Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Saýatty bastamalardyń biri

Ahmed Idrıs INAB, Iordan Hashımıt Koroldiginiń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan memleket. Bul baǵytta sizderdiń elderińizde kóptegen jumystar atqaryldy. Adamzattyń tilegine oraı atqa­ryl­ǵan osynaý ıgi sharalar álem jurtshylyǵy tarapynan joǵary baǵalanýda. Jalpy, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jahannyń qaýipsizdigi úshin álemdik deńgeıde saýatty bastamalar kóterip kele­di. Bul bastamalardyń barly­ǵy da óz deńgeıinde qoldaý tabý­da. Ásirese, bıylǵy 1 sáýir­de Vashıngtonda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte Qazaqstan basshysy tarapynan usynylǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin adamzat balasy jyly qabyldady. Bul manıfestiń mán-mańyzynyń joǵary ekendigine eshkim daý aıta almaıdy. Sondyqtan da ol Birikken Ulttar Uıymynyń resmı qujaty retinde tanyldy. Qazirgi tańda álemge eń qajet­tisi – tynyshtyq pen turaq­tylyq. Al osy baǵytta jasalǵan árbir qadamǵa sana kózimen qaraı bilýi­miz kerek. Qazaqstan óziniń táýel­sizdigin jarııalaǵaly beri beıbit­shiliktiń jaqtaýshysy retinde naqty isterimen kózge túsip keledi. Máselen, Semeı polıgonynyń jabylýy, MAGATE-men kelise otyryp, tómen baıytylǵan ýran bankin qurýdaǵy izgilikti qadamdar jáne basqa da qyrýar jumystar Qazaqstannyń beıbitshilik ornatý­daǵy buljymas ustanymyn aıǵaq­taı túsedi. Osy arada adaldyq úshin aıta keteıin, Nursultan Nazar­baevtyń ıadrolyq qarýdy joıý isindegi kóshbasshylyq róli qaperimizden shyqpaýy tıis.

Kóńilge qonymdy saıasat

Árbir memleket, olardyń bas­shy­lary ózderiniń álem aldyndaǵy negizgi jaýap­kershilikterine ser­gek qaraýlary tıis. Ásirese, jahan qaýipsizdigine, sondaı-aq, qor­­dalanǵan túrli túıtkilderge baı­­lanysty mindetterdiń orny bólek. Osy oraıda Qazaqstan bas­shysy Nursultan Nazarbaev óz halqy­nyń izgi tilegin beıbitshilik pen tatý­lyqty qalaıtyn búkil adam­­zat­tyń múddesimen ushtas­tyra otyryp, batyl qadamdar jasady. Jalpy, ıadrolyq qarýdyń álem­dik qoǵamdastyqqa tóndirip otyrǵan qaýpi zor. Muny bárimiz de bilemiz. Biraq, osynaý tajal qarýyna qarsy ashyq kúres jarııalap, naqty sharalardy júzege asyrýda belsendi is-qımyl jasaý óte mańyzdy. Al osy máselede Qazaqstannyń júr­gizip otyrǵan saıasaty kóńilge qonym­dy. Sizderdiń elderińizdiń tek aıtyp qana qoımaı, nátıje kórsetýi talaılarǵa oı salýda. Qalaı degende de, Qazaqstan óziniń ómirsheń bastamalarymen ózgelerge jol kórsetip otyr. Bul óz kezeginde eldiń halyqaralyq arenadaǵy abyroıyn odan ári ósire túsetini anyq. Reı HAMMOND, fýtýrolog (Ulybrıtanııa)

