Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Týǵan halqy men dalasynyń taǵdyryna, bolashaǵyna alańdap, bar aıtaryn máńgilik óleńder men qarasózderi arqyly jetkizgen taý tulǵanyń esimi qazaq júreginen tereń oryn aldy. Ushan-teńiz oı men tereń bilim syndarly fılosofııaǵa ushtasyp, ult rýhanııatynyń temirqazyǵyna aınaldy. Bylaısha aıtqanda, qazaq qoǵamy Abaıdyń oıyn, kózqarasyn, qııalyn shamshyraq etti. Osy úshin de qanshama qıyndyq kórgen jurt eshqashan erteńinen úmitin úzbedi, sabyrǵa toqtady, salmaqty sózge janyn daýalady.
Jaqynda Býrabaı tórinde ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Abaı ınstıtýtyn qurý týraly ıgi bastama kóterdi. El Prezıdenti bul ınstıtýttyń nemistiń Gete, Ispannyń Servantes, qytaıdyń Konfýsıı ınstıtýttary sııaqty jumys isteýi kerektigin aıtty. «Bıyl Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 180 jyl tolady. Men osydan bes jyl buryn uly oıshyldyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı Semeıde abaıtanýshy ǵalymdarmen kezdestim, sol kezde Abaı ınstıtýtyn qurý týraly usynys aıttym. Búginde bul bastama sıfrlyq platforma formatynda iske asyryldy, ıaǵnı bizdiń dıasporalar men basqa da sheteldikterge qazaq tilin úıretý quraly retinde jumys istep tur. Endi osy jobany tolyqqandy mádenı-aǵartý mekemelerine aınaldyrý qajet. Bul qurylym Konfýsıı, Gete, Servantes ınstıtýttary sııaqty jumys isteýi kerek. Abaı ınstıtýty negizgi seriktes elderdiń bárinde tól mádenıetimizdi nasıhattaıtyn ortalyq bolýǵa tıis. Birqatar elde, mysaly, Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa jáne basqa da memleketterde osyndaı ortalyqtar ashylatyn boldy. Syrtqy ister mınıstrligi men «Otandastar» qoryna Mádenıet jáne aqparat mınıstrligimen birlesip, shetelde osyndaı ortalyqtar ashý máselesi boıynsha tıisti jumysty jalǵastyrýdy tapsyramyn. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy belsene aınalysýda. Bul uıymnyń bastamalaryn biz tutas qoǵam bolyp ári qaraı qoldaýymyz kerek. Mádenıet degenimiz – jaı ǵana ǵımarattar men mekemeler emes. Bul – ulttyq sana-sezimdi jahandyq aýqymda nyǵaıta túsetin myqty tuǵyr», degen edi Prezıdent.
Biz bul bastamany hakimniń 180 jyldyq mereıtoıynda atqarylatyn eń úlken jobanyń biri dep qabyldaǵanymyz jón. Shyndap kelgende, atalǵan bastama ult mádenıetin halyqaralyq deńgeıde tanytýda, nasıhattaýda aıryqsha yqpal eteri anyq.
Prezıdenttiń osy bastamasyn endi qalaı oryndaý týraly oılaný – kún tártibindegi máseleniń biri. Sebebi shetelderde ashylatyn Abaı ınstıtýty tek qazaq tilin úıretýmen shektelmeı, san ǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti bar halqymyzdyń rýhanı murasyn sharshy álemge tanystyratyn, tanystyryp qana qoımaı, túsinýine jol bastaıtyn aýqymdy ortalyq bolýǵa tıis. Alda qurylatyn ınstıtýttardyń jumysy men maqsaty, máni, ustanymy qandaı bolýy jóninde arnaıy mamandarmen keńese otyryp, Abaı ınstıtýttarynyń ult mádenıeti, ádebıeti men tili úshin mańyzdylyǵyn aldyn ala oılanyp, aqyldasyp alǵan durys.
