Maqsat – tıimdi paıdalaný

Atam zamannan beri qaraı bizdiń halqymyz úshin jer máselesi basty másele bolyp keledi. Reseıdiń otary bolǵan tusta, keshegi Odaq quramynda bolǵan kezde de qazaqtyń jandy jeri keń alqapty dalasynyń parshalanýy boldy. El táýelsizdigin alǵan ýaqytta da halyqtyń basty qazynasyna qatysty kez kelgen máselege kúmán-kúdikpen qaraý baıyrǵy babalardan qanymyzǵa sińgen ınstınkt bolar, sirá. Osy oraıda Jer kodeksine qatysty birqatar saýaldy Parlament Májilisiniń depýtaty Baıdildá JYLQYShIEVKE qoıǵan bolatynbyz. – Jer máselesi jeńil qaraıtyn másele emes. Sol sebepti elimiz táýel­sizdik alǵannan keıingi ile-shala qabyldanǵan irgeli zańnyń biri jerge qatysty boldy ári oǵan ýaqyt talabyna saı ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip keledi. Zań degenińiz de qoǵam talabyna, naryq zańdylyqtaryna sáıkes jetildirilip otyrady ǵoı. Qarap otyrsaq, jer máselesine qatysty zańnama bes márte qabyldanypty. Sońǵysy, 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksine ótken jyldyń qarasha aıynda birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. – Atalǵan ózgerister qandaı maqsattan týyndaǵan edi? – Ol eń aldymen aýyl sharýa­shy­­­ly­ǵy jerin paıdalaný­shy­lar­dyń múd­desin kózdeıdi. Respýb­lı­ka boıyn­sha 300 myńnan astam jer paı­da­lanýshy bar. О́ıtkeni, aýyl sharýa­shylyǵy salasynda paı­da­lana­tyn jerler jetkilikti bol­ǵany­men, sonyń teń jartysyna jýy­­ǵy paıdalanylmaı bos jatyr. Birin­­shi­den, ony ıgerýge keıbiriniń kúshi jetpeıdi. Ekinshiden, qarjy tap­­shy­­lyǵy qolbaılaý. Jerdi ıge­rý­ge qa­tysty izgi nıetten týyn­daǵan sheshim bul. Jer tabys ákelýi kerek. Ol jer­diń ıesine, sol jerde eńbek etip jat­­qan sharýaǵa, jalpy, Qazaq­stan hal­qyna, onyń ar jaǵyn­da mem­­le­ket­ke tabys ákelýi tıis. Jer jumys is­temeı, qaraýsyz qal­sa, qunar­ly­ly­ǵyn joıady, aram­shóp basyp ketedi. Sodan keıin ba­ryp, jer aınalymnan shyǵady. Qunar­syzdanady. Al jerdiń qunar­ly­ly­ǵyn joǵaltyp alsaq, qaıtyp ony qalypyna keltirý úshin oǵan on­da­ǵan jyldar kerek. Sol sebepti, osy maqsatta Jer kodeksine ózgerister engizilip otyr. – «Sheteldikterge jer saty­la­dy» degen pikir qaıdan týyndap otyr? – «Sheteldikterge jer satý» degen túsinik kodekste atymen joq. Al­ǵashqy zańdardan bastap qazir­gi qoldanystaǵy zańnamada «jer satylady» degen uǵym múlde bolǵan da emes. «Sheteldikterge, shetel­dik kompanııalarǵa jer satylady» degen bir aýyz sóz joq. Bol­ǵan emes, bolmaıdy da. Tek jal­ǵa berý máselesi bar. Jerdi jal­ǵa berý máselesi osyǵan deıingi zań­­dar­­dyń bárinde de qamtyldy. Qaı­ta buryn 99 jylǵa, 49 jylǵa deıin jerdi jalǵa berý jóninde nor­­ma boldy. Keıingi, 2003 jyly qabyl­dan­ǵan zańda 10 jylǵa jalǵa berý­ge bolatyn bolsa, ótken jyly qa­­byl­­­danǵan ózgeristerdiń nátı­je­sin­­de jerdi jalǵa berý 25 jylǵa uzartyldy. – Nege 25 jylǵa uzartyldy? – Kez kelgen azamat ol jerge qar­jysyn salǵannan keıin odan tabys tabamyn dep oılaıdy ǵoı. Ǵyly­mı tujyrym turǵysynan qara­ǵannyń ózinde, aýyl sharýa­shylyǵy daqyldarynan paıdany on jyldyń shamasynda ǵana kóredi eken. Salǵan qarjysynyń esesin on jyldan keıin qaıtaratyn bolsa, onda jerge kim ınvestısııa salady? Sol sebepti, osy kezge sheıin shama­ly jer ǵana jalǵa alyndy, bar bol­ǵany 62 myń gektardyń shamasynda. Investısııa tartý úshin jalǵa berý merzimi uzartyldy. Qarjy keletin bolsa, tabys ta molaıady, jumys orny ashylady, qazynaǵa túsetin salyq kóbeıedi. – Jerdi satyp alý máselesi sonda qaıdan shyǵyp otyr? – Máselen, bir azamattyń 49 jyl­­ǵa alǵan jeri bar delik. Qazir ol «men jerdi satyp almaımyn, ony 49 jylǵa jalǵa alǵan kúıinde paı­dalana beremin» dese, oǵan zań bo­ıynsha quqyǵy bar. Eger ?? ????? ????? ?????? ????, ??????? ?????????? ??????? 50 ???????? ???????? ????????.de jerdi satyp alamyn dese, jer­diń kadastrlyq qunynyń 50 paıyzyna jeńildik jasalady. Sol somanyń ózin 10 jyl ishinde bólip tóleýine bolady. Minekı, bul – úlken jeńil­dik. Ol jerdi jekemenshigine al­ǵan­nan keıin oǵan degen kózqaras ta basqasha bolady ǵoı. Ol ıeligindegi jerdi urpaqtan-urpaqqa jalǵastyrý úshin kútip-baǵady, tabys tabýǵa umtylady emes pe?! Sondaı-aq, Qazaqstan azama­tynyń memlekettiń jer qorynan jer satyp alýǵa múmkindigi bar. Bar másele osynda. Bul jerde qazaq­standyq azamattar ǵana satyp ala alady. Al sheteldikterdiń tek jalǵa alýǵa ǵana quqy bar. – Endeshe, jerge qatysty túsinbestiktiń túp-tórkini qaıda jatyr? – Árıne, jurtshylyqtyń barly­ǵy derlik zańnan habardar dep aıtý qıyn. Sondyqtan jalpy halyqqa túsindirý jumystaryn júrgizý qajet. Oǵan jergilikti ákimdikterden bastap barlyǵymyz atsalysýmyz kerek. Halyq qabyl­­­dan­ǵan zańnyń ereksheligi qan­daı, ol ne úshin qabyl­danyp otyr? – de­gen basty saýal­darǵa jaýap alýy tıis. Egjeı-tegjeıli túsin­diril­megendikten, halyq arasyn­da ústirt pikir qalyp­tasyp otyr­ǵa­ny sondyqtan. Bul – ????????????. ?????????, ??? ??????? ?? ??????????? ?????????? ??????? ??????? ?????birin­shi­den. Ekinshiden, qaı qoǵamda da kez­desetin keritartpa kisiler osyndaı sátte dúrbeleń týǵyzýǵa beıim turatyny taǵy bar. – Zań 1 shildeden bastap kúshine enedi ǵoı? – Iá. Oǵan qosa, endigi jerde Jer kodeksiniń zańdyq norma­laryn júzege asyrý úshin Úkimet tarapynan zańdyq aktiler qabyl­danady. Qalyń kópshilik tarapynan aıtylǵan usynystar, kúmándanýǵa sebep bolǵan tustar osy zańdyq aktiler aıasynda eskeriledi. – Jalpy, osy máseleden ózińiz qandaı oı túıdińiz? – Osy kezge deıin qanshama qıyn­­­shy­lyqtardan óttik. Keshegi toq­sanynshy jyldardyń tapshy­ly­ǵy esten shyǵyp ketti me? Sol kez­diń ózinde sabyrǵa jeńdirip, jaq­sy kúnge qol jetkizdik emes pe! Aqyl­dyń, birlik pen tatýlyqtyń arqa­synda qıyn kezeńderdi artqa qal­dyrdyq qoı. Basqa jurt qyzyǵa da, qyzǵana da qaraıtyn beıbit ómir men tynyshtyq qazaqqa tán sabyr men salmaqtylyqtyń arqasynda saltanat quryp tur. Olaı bolsa, eń aldymen máseleniń baıybyna baryp, tereńine úńilip baryp áńgime qozǵaý kerek. Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»