Tynyshtyqqa jeter eshteńe joq

Ǵylymnyń jetistikteri men jańalyqtaryn adamzat ıgiligine paıdalanýy qajet, ómir tirshiligin, turmysyn jaqsartýǵa qoldanýy kerek. Adamdar arba oılap taýyp, onymen yńǵaıly júrýge, kóp zat tasýǵa bolatynyn kórdi. Keıin poıyzdy oılap taýyp, onymen jyldam júrýge bolatynyna, óte kóp júk tasýǵa ári tez jetkizýge bolatynyna kóz jetkizdi. Odan keıin ushaqty oılap tapty... Eger ǵylym adamzat ıgiligine qyzmet etse, ol – órkenıet, al ǵylym adam ómirine qaýipti qarý, ýly zat oılap tapsa, ol qol­danysqa ense, ol – qasiret. Sóı­tip, ǵylym jaqsylyǵynyń eki beti bar. Elbasy N.Nazarbaev ǵylym­nyń órkenıetke aparatyn, beıbit ómirge bastaıtyn kemel jaǵyn qoldap, ıadrolyq qarýdy oılap tabýǵa, qoldanýǵa, synaýǵa qarsy manıfesin halyqaralyq dárejede jarııa etti. N.Nazarbaevtyń atom qýatyn adam ıgiligine paıdalaný týraly usynysy, búkil adamzat balasynyń arman-múddesine, kózqarasyna saı keledi, kóńi­linen shyǵady. Sebebi, eshkim de ıadrolyq qarý qoldanýdan qasi­retke ushyraǵan Hırosımo men Nagasakı turǵyndaryna uqsa­ǵysy kelmeıdi. Kerisinshe, beı­bit jaǵdaı, baqytty ómir súr­gisi keledi, atom qýatyn óz tirshi­ligine, baqytty ómir súrýge jum­saýǵa tyrysady. Sondyqtan, adam ómirine, tabıǵat tirshiligine zııandy bolatyn ǵylym jańalyǵyna tyıym salý kerektigin, adam óz ómirine qaýipti jańalyq ashpaý kerek ekendigin durys aıtty. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazar­baev 1991 jyldan beri ıadro­lyq qarýǵa qarsy saıasatty júıeli jáne turaqty túrde iskerlikpen  júzege asyryp keledi.Táýelsiz Qazaqstan 25 jyl ishinde saıası-ekonomıkalyq jetistikke jetse, memlekettiligin qalyptastyrsa, oǵan tek beıbitshilik, turaqtylyq, yntymaqtastyq arqasynda je­tip otyr. Jáne de elimizdi mekendegen ha­lyqtardyń dostyǵy nátı­je­sinde qol jetkizýde. Búgingi jetistikke Qazaqstan ıadrolyq qarýdy qoldanyp emes, qaıta ony joıyp, Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdy synaý­dy toqtatyp jetip otyr. Bul el Prezıdenti, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy, elimiz Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy N.Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń nátıjesi bolyp tabylady. 1996 jyly 13 tamyzda N.Nazarbaev Semeı polıgonynyń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin beıbit maqsatqa, Qazaqstanda atom energetıkasy salasyn damytý úshin paıdalanýdy usyndy. Al, 1995 jyly 24 sáýirde Qazaqstan aýmaǵynan sońǵy ıadrolyq zarıad shyǵaryldy. Sóıtip,1400 ıadrolyq qarý – kontınentaralyq ballıstıkalyq raketalar men jerdegi jáne áýede qoldaný qarýy joıyldy. Sonyń arqa­syn­da bıyl 25 jyl boıy Semeı polıgonynda tynyshtyq ornady. N.Nazarbaevtyń usynysymen ıadro­lyq qarýdy synaýdy toq­tatýǵa baılanysty kelesi sam­­mıtti Qa­zaqstanda ótkizý týraly sheshim qabyldansa, Qazaq­stannyń sammıtti ótkizýge tolyq moraldyq quqy bar. Qazaq jeri ıadrolyq synaqtardan jaralandy, zardap shekti, muny N.Nazarbaev toqtata aldy. Sol kezdegi KSRO-nyń saıası-áskerı saıasatyna qarsy shyǵyp, polıgondy 1991 jyly 29 tamyzda jarlyqpen jabý saıası erlik, memlekettik kó­re­gendik edi. Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdany da jarylys bolǵan jer. Meniń týǵan aýdanym. Kezinde bul synaq turǵyndarǵa «halyq sharýashylyǵy maqsatynda» júrgizilgen synaq dep túsin­dirildi. Keıingi zardabyn jeke adamdar kórdi. Aldaǵy qasireti jáne onyń medısınalyq zııany belgisiz, qalaı, qashan «ah» urǵyzady, kim bilsin?! Sondyqtan N.Nazarbaevtyń búgingi «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi óte der kezindegi, kókeıkesti bastama bolyp tabylady. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn­nyń sheshimimen bul manıfeske Bas Assambleıa men Qaýip­sizdik Keńesiniń eń joǵary már­tebesi bar qujaty degen ataq berildi. Bul – Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdentiniń bastamasy BUU-ǵa múshe elderdiń bári­niń basshylyqqa alatyn baǵdar­lamasy degen sóz. Elbasynyń 30 ozyq eldiń qataryna qosylý, «100 naqty qadam» Ult Jospary ıdeıasy Qaza­qstannyń bolashaǵyn bol­ja­ǵany, qazaqstandyq damý jolyn kórsetkeni dep túsiný kerek. Bul maqsatqa tek beıbit jol­men, jasampazdyq ispen ǵana jetýge bolatyny barshaǵa bel­gili. Bul Elbasynyń kele­shek­ti kózdegen kemeńgerlik kóre­gendigi. N.Nazarbaevtyń bul manı­fesin barlyq elderdiń beı­bit­shiliksúıgish halyqtary qoldaıdy dep senemiz. Eshbir ult ókili Hırosıma men Nagasakı, Semeı qasiretin tartqysy kel­meıdi. Oǵan qarsy. Álem saıa­satkerleri, ǵalymdary, qoǵam qaı­­ratkerleri, ár ulttar ókil­deri de bul manıfesti qoldaıdy, olar da beıbit ómir, baqyt­ty tur­mysty maqsat etedi. El­basy­nyń manıfesi erekshe mıs­­sııaǵa – halyqaralyq dáre­je men mazmunǵa, saıası is-áre­ket­ke ıe bolǵan tarıhı saıası qujat. N.Nazarbaev úshinshi dúnıe­júzil­ik soǵysty boldyrmaýdy, ıadrolyq qarýdy qoldanýdyń zardabyn tartpaýdyń aldyn alyp otyrǵan álemdik dárejedegi saıa­sı qaıratker. Iаdrolyq qarýdy qoldanǵan soǵysta jeńgender men jeńilgender bolmaıdy, avtomattan bastap, zymyranǵa deıingi qarýdy oılap tapqan ǵalymdar keıin «ah» urýda. Olar ózderiniń tapqan jańalyǵy adam ómirine, tabıǵat tirshiligine zııandy bolyp otyrǵanyna opyq jeýde. Adamzat balasyna órkenıet, baqytty ómir kerek, soǵan umtylýda. Qazaqstan atom qýatyn ıgilikke paıdalaný tájirıbesi bar. Aqtaý qalasyndaǵy Kaspıı teńiziniń ashy sýyn halyqqa paıdalanýǵa jaramdy etip tushytyp bergen jyldam neıtrondy atom stansasy halyqqa ıgilikti qyzmet etti. Qasiretsiz, zııansyz jumysyn toqtatty. Chernobyl, Fýkýsıma bolǵan joq. Atom qýatyn paıdalaný, ýran óndirý jóninen Qazaqstan kende emes. Ýran óndirisi men qory boıynsha álemdegi aldyńǵy eki memlekettiń biri. Soǵysqa, adamzatqa qarsy qoldanamyn dese jetedi. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti  saıasatynyń keremettigi de sonda, qolynda mol múmkindik bolsa da, atom qýatyn adamzat ıgiligine qoldanýdy, ıadrolyq qarýdyń jańa túrin oılap tappaýdy, synamaýdy usynyp otyr. Elbasynyń Qazaqstannyń bolashaǵy úshin atom qýatyn ıgilikke, beıbit ómirge paıdalaný jónindegi bul usynysy elimizdiń «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýyna negiz bolady. N.Nazarbaevtyń qyrǵyn qarýdy shyǵarmaı, toqtatý saıasaty ár qazaqstandyqtyń kóńilinen shyǵady. Árkim de beıbit qyzmet etip, jaqsy turǵandy, deni saý bolǵandy armandap, maqsat etedi. Vashıngton sammıtinde ne­bir mazmundy sózder aıtyl­dy. So­lardyń ishinde, sózi de, qu­ja­ty da mańyzdysy N.Nazar­baev­­tyń manıfesi erekshe kóńil aýda­rarlyq silkinisti oqıǵa boldy. Uly ǵalym Sh.Ýálıhanov «Qazaq halqy eń beıbit halyq­tardyń biri» dep tujyrym­dama jasaǵan. Asan qaıǵy men Qorqyt ata máńgilik ómir men jeruıyq­ty armandap, sony izdegen. Bul arman urpaqtan-urpaqqa jetip otyr. N.Nazarbaev jańa bastama, jańa kózqaras – ǵylymǵa, ıadro­lyq qarý­­ǵa, atom qýatyn paı­daly etýge qa­lyp­tastyrýda. Sóıtip, tarıh pen qazirgi zaman óz jalǵa­syn tabý­da. Ol – beıbit ómir úshin kúres. HH ǵa­syr ǵarysh ǵasyry bolsa, HHI ǵa­syr ıadrolyq qarý­syz ǵasyr bolsyn. Erkin QURMANBEK, Qazaqstan Respýblı­kasynyń mádenıet qaıratkeri, «Birlik» aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Aqtóbe oblysy

