Ashtyq jaılaǵan dala
1892 jyly 14 qarashada basylǵan myna bir derek ultymyzdyń keshegi qaıǵyly tarıhynan azdap syr shertedi. «Qyrǵyz dalasy. London, 13 qarasha. Kaspıı men Aral teńiziniń keń alqabyna ornalasqan qyrǵyz dalasyndaǵy jurtshylyq ashtyqqa ushyrady» delingen gazet habarlamasynda.
Obadan myńdaǵan adam kóz jumdy
Al «The Menzies Miner» gazetiniń 1901 jylǵy 13 aqpandaǵy sanynda mynadaı habarlama jarııalanǵan. «Sibirdegi oba. Myńdaǵan adam qaza tapty. London, 13 aqpan.
Býbondy oba Qyrǵyz dalasynda (Qyrǵyzdar nemese túrki-tatarlar aımaǵy, ıaǵnı Edil men Ertis ózenderi, Kaspıı teńizi men Aral teńizi arasyndaǵy Batys Sibir óńiri) keń tarady. Semeı men Orynbor arasyndaǵy myńdaǵan turǵyn osy indetten kóz jumdy. Bul apatty báseńdetý maqsatynda Reseı úkimeti shuǵyl medısınalyq jasaqtar jiberip, indet jaılaǵan aımaqtarǵa 250 000 rýbldiń astyǵyn jóneltti».
Armııaǵa syıǵa berilgen kıiz úıler
1915 jyly 22 maýsymda «The Northern Herald» gazetinde mynadaı derek berilipti: «Kıiz úıler – qyrǵyz kóshpeli taıpalarynyń turar jaıy. Atalǵan úılerdiń jyly, aýa raıyna tózimdi ári ońaı tasymaldanatyn qasıetterine baılanysty olardy Reseı úkimeti áskerleri úshin paıdalanýǵa beıimdeýde. Sonymen qatar qyrǵyz nusqaýshylary áskerılerge bul úılerdi qalaı quryp, jınaýdy úıretý maqsatynda arnaıy shaqyryldy. Sýrette kórsetilgen kıiz úıler Reseı armııasyna Torǵaı okrýginiń gýbernatory M.Eýrazman tarapynan syıǵa berilgen».
Qaısar halyqty maıdanǵa alady
«Qyrǵyz rýlarynyń jaýyngerleri
Petrograd, 17 qazan.
Qyrǵyz dalasynyń (Batys Sibirdiń ońtústik bóligi) taıpalarynan jasaqtalǵan iri kúshter, tipti tolyqqandy ásker bolmaǵannyń ózinde, qajetti daıyndyqtan ótken soń maıdanǵa shyǵýy múmkin. Qyrǵyz halqynyń sany on eki mıllıonǵa jetedi, al Reseı bıligi osyndaı qaısar halyqtyń azamattaryn maıdanǵa alý múmkindigin qarastyryp jatyr». Bul aqparatty Aýstralııa gazeti 1915 jyly 19 qazanda jarııa etken.
Olar kóteriliske shyqty
1917 jyly 30 qarashada ultymyzdyń tarıhyndaǵy aýyr kezeńniń biri 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi týraly da aqparat berilgeninen habardar boldyq. «Qyrǵyzdar arasyndaǵy kóterilis. Aqparat endi ǵana belgili boldy. London, 29 qarasha.
Brıtandyq áskerı tilshiniń Petrogradtan habarlaýynsha, Qytaı shekarasyna jaqyn aımaqtaǵy qyrǵyz jáne tatarlar 1916 jyldyń jazynda kóteriliske shyqqan. Oǵan sebep – patsha úkimetiniń sońǵy on jyl ishinde olardyń jerlerin birtindep tartyp alyp, aqyry olardy áskerı qyzmetke shaqyrýy bolǵan. Kóterilis kezinde jarty mıllıon qyrǵyz qaza taýyp, bir mıllıon turǵyn Qytaıǵa bosyp ketken».
Jyl sanaýy bólek jurt
«Qyrǵyzdardyń jasyn esepteý» dep atalatyn myna bir aqparat ta kezinde aýstralııalyqtar úshin qyzyq bolǵan sekildi. Sebebi álimsaqtan ár halyqtyń óz jyl sanaý dástúri, tipti ulttyq kalendary bar.
«Eger siz qyrǵyzdardan jasyn surasańyz, olar: «Men ıt jyly týdym jáne bes múshel ómir súrdim» dep jaýap berýi múmkin. Bul mońǵol-tatar teginen shyqqan kóshpeli taıpalar bizdiń Batys kúntizbemizdi bilmeıdi. Olardyń óz júıesi bar, olar ýaqytty on eki jyldyq jyl sanaýǵa bóledi. Árbir múshel on eki bólikke bólinedi jáne ár bólik janýardyń atymen atalady. Sondyqtan siz «Jylan jyly», «Jylqy jyly» nemese «Barys jyly» degen sózderdi jıi estısiz.
Bul júıe Kaspıı jáne Aral teńizderi mańyndaǵy jazyqtar men taýly aımaqtarda halyq sanaǵyn júrgizýdi qıyndatady. Keńes bıligi sanaǵyn júrgizip jatqandyqtan, 3 000 000-ǵa jýyq jan buryn aıtyp júrgen múshel men janýar týraly deregin Grıgorıan kúntizbesine aýystyrý qajet. Qyrǵyzdar resmı túrde súnnıtter, biraq olar shaıtan atty zulym rýhtyń bar ekenine, sondaı-aq jaqsylyqqa da senedi».
Qyrǵyz jotasyndaǵy rekord
«Áýedegi rekord» degen habarlamany atalǵan basylym 1914 jyly jarııalapty. «BERLIN, 17 aqpan. Nemis ınjeneri Vellıner Batterfıldten Qyrǵyz jotasyna, Oral taýlary baýraıyna áýe shary arqyly ushyp jetti. Ol 1875 mıl qashyqtyqty 47 saǵatta eńserdi. Bul jańa rekord retinde sanalyp otyr».
Appas sultannyń aýylynda
Al kelesi gazet jarııalanymy bizdi sonaý 1900 jylǵa sapar shektiredi. «Osy jyldyń 5 maýsymynda doktor Týrnerdiń «Sibirdegi qyrǵyz otbasy» atty jazbasy Londondaǵy Anglııa-Reseı ádebıet qoǵamynyń keńesinde oqyldy. Jazba avtory doktor Týrner Reseı terrıtorııasyna kóp jyl boıy saparlaǵan. 1896 jyly Reseı ımperatory taqqa otyrǵan soń, ol Máskeýde zań mamandyǵynda oqyǵan bir qyrǵyzben (qazaqpen) birge Sibirdegi onyń ákesi Sultan Appastyń úıine barady» dep bastalatyn gazet maqalasy Týrnerdiń osy saparynda qazaqtardyń tarıhyna qyzyǵyp, olardyń úsh júzden quralǵan halyq ekenin, Altaı men Atyraýdyń arasyn en jaılap, aıranyn urttap, qoıyn qurttap, beıǵam ómir saltyn ustanǵanyn tilge tıek etedi. «Sultan Appastyń ókpesi aýyrady eken, doktor Týrner ony tekserip kórgisi kelgenin aıtqanda, ol qabaǵat qýandy» deı kele, ókinishke qaraı, Appas sultan atalǵan dertten jany qatty qınalyp jatqan sátinde doktor Týrnerdiń qasynda bolǵanyn, sultannyń uldary ákesin jergilikti em-dommen emdegisi kelgenin, tipti Qudaıdan medet tilep, daýystap duǵa oqyǵanyn jazady. Maqala sońynda «qazaqtardyń asqa otyrar aldynda mindetti túrde qol jýatyn dástúri Isa Másih zamanyndaǵy evreılerdiń saltyna uqsaıdy» delingen. Bul bizdiń halqymyzdyń san ǵasyr boıy qalyptastyrǵan tazalyq úlgisiniń aıqyn kórinisi bolmaq.
