizetin saıası baǵytty qoldaýyna qol jetkizý maqsatynda búkilhalyqtyq saılaý ótkizý týraly sheshim qa­byldady. 1991 jyldyń 1 jel­toqsanynda ótken alǵashqy tikeleı prezıdenttik saılaýda Nursultan Nazarbaevqa 868 176 saılaýshy nemese daýys berýge qatysqan barlyq saılaýshynyń 98,78%-y óz daýystaryn berdi. 1992-1993 jyldary Qa­zaq­­­stannyń memlekettik qu­rylysy túbegeıli saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrtýlarmen qatarlasa júrdi. Qoǵam men memlekette demokratııa, quqyqtyq memleket jáne naryqtyq eko­no­mıka qurýǵa bet burǵan qarym-qatynastar resmı saıa­sı baǵyt dep jarııalandy. Qazaqstan Prezıdenti atalǵan baǵyttyń negizgi sátterin óziniń «Qazaqstannyń egemendi memleket retindegi qalyptasýy men damýynyń strategııasy» (1992 jylǵy mamyr) dep atalatyn týyn­dysynda belgilep berdi. Munda negizgi maqsattardyń ishinde jas egemen memleketti kúshti prezıdenttik respýblıka qalyptastyryp, ótpeli kezeńde ekonomıkalyq reformalardy tabysty júrgizýge baǵyttaýdyń qajetti sharty retinde turaq­tylyqty qamtamasyz etý erek­shelenip turdy. Negizgi ekpin Memleket basshysynyń qolynda tıimdi basqarýshylyqty júzege asyrý úshin qajetti barlyq qu­ral­dary bar prezıdenttik basqarýdy qamtamasyz etýge túsirildi. Prezıdent, sondaı-aq, nazardy bılikti bólisý júıesin jetildirý, ókilettikterdi naqty shekteý qaǵıdattaryna súıene otyryp, olardyń ózara is-qımylyn tıimdirek uıymdastyrý men jergilikti ókiletti jáne atqarýshy organdardyń júıesin jetildirý qajettigine aýdardy. Memlekettik qurylys sheń­berinde alǵashqy aıtarlyqtaı qadamdardyń biri 1992 jyldyń 13 qańtarynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti ózin ózi basqarý jáne jergilikti Halyq depýtattarynyń keńesi týraly» Zańǵa ózgerister engizý boldy. Solardyń negizinde jergilikti Halyq depýtattary keńesteri atqarý komıtetteriniń ornyna atqarýshy bıliktiń jańa ınstıtýty – jergilikti ákim­shilik basshylarynyń ınstıtýty taǵaıyndaldy. Osylaısha Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine tikeleı baǵy­nys­­taǵy atqarýshy bılik organ­dary­nyń vertıkaldi júıesi quryldy. Sodan keıin, ıaǵnı 7 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń «Ekonomıkalyq reformalar jaǵdaıynda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń mem­­­­lekettik basqarý organ­darynyń qyzmetterin uıym­dastyrýdy jetildirý týraly» Jarlyǵy shyqty. Soǵan sáıkes Mınıstrler Kabınetiniń qurylymy aıqyndalyp, oǵan 22 mınıstrlik, 8 memlekettik komıtet pen túrli mártebege ıe ózge de 10 vedomstvo (Keden komıteti, Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memlekettik komıssııa jáne t.b.) endi. Onyń ústine, Mınıstrler Kabınetine jergilikti ákimshilik basshylarynyń qyzmetine jedel basshylyq jasaý boıynsha mindetter júkteldi. Elimiz ómirindegi budan da mańyzdy oqıǵa dep 1993 jyldyń 28 qańtarynda Joǵarǵy Keńestiń Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Konstıtýsııasyn qabyl­daǵanyn aıtýǵa bolady. Ol, atap aıtqanda, memlekettik bıliktiń joǵary organdarynyń júıesi men olardyń bir-birimen ózara yqpaldastyǵynyń tártibin ornyq­tyrdy. Sonymen bir mezgilde, joǵary memlekettik organdardyń ıerarhııasynda ústem oryndy is júzinde respýblıkadaǵy jalqy zań shyǵarýshy jáne ókiletti organ bolyp tabylatyn Joǵarǵy Keńes ıelendi. Prezıdent sol Negizgi Zań sheńberinde atqarýshy bıliktiń birtutas júıesine basshylyq jasaýǵa kóshti. О́z bıliginiń bel­­gili bir konstıtýsııalyq shek­teýlerine qaramastan, onyń qo­lynda óziniń memlekettiń tolyqqandy basshysy retinde is-qımyl tanytýyna múmkindik beretin mártebe men ókilettilik boldy. Máselen, Prezıdent el Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy dep jarııalandy, mınıstrlikter men memlekettik komıtetterdi jáne basqa da vedomstvolardy óz betinshe quryp, tarata aldy, Qazaqstan tarapynan halyqaralyq