 Beıbitshilik áni áýeleı bersin

Alǵashqy qarý-jaraqty jasaýdy úırengeli beri adam balasy bir-birimen qyrqysýmen keledi. Biri bıligin kúsheıtkendi jón kóredi, ekinshisi enshili baı­lyǵyn eseleýge umtylady, úshin­shisine taǵy bir nárse jetpeıdi. Qazir bul «aýrý», tipti, qaǵynyp ketti. Keıde maǵan kúlli álem jýnglı zańymen ómir súrýge kósh­kendeı kórinedi. Ol boıynsha álim­jettik qaǵıdasy aldyńǵy kezekke shyǵyp, álsizder kúshti­lerdiń aýzynda ketýge tıis. Asqynǵan ımperııalyq keý­dem­soqtyqtary sharyqtaý shegi­­ne jetken keıbir alpaýyt mem­leketter tórtkil dúnıeniń tóbe­sinde áńgirtaıaq oınatqysy bary baıqalady. Aınalasyna as­tamsı qarap, geosaıası gegemon­dyq ornatýǵa áreket qylady. Osyn­daı otpen oınaǵan zamanda Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń baǵaly bastama kóterýi kókeıge qonatyn is. Ásirese, «soǵyssyz álem» ıdeıa­sy bes qurlyqtyń betke ustar saıasat­kerleriniń sanasyna sal­maq túsireri sózsiz. О́ıtkeni, beıbit ómirge eshteńe jetpeıdi. Aspany­myz ashyq bolǵanda ǵana jer turǵyndary alańsyz tirshilik keshedi. Baýyrynan órbigen balalarynyń bolashaǵyn oılaǵan árbir ata-ana eldiń aman, jurttyń tynysh bolǵanyn tileıdi. «Búkil álem úkimetteriniń, saıasatkerleriniń, ǵalymdardyń, bıznesmenderdiń, óner qaırat­kerleriniń jáne mıllıon­daǵan adamdarynyń kúsh-jigerin ótken ǵasyrlardyń qasiretti qate­likterin qaıtalaýǵa jol ber­meı, álemdi soǵys qaterinen ár­q­a­shan aryltý úshin biriktirý qajet. Is-áreketsiz otyrý nemese bitim­gershilik qyzmetpen aına­lys­qansý álemdik apatpen para­par». Manıfestegi osynaý mán­di joldardy tebirenbeı oqý múm­kin emes. Asa qýatty ıadrolyq qarý­dan óz erkimen bas tartqan Táýelsiz Qazaqstan basshysy­nyń beıbitsúıgishtik baǵdarla­ma­sy jahandyq jaqsylyqtyń jar­shy­syna aınalaryna senimim mol. Men mádenıet salasynyń ókili bolǵandyqtan, sahnalas áriptesterimniń ónerine ǵana emes, buqaralyq aqparat quraldarynda aıtqan pikirlerine de zer salyp júremin. Grýzııada azamat soǵy­sy beleń alǵan tusta, ataqty Vahtang Kıkabıdzeniń merzimdi basylymdardyń birinde bylaı degeni esimde qalyp qoıypty. «Tbılısıde atys-shabys bolyp jatqanda jasy ulǵaıǵan anam qatty qynjyldy. Balam, mundaı qyrǵynnyń talaıyn kórgen bul Grýzııa. Myna soıqan da óter-keter. Eń soraqysy sol, soǵystan qorqyp bizdiń elimizge endi eshkim kelmeıdi. Dastarqan basynda otyryp áýelete án salmaıtyn bolamyz», dedi. Túsingen janǵa munyń astarynda óte tereń oı jatyr. Ánebir ánde aıtylatyndaı, «beıbitshilik týy berik qolda» bolyp, berekeli tirshiligimiz jalǵasa bergeı. Kenjeǵalı MYRJYQBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi