Pikir • 21 Qańtar, 2025

Oqıtyn jáne oqymaıtyn qoǵam

Spartandyqtardyń tapqyrlyǵy retinde jıi aıtylatyn myna bir sózdi esi­me alǵan saıyn bizge ár máseleni ózge­she oılaý men túıindeýdiń aýadaı kerek eke­nin túsinemin. Atalǵan ańyzdyń uzyn-yr­­ǵa­sy mynadaı. Birde Makedonııa patsha­sy II Fılıpp grek qalasynyń tur­ǵyn­da­ry­na bylaı dep hat jazady: «Tez ara­da ma­ǵan birden baǵynyńdar. Eger áske­­rim sen­der­diń jerlerińe basyp kirse, bar­lyq egin, baý-baqshalaryńdy qurtady, ulda­ryń­dy qul, qyzdaryńdy kúń etýge de da­ıyn­byz», deıdi. Spartandyqtar oǵan bir aýyz sózben jaýap qaıtarady: «Eger...».

Bilim • 21 Qańtar, 2025

Alash oqýlyqtary

Ult ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatulynyń týra osydan júz jyl buryn jaryq kórgen matematıka oqýlyǵy kórkem tilmen uǵynyqty jazylǵan. Oǵan dálel – atalǵan oqýlyqtaǵy keıbir mysaldar.

Tanym • 17 Qańtar, 2025

Joǵalǵan rýh. Qazaq qalaı aman qaldy?

1934 jyly Nyıý-Iork qalasynda jaryq kórgen «Bizdiń qarapaıym zamandastarymyz» atty zertteý eńbegin qolǵa alǵanymda, tosyrqap qalǵanym ras. О́ıtkeni AQSh-tyń Iell ýnıversıtetiniń antropologi Djordj Merdok bul kitabynda tasmandyqtar, Japonııanyń soltústigindegi aınýstar, Meksıkadaǵy astekter, Perýdegi ınkastar, Ýgandadaǵy gandalar, Polııardaǵy eskımostar sııaqty tarıh sahnasynan joıylyp bara jatqan halyqtardyń tarıhy men mádenıeti, qoǵamdyq dástúri týraly sóz qozǵaıdy. Al osylardyń qataryna nege ekenin qaıdam Ortalyq Azııadan tek qazaqty qosady. AQSh ǵalymy bul zertteýi arqyly ne aıtpaq? Neni meńzemek degen sansyz oıdyń jetegimen onyń kitabyn oqyp shyqtym.

Tárbıe • 14 Qańtar, 2025

Áke jumysta. Balany kim tárbıeleıdi?

Áldebir danyshpan «Balańdy tárbıeleme, aldymen ózińdi tárbıele» dep aıtqan eken. Bul qazirgi qoǵamdy da oılandyrady. Keıde oryndy aıtylǵan bir sóz atqan oqtan da aýyr tıetini ras. Tárbıeni jalpylama dep qarastyrsaq, onyń ishindegi áke tárbıesi úlken mańyzǵa ıe. Burnaǵy qazaqtyń «kimniń balasysyń?» degeninde de ózgeshe mán jatqandaı. Budan «Kimnen tárbıe alyp jatyrsyń?» degen súbeli sózdiń máıegin ańǵaramyz.

Mıras • 01 Qańtar, 2025

Ýeslıan ýnıversıteti jáne Abaı ánderi

Iisi qazaqqa eki birdeı tulǵany, ıaǵnı aǵa sultan Qunanbaı men onyń zerdeli uly Abaıdy syılaǵan Zere ájemizdiń oıynyń qanshama ushqyr, peıiliniń qandaı keń ekenin sózben jetkizý múmkin emes te shyǵar. Biraq onyń armany men úmiti tolyǵymen oryndaldy desek qatelespespiz. Al ulyna yrymdap paıǵambar esimin qoıǵan Qunanbaıdyń esimi bul kúnde Abaı­men birge atalyp, dúnıeniń tórt bu­ryshyna jetti. Bul da áke jaýapkershiliginiń, bedeliniń bodaýynan týǵan rııasyz úmit belgisi bolmaq.

