Tól teńgemiz – egemendigimizdiń kepili

Bıyl elimizdiń Táýelsizdik alǵanyna 25 jyl, ıaǵnı shırek ǵasyr tolǵaly otyr. Táýelsiz memlekettiń negizgi sharty – aınalymda óz aqshasynyń bolýy. Táýelsizdik nyshanynyń biri Ulttyq valıýta – teńgeniń shyǵýyna úles qosqan dızaıner Haırýlla ǴABJALILOVTY áńgimege tartqan edik. – О́tkenge kóz júgirtsek, Táýelsiz memleket tizginin óz qolyna alǵan Tuńǵysh Pre­zı­dentimiz Nursultan Nazarbaev tez arada óz aqshamyzdyń bolýy­na erekshe nazar aýdardy jáne teńgemizdiń negizgi avtory ózi boldy, – dep bastady sózin Haırýlla Maǵaýııauly. – Jáne bul jumysty ózi qadaǵalap, baqylap otyrdy. Biz táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldaryn eske alsaq, Keńes ókimeti ydyrap, Qazaqstan táýelsizdik alǵan jaǵdaıda kópshilik bile bermeıtin, búgingi kúni tarıhqa aı­nalǵan kóptegen oqıǵalar oryn aldy. Keńes ókimeti qýatty, egjeı-tegjeıine deıin oılanyp qurylǵan júıe bolatyn, onyń qulaıtyny eshkimniń oıyna da kelmeıtin. Biraq qulady, ata-baba­myzdyń ǵasyrlar boıǵy armanyna biz jetip, táýelsizdigimizge ıe boldyq. Egemen elimizdi alda kóptegen qıynshylyqtar kútip turdy, ártúrli salalardaǵy basqarý jú­ıe­siniń bárin qaıta qurý kerek boldy. Sonyń biri – Qazaqstannyń Ulttyq banki bolatyn. Ol ýa­qyt­ta Keńes ókimetiniń «Gos-bankinen» bólinip shyǵý máselesi turdy. Memleketimizdiń ánurany, eltańbasy men týyna konkýrs jarııalanyp, sýretshiler, sazgerler jabyla kirisip ketti. Sondaı-aq, óz aqshamyz bolýy kerek degen áńgimeler de aıtyla bastady, sol kezde aqyryndap biz de óz aqshamyzdyń jobasyn jasaýǵa kiristik. – Haırýlla Maǵaýııauly, qandaı da bir istiń bastalýy qıyn bolatyny belgili. Onyń ústine, memlekettik másele – Ult­tyq valıýta jasaýdyń kúrdeliligi óz aldyna. Bul qasıetti is qalaı bastaldy? – 1991 jyldyń aıaǵynda ydyrap jatqan Keńes ókimetinen bólinip shyqqanymyzben, Qazaq­stan sol Keńes ókimetiniń «rýbl­dik aımaǵynda» qalǵan edi, oǵan ıe bolyp alǵan Reseı ókilderi Qazaqstanǵa qysym kórsete bas­tady. Qolma-qol aqshany bermeı qalsa, jalaqy ala almaǵan shahterler kóterilip, esimizdi shyǵardy. Eskızimiz daıyn bolǵan kezde Ulttyq bank tóraǵasy Ǵ.Baınazarovqa kelip kórsettik, jańadan qurylyp jatqan bankpen basy qatyp jatqan tóraǵa «Sizderge kim tapsyrma berdi?» – dep tańǵaldy. Alaıda, bir-eki ret kezdeskennen soń birge jumys istep kettik. Keıinirek Elbasynyń tikeleı  tapsyrmasymen Joǵarǵy Keńestiń bıýdjet jáne qarjy komıtetiniń tóraǵasy Saýyq Tákejanov osy iske basshylyq etti. Eń alǵashqy eskızimizdi Elbasy kórip, keıin Ulttyq bank basqarmasynda bekitilip, úkimettik komıssııa quryldy. Bizdiń valıýtamyzdy basyp berýge shetelden kóptegen banknot fabrıkalarynyń ókilderi kelip, kelissóz júrgizip júretin. Sonyń ishinde Anglııanyń «Harrıson jáne onyń uldary» atty fabrıkasy da bar edi, Ulttyq banktiń tańdaýy osy fabrıkaǵa tústi. О́kimettiń tapsyrmasy boıynsha endi bizder bekitilgen eskızimizben Londonǵa ketýimiz kerek boldy. 1992-1993 jyldary mem­leketimiz asa qıyn jaǵdaılardy bastan keshirdi, burynǵy Mem­lekettik josparlaý komı­tetiniń jobasymen bólinip otyrǵan taýarlar toqtatylyp, ár jerde ártúrli kerek taýar jetispeı, memlekette qarjy bol­maǵandyqtan, zaýyt, fabrıkalar bir-birine debıtorlyq jáne kredıtorlyq qaryzdarǵa batyp, jalaqy tóleı almaı, dúkender bosap qaldy. Bala-shaǵasyn asyraý ár otbasynyń ýaıymyna aınaldy. Sondaı jaǵdaıda elimizdi qalaı aman alyp qalýdy oılaǵan ókimet halyqqa erkindik berip, kópshiligi bazarǵa shyqty. Osyndaı qıyn-qystaý kezde Ulttyq valıýtamyz jasalyp jatty. Endi daıyn eskızben Londonǵa ketýge bankten tez arada qarajat ala almaıty­nymyzdy bildik, sebebi, biz kelisimshartqa áli otyrmaǵanbyz, ol kóp ýaqytqa sozylatyny má­lim bolǵandyqtan, alǵashqy kezde Londonǵa baryp qaıtý úshin óz qarajatymyzdy jumsadyq. Alǵash tórt adam bolyp, men jáne M.Alın, A.Dúzelhanov, T.Súleımenov bastaǵanbyz. Men 1992 jyly «Qazaqstan Dızaın ortalyǵyn» ashyp, bas dırektory bolyp taǵaıyndalyp, teńgeni jasaýǵa kiristim. Sol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty Tımýr Súleımenov ári qaraı teńgeni jasaýǵa múlde qatysa almaı, depýtattyq jumysyn jalǵastyryp, Almatyda qaldy jáne A.Dúzelhanov aýrýǵa shal­dyǵyp, kóp uzamaı ol da ketti, keıin eki adam bolyp qaldyq ta, Londonǵa biraz jyl qatynadyq. Bizderdi ol jaqta banknot fabrı­kasynyń mamandary banknottar qalaı basylatyny, qalaı jasalatyny, qaǵazy, boıaýy, ishki qupııalary, tehnologııasy týraly oqytyp, tolyq úıretti. Naryqtyq qatynastar dendep enip, elimizde jappaı alyp-satýshylyq, ártúrli bıznes­pen aınalysý qanat jaıdy. Al bizdiń aldymyzda qalaıda ulttyq valıýtany shyǵarý men ony aınalymǵa engizý máselesi turǵandyqtan, ýaqytymyzdyń kóbi ulttyq teńgemizge arnaldy. «Eger sol tusta bıznespen aınalysyp ketkenimde, búgin men de memleketimizdiń eń baı adamdarynyń biri bolar ma edim» degen oı qazir de qylań berip qalady. Biraq oǵan ókinbeımin. О́ıtkeni, atqaryp jatqan isimniń mańyzdy, elime qajet ekenin, bul is bizge paryz, artymyzda 16 mıllıon halyqtyń kútip turǵanyn túsindim. Sondyqtan, Alla taǵaladan teńgemizdiń áde­mi, abyroıly bolyp shyǵýyn tiledim. Solaı boldy da. Teń­gemiz aınalymǵa shyqqan kún­nen bastap, qarjy salasynda táýelsiz Qazaqstandy búkil álemge teńgemizben tanyttyq, memleketimiz endi naqty Táýel­sizdigin aldy. Birtindep ekonomıkamyz kóterilip, shekaramyz zańdastyrylyp, ishki-syrtqy saıasat ornyqty júrgizile bastady. Búgingi álemge tanylǵan Qazaqstan sonyń aıǵaǵy. – Teńgeni alǵash qolyna us­taǵan árbir azamat tolqyp, «Me­niń óz mem­leketim, óz valıýtam bar» degendeı kóńilderi rýhanı serpilis ústinde boldy ǵoı. Bolashaqqa degen senim artty. Sol kezde teńgeniń alǵashqy avtory retinde ózińiz qandaı kúıdi bastan keshtińiz? – Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaýǵa, tez arada ulttyq valıýtamyzdy jasap shyǵarýǵa bar kúsh-qaıratymyzdy salyp, 1993 jyly naýryz aıynda da­ıyn bolǵan teńgemizdi endi qalaı alyp kelemiz degen problema turdy. Ol kezde rýbl aımaǵynda