Qaraǵandy lagerindegi tutqyndar
«Qaraǵandy lagerinde 374 tutqyn otyr» degen habarlamany kórgenimizde, beıjaı qala almadyq. Tolyq mátini mynadaı: «Aman qalǵandardyń óte mańyzdy jańa tizimi» atty sholýda Qaraǵandydaǵy lagerde otyrǵan soǵys tutqyndarynyń tizimi týraly jazǵan. «№ 284 tizimdi UJORF keńsesiniń aqparaty boıynsha aldyq. Qazir Qaraǵandydaǵy Azamattyq ınternasııa lagerinde (Qazaq KSR, keńes odaǵy) 374 tutqynnyń bar ekeni belgili. Olar – Germanııa men Aýstrııadan barǵandar».
«Qazaqtar endi túrme salmaıdy»
Sonaý alystaǵy Aýstralııanyń biz týraly baspasózde jarııalaǵan aqparattary jeterlik. Solardyń biri 1962 jyly 25 sáýirde «Qazaqtar úshin endi túrme salynbaıdy» degen shaǵyn aqparat bergen. Buny atalǵan basylym sol kezdegi KSRO ishki ister mınıstri Pankovtyń sózine silteme bere otyryp jarııalaıdy. Ol málimdemesinde «Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynda sońǵy 20 jylda salynǵan jańa qalalardyń eshqaısysynda túrme salý jospary joq» degen habarlama jaryq kórgen.
Qazaqtyń qos mergeni
Sıdneıden shyǵatyn «Mirror» gazetinde 1943 jyly 19 qazanda jaryq kórgen myna maqala biz úshin tipten qundy bolmaq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan qazaq mergenderiniń júzi qandaı jyly dersiz. Atalǵan gazet habarlamasynda bylaı delingen:«Qyzyl mergenderderdiń qaharly jeńisi, qazaq Sııazbekov kúnde tórt-bes fashısti jer jastandyrady. Reseı maıdanyndaǵy naqty urys kórinisteri kezinde túsirilgen bul fotosýrette Sııazbekov (oń jaqta) qar basqan orys dalasynda jaıly jerge jasyrynǵany anyq. Onyń qasyndaǵy qyzyl ásker Jákeev te mergen». Aýstralııalyq eski gazettiń betine eki batyrdyń mergen myltyǵyna syǵalap turǵan susty da aıbyndy beınesi berilgen.
Jaý tylyndaǵy qazaq azamaty
1943 jyly 21 mamyrda Aýstralııanyń Adelaıne qalasynan shyǵatyn kúndelikti gazettiń úshinshi betine taǵy bir qazaq azamatynyń aıqyn beınesi jarııalanypty. «Qyzyl armııa barlaýshylarynyń biri – qazaq Ábý Temirbaev, sýreti tómende. Onyń mindeti – jaýdyń is-áreketin baqylaý. Ol ortalyq maıdanda soǵysyp júr, onda úlken shaıqas kez kelgen sátte qaıtalanady». Aýstralııa gazeti sýretin berip, esimin ataǵan qazaq batyry týraly da alys-jaqynnan surastyrdyq. О́kinishke qaraı, Ábý Temirbaev jóninde ázirshe esh málimet tappadyq. Gazet betindegi sýrette barlaýshy qysqy aq kıimimen tur.
Túıin sóz: «Jer betine tarydaı shashylǵan qazaqpyz» degen uǵym jıi qoldanylady. Al meniń osyǵan qosarym, bizdiń jer betindegi arhıvter men kitaphanalarǵa tarydaı shashylǵan derekterimiz de kóp. Endigi jerde sol qundy muraǵattardy jınap, zerdeleýge memleket jaǵynan qoldaý kerek bolyp tur. Tom-tom kitaptardan bólek, úlken elderdiń basylymdarynda da qazaqtar týraly jazbalar mol ekenin Aýstralııa gazetterine shyqqan joǵarydaǵy aqparattardan aıqyn ańǵarýǵa bolady.