Tarıh • 06 Jeltoqsan, 2024

«Dala halyqtary» kitaby ne týraly?

Vashıngtondaǵy Katolık ýnıversıtetiniń kitaphanasynda saqtaýly turǵan brıtandyq tarıhshy, ǵalym, jazýshy Ralf Fokstiń 1925 jyly Boston jáne Nıý-Iork qalalaryndaǵy baspadan qatar shyqqan «Dala halyqtary» atty zertteý kitabyndaǵy ultymyzǵa qatysty derekter qyzyqty hám maǵynaly. Bir ǵasyr buryn jazylǵan kitapta «Qazaq bolmysy» degen arnaıy taraý bar.

Tarıh • 22 Qarasha, 2024

Elızabet Bekon kórgen Qazaqstan

Batys ǵalymdarynyń halqymyz týraly ǵylymı eńbekter jazyp, ony Amerıka syndy ­alpaýyt eldiń baspalarynan shyǵarýynyń mańyzy zor ekenin buǵan deıin de aıtqanbyz. Bizdiń baı tarıhymyz, tabıǵı resýrs­tarymyz jáne otanymyzdyń geosaıası mańyzy álemdik zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp kele jatqanyna shamamen eki ǵasyrdan asty.

Bilim • 21 Qarasha, 2024

Ulttyq qundylyqtar – tárbıeniń tóresi

Ulttyq qundylyqtar – bir ulttyń tarıhy, mádenıeti, tili, dástúri, salt-sanasy arqyly ulttyq biregeılikti qalyptastyratyn negizder. Olardy saqtap qalý jáne damytý qoǵamnyń turaqtylyǵy men keleshegi úshin mańyzdy. Qazirgi jańa dáýirde dástúrge saı tárbıe arqyly ulttyq qundylyqtardy jas urpaqqa jetkizý – qoǵam men mekteptiń ǵana emes, ár otbasynyń da basty mindeti.

Rýhanııat • 20 Qarasha, 2024

Bizge Batys álemin zertteý ortalyǵy kerek

Búgingideı jahandaný zamanynda memleketter arasynda mádenıetaralyq dıalog pen tarıhı zertteýlerdiń mańyzy arta tústi. Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaq dalasy, ǵasyrlar boıy kóptegen Batys áleminiń saıahatshylary men ǵalymdarynyń nazaryn aýdarǵany ras. Olar Ortalyq Azııaǵa sapar shegip, osy óńir týraly qundy derekter qaldyrdy. Jazǵan eńbekteri biz úshin tarıhı mańyzdy aqparat kózi bolyp qana qoımaı, keı aqtańdaqtardy ashýǵa sep bolmaq. Biraq bul derekter áli tolyq zerttelmeı, júıelenbeı otyr. Batys áleminiń Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyǵy ótken ǵasyrda, búgin de, bolashaqta da mańyzdy bola bermek.

Tanym • 14 Qarasha, 2024

Shotland jıhankeziniń jazbalary

1902 jyly Londonda jaryq kórgen Jon Foster Frazerdiń «Naǵyz Sibir» atty kitabynan qazaqqa qatysty biraz derekti kezdestirdik. Jon Foster Freızer – shotlandyq saıahatshy ári jýrnalıst. 1896 jyly ol dostarymen birge velosıpedpen kúlli álemge saıahat jasap, sol saparyn negiz etip kitap jazǵan. Meniń qolyma túsken «Naǵyz Sibir» kitabynyń 4-taraýynda 1901 jyldyń 28 tamy­zynda sársenbi kúni ol Sibir aımaǵyna jetkenin jazady. Osy kitabynyń alǵysózinde «Sibirge asa qyzyǵýshylyqpen bardym. Orystyq kózqarastaǵy álemdi qarapaıym brıtandyq retinde óz kózimmen kórý maqsatym edi. Jaıyqtyń arǵy jaǵyndaǵy ulan-ǵaıyr ólkege barý úlken táýekeldi qajet etti. Ejelden beri adamdardyń sanasynda Sibir aq qar, kók muz ben jer aýdarylǵandardyń mekeni degen túsinik bar», depti. Baıyptap oqysaq, avtordyń bul saparǵa aldyn ala daıyndalǵany seziledi.