bolǵandyqtan, Reseı bilmeýi tıis edi. Bizden ushatyn júk ta­sıtyn ushaq mindetti túrde Reseı aýmaǵyna qonyp janarmaımen qamtamasyz etilýi tıis. Aqyldasyp eseptegen kezde, bizdiń aqshamyzdy tıep keri ushqan ushaqtyń artynan soqqan jeldiń jáne ushaqtyń baǵytyna qarsy aınalatyn Jer sharynyń áserinen Londonnan júkpen áýege kóterilgen ushaqtyń janarmaıy bizdiń Oral qalasyna jetetinine kóz jetkizip, osylaı tasýǵa bel baılap, sáýir aıynda árbir reıs 40 tonna teńge tıe­gen 18 reıs ushaq keldi, osynyń bárin sol kezde bárin uıymdasty­ryp basshylyq jasaǵan Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Mirsultan Tursynov degen azamat boldy. Alǵashqy esep boıynsha bir teńgemiz sol kezdegi eń turaqty valıýta – 1 markaǵa teń edi. Ke­ıin aqsha aýystyrýǵa arnalǵan komıssııanyń sheshimimen, bizdiń eń jaqyn esep aıyrbastaıtyn áriptesimiz Reseı degen sebeppen 1 teńgemizdi 500 rýblge teńep, osyndaı eseppen 1993 jyly 15 qarashada alǵash teńgemiz aınalymǵa endi. Sol kezde 1 dollar 4 teńge 75 tıynǵa baǵalandy. Qazirgi jastarymyz alǵashqy teńgemizdiń túr-túsin de bile bermeıdi, sebebi, sol kezde olar áli mektepke de barmaǵan edi. Alǵashqy ulttyq valıýta­myzdyń negizi 7 banknottan tu­ratyn. Ol 1 teńgede – álemge áıgili ǵalym ál-Farabı, 3 teńgede – aqıyq aqynymyz, jyraý Súıin­baı, 5 teńgede – kúı atasy Qurmanǵazy, 10 teńgede – jarq etip aqqan jaryq juldyzymyz Shoqan, 20 teńgede – uly Abaı, 50 teńgede – Ábilqaıyr han, 100 teńgede – Abylaı han bolatyn, keıin ınflıasııaǵa baılanysty aldyn – 200 teńge, 500 teńge quraǵan, keıinirek biriniń izinen keıin biri – 1000 teńge, 2000 teńge, 5000 teńge, 10000 teńge – «ınflıasııalyq teńgeler» degen atpen shyǵa bastady. Londonda teńgeni jasap jat­qan kezde teńgege baılanys­ty kóptegen sheshimder qabyldaýǵa týra keldi. Oǵan bir mysal, banknottyń kólemi qandaı bolý kerek? Mem­leketimiz teńge shyq­paı turyp aqsha sanaıtyn mashınkalardy satyp alyp elimizdiń túkpir-túkpirine jetkizip daıyn otyrýy kerek, biraq oǵan kóp qarajat jáne ony daıyndaýǵa, tapsyrys berýge kóp ýaqyt kerek, buǵan tóleıtin bizde qarajat ta, ýaqyt ta joq edi, osyny esepke ala otyryp, Keńes ókimetiniń burynǵy aqsha sanaıtyn mashınkalaryn ýaqytsha paıdalaný maqsatynda sol kezdegi 10 somnyń kólemine shaqtap jańa basylyp jatqan teńgeniń qymbat qaǵazynan kóp ysyrap bolmaıtyndaı etip sheshim qabyldadyq, oǵan qosa, ishki qupııalar sanyn jáne osyǵan uqsaǵan kóptegen sheshimderdi qabyldap, alǵashqy shyqqan teńgeniń túpnusqasyn Elbasynyń qolyna ustattyq. Sol kezde jańadan qurylyp jatqan Ulttyq bank qıyn kezeń­derdi bastan keshirdi. Keńes ókimetiniń zańy búgingi kúngi «rynokqa» jumys istemedi, bankırler kredıtti kepilsiz, tek aryz jazý, tamyr-tanys arqyly berip jatty. Sol kezdegi termın: «shapkasyn» berseń bol­dyǵa» saıatyn. Búgingi kúngi kor­rýpsııanyń basy sol kezde bastaldy ma degen de oı keledi. Bankter kóbeıdi, kez kelgen jerde bank ashyla bastady, mendegi bir tizim boıynsha sol kezde 260 bank ashylypty. Mardymsyz jalaqyny da óz ýaqytynda ala almaǵandyqtan, quqyq qorǵaý mekemeleri álsirep, kóshege reketter shyqty. Kredıtterin qaı­tara almaǵandardyń úılerin, múlikterin tartyp alýǵa bankırler reketterge júgindi. 1993 jyldyń aıaǵynda Ulttyq banktiń tóraǵasy aýysty, kelgen jańa bas bankır Dáýlet Sembaev buryn Vıse-premer, Josparlaý komıtetinde istegen bilikti maman edi. Ol Ulttyq bank júıesin tártipke keltirdi. Sembaev kelgen soń az ǵana ýaqyttan keıin jumysy erterek bastalǵan 200 teńgelik banknot shyǵýǵa daıyn boldy. «200 teńgelik valıýta alǵashqy bankırdiń qolymen shyqqaly tur, qazir Ulttyq bankti siz basqarasyz, ne isteıik?» – dedim men Dáýlet Hamıtulyna. «Qol qoıýdy ózgertý úshin ne isteý kerek?» – dep surady ol. Men valıý­ta pishinin qaıta jasaý qajettigin, oǵan qosymsha qarajat jumsalatynyn aıtqanymda, ol: «Joq, men halyqtyń qaraja­tyn óz qolymdy qoıý úshin jum­samaımyn, burynǵy kúıinshe qala bersin!» – dep ultjandy minez kórsetti. Dáýlet Hamıtulynyń iskerlik qabi­leti zor bolatyn. Onyń tusynda bankter iriktelinip, kóbisi jabyldy, tek 38 bank qana qaldy. Ulttyq banktiń altyn, valıýta rezervi qory jasaqtala bastady. Sóıtip, Ulttyq bank jumysy júıelenip, búgingi kúngi myǵym bank júıesiniń negizi sol kezde qalandy jáne alǵash bolyp zeınetaqy júıesi quryldy. Keıin tóraǵalyqqa jas bankırler kele bastady. Alǵashqy 1993 jyly aına­lymǵa engen teńgemizdiń sapasy óte joǵary edi jáne sońǵy jańa tehnologııamen basylýynyń arqasynda ishki qupııalary sanymen álemdegi jańa banknottar arasynda alǵashqy ondyq qa­ta­rynda bolatyn. Sondyqtan, shyǵarý quny da joǵary-tyn. Qazirgi teńgemiz – jańa úlgidegi teńge. – Elimizde banknot fabrı­kasynyń qurylýy da eleýli oqıǵa boldy ǵoı? – Dáýlet Sembaev Qazaqstan­nyń Ulttyq bankine kelgen soń aǵylshyndyq «Tomas De La Rý» fırmasymen banknot fabrıkasynyń qurylysyn júrgizý úshin kelisimshart jasasty. Jergilikti merdigerler Almatydaǵy «Gıdromash» zaýy­tynyń sehyn qaıta jaraq­tady. Bir jyldan soń, ıaǵnı 1995 jyldyń 19 mamyrynda banknot fabrıkasy ashyldy. Al bizdiń banknot fabrıkamyzdy salyp berý úshin ıspandyqtar, fransýzdar, tolyp jatqan fırmalar talasty. Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Djek London sıpattaǵan Klondaık tárizdi edi. Almatyǵa álemniń túkpir-túkpirinen altyn izdeýshiler aǵylyp kelip jatty, salmaqty adamdardyń arasynda arandatýshylar da úıirsektep júrdi... Qysqasy, 1995 jyly Almatyda banknot fabrıkasy salynyp bitti. Ulttyq banktiń janynda banknottardy qabyldap alý jóninde Memlekettik komıssııa quryldy. Bizdi – teńge dızaınyn ázir­leýshilerdi onyń quramyna engizdi. 