qatynastarda ókilettilik etti, Qazaqstan hal­qyna Joldaýmen shyǵý quqyn ıel­­endi. Qazaqstandaǵy 1993-1995 jyl­dardaǵy saıası jaǵdaıdyń túrlishe damý úderisteri mem­lekettik bıliktiń qos tarmaǵy – zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtarynyń arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardyń birte-birte óristeýine alyp keldi. Olardyń árqaısysy elde ústem jaǵdaıǵa ıe bolýǵa tyrysyp baqty. Onyń ústine, saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar júrgizý tásilderi men qarqynyna qatysty aıtar­lyqtaı pikir qaıshylyǵy kórinis berdi. Osy syndarly jaǵdaıdy eńserý úshin 1993 jyldyń qazan-jeltoqsan aılarynda barlyq deńgeıdegi keńesterdiń ózin ózi taratýy jáne 1995 jyldyń naýryzynda respýblıkanyń Konstıtýsııalyq soty zańsyz dep tanyǵan Qazaq­stan Respýblıkasynyń 13-shi shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Ke­ńesin taratý júzege asyryldy. 1995 jyldyń 30 tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasynyń qabyldanýy memlekettiń ınstıtýttyq júıe­sin túbegeıli ózgertti. Atap aıt­qanda, jańa ınstıtýttar – eki palataly Parlament, Kons­tıtýsııalyq Keńes, Joǵary Sot Keńesi engizildi jáne, keri­sinshe, Vıse-prezıdenttiń laýazymy qysqartyldy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń mártebesi men ókilettiligi aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Ol tek memlekettegi ústem tulǵa ǵana bolyp qoımaı, sondaı-aq, bıliktiń barlyq tarmaǵynyń ústinen qaraıtyny moıyndaldy. Konstıtýsııa, sonymen qatar, Memleket basshysyna bıliktiń basqa barlyq ınstıtýttaryna óziniń erejeleri men yqpalyn retteýde qoldaý kórsetetin kúshti tetikterdi qamtamasyz etti. Sóz retinde, Qazaqstannyń bas­qarýdyń prezıdenttik pi­shinine kóshken el ekeni resmı naqtylanǵanyn aıta keteıik. Osylaısha Qazaqstanda pre­zı­denttik ınstıtýt qalyp­tasyp, jetkilikti deńgeıde ornyqty sıpatqa ıe boldy. Konstıtýsııalyq jáne ıns­tıtýttyq reformalar júrgizýmen baılanysty kelesi jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń mártebesi men ókilettiligi barǵan saıyn nyǵaıa tústi. Máselen, 2007 jylǵy mamyr aıynda elimizdiń Negizgi Zańyna ózgerister engizilýine sáıkes ol zańnamalyq bastama tanytý quqyn – Parlamenttiń tek tómengi palatasyn ǵana emes, sondaı-aq, barlyq deńgeıdegi máslıhattardy taratý quqyn ıe­lenip, saıası partııalarǵa múshe bola alatyn da boldy. Sońǵy jaǵdaı Nursultan Nazarbaevqa «Nur Otan» partııasynyń tolyqqandy Tóraǵasy atanýǵa múmkindik berdi. Budan bólek, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti retinde oǵan 2012 jyldan bastap kezekti prezıdenttik saılaýlarǵa mer­zimsiz qatysý quqy usynyldy. Al 2010 jyldyń maýsym aıynda egemen Qazaqstandy qurý men damytýǵa qosqan úlesi úshin Memleket basshysy Ult Kóshbasshysy degen ataqqa laıyq dep tabyldy. Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń ári qaraıǵy pers­pektıvalary, respýblıkanyń saıa­sı júıesin jańa jańǵyrtýlarǵa daıyndaý máselesin qosa al­ǵanda, birqatar faktorlarǵa baılanysty bolady. Osy jań­ǵyrtýlardyń belgili bir sulba­laryn Memleket basshysy «Nur Otan» partııasynyń 2015 jyldyń 11 naýryzynda ótken HVI se­zinde belgilep berdi. Bul jerde áńgime, birinshi kezekte, bılik ókilettikterin Prezıdentten Parlament pen Úkimetke qaıta bólýdi qarastyratyn kons­tı­týsııalyq reformalardy kezeń-kezeńimen júrgizý týraly bolyp otyr. Ázirshe, atalǵan reformalardyń yqtımal joldary men nátıjeleri pikirtalas taqyryptary bolyp qalýda. Biraq, kóz kórer bolashaqta memlekettik bıliktiń joǵary ınstıtýttary men tutastaı alǵanda, elimizdiń saıası júıesiniń keskin-kelbeti qalaı túziletinine qaramastan, olardyń Qazaqstannyń ári qaraı da ornyqty jáne dáıekti arnada damýyn qamtamasyz etýleri mańyzdy. Andreı ChEBOTAREV, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy kitaphanasynyń sarapshysy