Jer-Anaǵa adam qanyn tógýden saqtandyratyn jáne planetanyń ár turǵynynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úndeıtin baǵdarlamalyq qujatqa noıys saıasat ustanbaǵan árbir eldiń basshylary men iri qoǵam jáne memleket qaıratkerleri barynsha den qoıyp, nazar aýdartyp otyr. Osy oraıda Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń oqytýshysy Aldanysh NURYMOVPEN manıfeske qatysty pikirin surap, áńgimelesken edik. – Aldanysh Arystanǵalıuly, «Álem. HHI ǵasyr» manıfesimen tanysyp shyqtyńyz ba? Baǵdarlamalyq qujat dep halyqaralyq sarapshylar baǵasyn berip jatqan manıfestiń qaı tustary kóńilińizdi qozǵady?
– Tanysý bylaı tursyn, qujattyń ár taraýyn tııanaqty túrde zerdelep, shama-sharqyma qaraı ár sózdiń týra jáne astarly maǵynasyn tereń uǵynýǵa talpyndym. Sebebi, álemdegi bolyp jatqan ár jańalyqty oı eleginen ótkerip, óz pikiri men baǵasyn jyldam berýge asyǵatyn stýdent qaýymnyń aldynda turǵanda kez kelgen suraq kóldeneń shyǵýy bek yqtımal. Ásirese, álem tynyshtyǵyna qatysty sharalar men baǵdarlamalyq qujattar jastardy kóbirek qyzyqtyrady. Onyń basty sebebi, júregi taza, kóńili aq keıingi tolqyn jaqsy bilim alyp, beıbit kúnde eńbek etip, eńbegine jarasa álemge saıahat jasap, adamzat ıgiligindegi kóptegen qyzyqtardy tamashalaýǵa qushtar. Sondaı-aq, beıbit kúnde jar qushyp, qyzyq keshsem deıdi. Oǵan qosa deni saý sábı súıip, áldı aıtsaq dep te armandaıdy. Munyń bárin men ustaz ǵana emes, ata bolǵandyqtan da aıtyp otyrmyn. Sammıttiń minberinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev sóz sóılep turǵanda, kóńilimnen kóp oıdyń kerýeni kóshti. Qazaqtyń osynaý perzentiniń tulǵasy men kelbetinen keshegi ótken Abylaı hannyń kósemdigin, Qaz daýysty Qazybek bıdiń sheshendigin, maqal sózdiń túp atasy Maıqy bıdiń kóripkeldigin kórgendeı boldym. Zalda otyrǵan jetekshi oı ıeleriniń tereń zeıinmen uıyp tyńdaǵan qalpyn kórip kóńildiń kók dóneni kókke órlep, marqaıyp qalǵanymyz da ras. Kúlli adamzattyń alǵa basqan ár qadamyn qaýipsizdikpen qamtamasyz etýge úndeıtin qujattyń ár tarmaǵy tajal qarýlarynan qutqarar bir tutqa syndy. Máselen, «HHI ǵasyrda soǵysty ómirlik is-árekettiń tásili retinde dáıektilikpen alastaı otyryp, ornyqty álemniń geografııasyn qalyptastyrý kerek», dep kesimdi sóz aıtady. Paıym-parasatyn beıbit damýdyń pyraǵyna otyrǵyzamyn degen ár eldiń ańsar armany dál osy emes pe?!
– Tońteris saıasattan bas tartý men jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy barynsha shekteý úderisteri nege baıaý júrip jatyr? Osy jóninde de óz pikirińizdi aıta otyrsańyz.
– О́kinishke qaraı, HHI ǵasyrda da óz óktemdigin ózge elderge júrgizgisi keletin, sondaı-aq, basqa eldiń ishki isine aralasyp, iritki salǵysy kelip turatyn, jymysqy saıasat júrgizip otyrǵan memleketter qazirgi kúnde alysta da, jaqynda da bar. Olar beıbit damyǵysy keletin elderdi óz jeteginde júrgizgisi kelgendikten ıadrolyq qarýlardy ses kórsetý retinde paıdalanǵysy keletin sııaqty. Áıtpese, jappaı qyryp-joıý qarýyna umtylmaı shatqaıaqtaı bastaǵan ekonomıkasyna kóńil bóler edi. Memleket basshysy jarııalaǵan manıfesten osyndaı jymysqy saıasatty toqtatýǵa shaqyrǵan aqyldy ańǵarý qıyn emes. HHI ǵasyrda mılıtarızmniń jahandyq qaýipsizdikke qater tóndirip, keń aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyqqa kedergi keltiretin áskerı bloktar sekildi rýdımentin eńserý kerek. Geosaıası ahýaldyń máni mynada: eger tym bolmasa bir iri áskerı blok bar bolatyn bolsa, onda onyń antıpody qurylatyny zańdylyq. Kúsh qarsy kúsh týdyrady. Áskerı bloktarǵa beıbitshilik pen qaýipsizdikke óziniń jaýapkershiligin árkez sezine bermeıtin túrli memleketter de enip otyr. Onyń ústine, áskerı blok zonttaryn, ózderiniń tikeleı kórshilerin qosa alǵanda, úshinshi eldermen ózara qarym-qatynasynda basymdyq alý úshin paıdalanýǵa árekettenýshilik te joq emes. Osylaısha qarsy turýshylyq jaǵdaıy jekelegen óńirlerde, sondaı-aq, búkil jahandyq keńistikte sheksiz jalǵasa berýi yqtımal. Buǵan qosa, ótken soǵystar men janjaldardyń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, ózińniń qaýipsizdigińdi ózge memleketterdiń qaýipsizdigine qysym jasaý esebinen qamtamasyz etý múmkin emes. Sondyqtan áskerı bloktarǵa BUU týy astynda memleketterdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik úshin Jahandyq Koalısııasyn qarsy qoıý qajet. Taıaýdaǵy onjyldyqtyń jalpyǵa ortaq mindeti Aýǵanstandaǵy, Iraktaǵy, Iemendegi, Lıvııa men Sırııadaǵy, Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy soǵystar men janjaldardy jáne Palestına-Izraıl qarsy turýshylyqtaryn toqtatý bolýy tıis. Koreı túbegi, Ońtústik Qytaı teńizi men Arktıka akvatorııalary jaǵdaılaryndaǵy jarylys qaýpiniń áleýetin azaıtý mindeti tur, delingen manıfeste.