1996 jyly 5 jáne 10 myń teńgelik banknottardyń dızaıny jasalǵan bolatyn. Qaýyrt jumys artta qalyp, memleketimizdiń 5 jyldyǵyna biz Qazaqstan Prezıdentiniń portreti jáne syrtynda rezıdensııanyń sýreti bar kolleksııalyq banknottardy ázirledik. Mundaı banknottar, árıne, shekteýli mólsherde barlyq elderde shyǵarylady. Olardy joǵary jaqtaǵy hattamalyq kez­desý­lerde bazarlyq retinde taratady. Olardy organıkalyq shynyǵa dánekerlep ústel ús­tine qoıady, qabyrǵaǵa iledi. Kolleksııa jınaýshylar osyndaı búrkeme aqshalardyń artynan búkil álem boıynsha qýyp júredi. Bir sózben aıtqanda, bular – sırek, syılyqtyq banknottar. Bi­raq Ulttyq bank basshylyǵy qaı­sybir sebeppen olardyń shyǵarylýyn kidirtti. Jalpy, merekege úlgermedik, ıdeıa kómilip qaldy, eńbek zaıa ketti. Onyń esesine Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 5 jyldyǵyna biz Anglııada ulttyq rámizderi bar júzdegen alýan boıaýly kúntizbelerdi basyp shyǵardyq. Bizdiń Prezıdent olardy merekege oraı saltanatty jınalysta sheteldikterge taratyp berdi. Men bul mysaldardy kóp jyldar boıy pisirip júrgen oıymdy atap aıtý úshin keltirip otyrmyn. Bizde hattamalyq kezdesýler men jalpy ulttyq meıramdarǵa arnalǵan aqsha dızaınynyń, bazarlyqtar dızaınynyń óz mektebi bolýy kerek. Eger mundaı jumysty úzdik degen shetel mamandaryna tapsyrsa, olar barlyq talaptardy eskere almaıdy. Sheberlik, ne tehnologııa týraly sóz bolyp otyrǵan joq. Máselen, Abaıdyń sýreti salynǵan jıyrma teńgelik kýpıýra basqa da banknottar tárizdi ulttyq oıý-órnekpen ádiptelgen. Biraq ta aqynnyń Otany – Shyńǵystaýdaǵy órnek Qazaqstannyń basqa óńir­lerindegi órnekterden bir­sha­ma ózgeshelenetinin bárimiz bir­deı bile bermeımiz. Máselen, qazaqstandyq kýpıýralarda Qurannan alynǵan aıattar da bar, onda sál dálsizdiktiń ózine jol berýge bolmaıdy: musyl­mandardyń qasıetti kitabynyń mátininde bir jarym myń jyl ishinde bir de bir tańba ózgermegen. Osyndaı ıirimder, ózgeshe tustar óte kóp. Sondyqtan, men tek qazaq­standyq dızaınshy ǵana qaǵazda bere alatyn ulttyq reńk, dinı nanym, mádenıet, salt-dástúr týraly aıtyp otyrmyn. Ýaqyt degen zaýlap ótip jatyr, alǵashqy teńgeniń aınalymǵa engeninen beri kóp jyl ótipti. Qa­zaqstandyq aqsha dızaıny áýelden memlekettiń zerdelik menshigi bolyp jarııalandy. Sonymen, qısyndy núkte qoıýǵa bolatyn sııaqty. Biraq, bizde basqa elderdiń aqshalary basylyp shyǵarylatyn banknot fabrıkasy jumys isteıdi. Osy kásiporyn bazasynda oıýshylardy ázirleý kerek. О́z kezinde biz dızaınerler mektebin ashýdy, talantty sýretshilerdi shetelge oqytýǵa jiberýdi usyndyq. Sebebi, óz mamandarymyz bol­masa, onda búginnen bastap árdaıym aǵyl­shyndarǵa júginýge májbúr bolamyz. Biraq, mundaı jaǵdaıda fabrıkany aqshanyń tozý reti boıynsha ustap turǵannan góri, shetelde bastyryp shyǵarǵan anaǵurlym tıimdi... Biz ulttyq valıýtany aq­sha tabý úshin ǵana jasaǵan joq­pyz. Keńinen topshylasaq, biz­diń shaǵyn dızaınerlik top músheleriniń joly bolǵan eken. Qazaqstanda sýretshiler kóp, tipti, kásibı deńgeıi bizden joǵarylary da bar. Eń bastysy – biz memlekettiń qarjylyq júıesi kúırep jatqan qıyn jyldary teńgemizdiń shy­ǵýy arqyly Táýel­sizdikke úles qostyq, búgingi kúni álemge tanylǵan Qazaqstan sonyń aıǵaǵy, sondyqtan Otany­myzǵa paıdamyzdy tıgizdik dep sanaımyn. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Sharafaddın ÁMIROV, «Egemen Qazaqstan»  ALMATY