– Qazaq eliniń ıadrolyq qarýdan bas tartýyn áli de durys baǵalamaı otyrǵan elder bar sııaqty. Jalpy, osy jappaı qyryp-joıý qarýynan tolyq arylý elimizge ne berdi jáne bul árekettiń adamzatqa keltirgen paıdasy qandaı?
– Negizinde, memleket qoldan jasaǵan nemese ózge bir el jasap bergen qarýyna emes, óziniń bolmysyna, tarıhyna, danalyǵyna, bilim-biligine súıengeni abzal. Memleket basshysy sol tarıhı sheshimdi qabyldap, ony halqymyz qoldap ıadrolyq qarýdan bas tartpasaq memleketke syrttan senimsizdik, halyq arasynda úreı, ishteı renish oryn alar edi. Eń basty baılyq – halyqtyń beıbit ómiri, memlekettiń beıbit jolmen damýy. Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy basty jetistikteriniń biri de osy ekenin umytpaǵan jón. Osy kezde álem elderine ortaq adamzattyq problemalardyń bir ereksheligi sol, qandaı da máseleni búkil memleketter birikpese sheshe almaıdy. Memleketter arasyndaǵy oryn alyp jatqan shıelenister, túrli sanksııalar kelisim arqyly beıbit jolmen sheshýdi talap etedi. Álemdegi memleketter men memleket basshylary aldynda beıbit ómirdiń jolyn túsindirý mańyzdy mindetterdiń biri. О́ıtkeni, memleket – ulttyń, halyqtyń ortaq úıi. Qazirgi jahandaný zamanynda memlekettiń esik-terezesin jaýyp qoıyp, oqshaý ómir súrýge bolmaıdy. Eldiń qaı baǵyttaǵy saıasaty bolmasyn onyń damý strategııasyna negizdelýi qajet. Bul Nursultan Nazarbaev álem memleketteri aldyna qoıyp otyrǵan soǵysty boldyrmaý, ıadrolyq qarýdy joıý, adamzattyq beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtý isimen tyǵyz baılanysty. Qazaqstan Prezıdenti «Adamdardyń ótken ǵasyrdaǵy jasaǵany sekildi, HHI ǵasyrda da beıbitshilik úshin baıyptylyqpen jáne tabandylyqpen kúresý kerek. Biz balalarymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy týraly oılaýǵa tıispiz. О́tken ǵasyrlardyń qasiretti qatelikterin qaıtalaýǵa jol bermeı, álemdi soǵys qaterinen túpkilikti aryltý úshin búkil álem úkimetteriniń, saıasatkerleriniń, ǵalymdarynyń, bıznesmenderiniń, óner qaıratkerleriniń jáne mıllıondaǵan adamdardyń kúsh-jigerin jumyldyrý qajet. Is-áreketsiz otyrý nemese bitimgershilik qyzmetpen aınalysqan keıip kórsetý álemdik apatpen barabar», dep shegeledi. Elbasynyń bul aıtqan usynystary – adamzattyń, bolashaq urpaqtyń múddesi turǵysynan alyp qaraǵanda, alpaýyt memleketterdiń aldyna qoıylyp otyrǵan ózekti másele. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi dúnıejúzindegi barsha halyqtardyń baqytyna baǵyttalǵan bastama dep batyl aıtýǵa haqylymyz. Onyń álem jurtshylyǵy aldynda aıtqan aqıqatty oılarynan osy shyndyqty uǵynamyz. Muny beıbitshilik súıgish ár azamat tereń sezinýi tıis. Al memleket basshylary buǵan qoldaý kórsetýi lázim. Bolashaǵyn oılaǵan qaı halyqtyń da osy manıfesten túıer túıini men shyǵarar sheshimi parasatty baılam bolǵany abzal.
Áńgimelesken Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