Bizdiń oıymyzsha, Abaı ınstıtýtyn shetelderde ashý – qazaq mádenıeti men tilin halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýdyń, ǵylymı jáne bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń negizi. Eger atalǵan ınstıtýt qazaq tilin halyqaralyq deńgeıde oqytý, tilimizdi úırengisi keletin sheteldik azamattarǵa oqý kýrstaryn uıymdastyrý, qazaq tilin oqytýdyń jańa ádistemelerin daıyndap, olardy sheteldik bilim berý mekemelerine engizý, qazaq tilin shet tili retinde oqytýdyń halyqaralyq standarttarǵa saı jańa oqýlyqtary men onlaın kýrstaryn ázirleý syndy mańyzdy mindetti júzege asyrsa quba-qup bolar edi. Al Abaı murasyn nasıhattaý arqyly qazaq mádenıetin tanytý haqynda da atalǵan ortalyqtyń atqarar jumysy aıqyn ekeni daýsyz. Bul negizde Abaıdyń shyǵarmalaryn shet tilderine aýdarý jáne onyń fılosofııalyq kózqarastaryn álemdik deńgeıde zertteý, Abaı shyǵarmashylyǵy men qazaq mádenıetine arnalǵan ǵylymı konferensııalar, kórmeler jáne ádebı keshter uıymdastyrý, ultymyzdyń tól ónerin, mýzykasyn, ulttyq qolónerin tanytý arqyly mádenı almasýdy damytý isterin qolǵa alǵanyn qalar edik.
Bunyń ishine Abaı shyǵarmalaryn úlken qoldanysqa ıe tilderde sıfrlandyrý jáne olardy álemdik elektrondy kitaphanalarǵa engizý, ádebı-mádenı podkastar men vebınarlar ótkizý, sheteldik ýnıversıtettermen birlesken jobalar uıymdastyryp, qazaq ádebıeti boıynsha arnaıy kýrstar engizýdi de atalǵan jobanyń bir bóligi retinde qarastyrylsa, ınstıtýttyń mańyzyn arttyrar edi. «Qazaqtyń qasıetin taný — Abaıdy tanýdan bastalmaq» degen jazýshy Muhtar Maǵaýınniń sóziniń salmaǵy aýyr ekenin de sezinetin sát týǵan sııaqty. Jazbamyzǵa tuzdyq retinde elimizdegi Konfýsıı ınstıtýty qalaı jumys istep jatqanyn bilý úshin atalǵan ortalyqtyń ókili Shalqar Qasekındi sózge tarttyq.
«L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men QHR Sıan shet tilder ýnıversıteti yntymaqtastyǵy aıasynda 2007 jyly Konfýsıı ınstıtýty quryldy. Bul elimizde tuńǵysh qurylǵan Konfýsıı ınstıtýtynyń sanatynda. Osy ortalyq 17 jyldan beri Astana jáne oǵan kórshiles oblystar men qalalardaǵy qytaı tiline qyzyǵýshylardyń nazaryn aýdaryp, olardyń qytaı tilin úırenýdegi arman-tilekterin oryndap bere aldy.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy Konfýsıı ınstıtýty stýdent, oqýshy jáne qoǵamnyń ár salasynan kelgen qytaı tilin úırenýshilerge asa jaýapkershilikpen qytaı tilin úıretip, olarǵa sapaly qyzmet kórsetti. Instıtýt kýrsanttardyń qytaı tili men mádenıetine túsinigin arttyryp, eki el arasyndaǵy oqý-aǵartý jáne mádenıet almasý syndy dostyq qarym-qatynasynyń kópiri bolýdaı mindetin atqardy. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Konfýsıı ınstıtýty qurylǵan kúnnen bastap, ınstıtýttyń oqytý jumystaryna kómektesip, qajetti talaptaryn oryndap, barlyq jumysyn qoldap, qýattady. Kólemi 502 sharshy metrdi quraıtyn jumys orny jáne keńse zattarymen qamtamasyz etti. Onda Qytaı tarapynan 4 jáne Qazaqstan tarapynan 2 qyzmetker jumys isteıdi.
Instıtýt jyl saıyn elimizdegi qytaı tilin úırenýshilerdiń deńgeıin synaýdaǵy HSK emtıhanyn júrgizetin birden-bir test ortalyǵy bolyp qalyptasty. Jyl saıyn stýdentter men oqýshylary arasynda ótetin álemdik «Til kópir» qytaı tili baıqaýynda ınstıtýtymyzdyń bilim alýshylary oza shaýyp, kóptegen júldelerge ıe boldy. Mysaly, bıyl bir kýrsantymyz bastaýysh synyptar arasyndaǵy respýblıkalyq «Til kópir» qytaı tili baıqaýynan bas júldeni qanjyǵalasa, orta mektepter arasyndaǵy respýblıkalyq baıqaýda bir kýrsantymyz bas júldeni jeńip aldy. Sonymen birge stýdentter arasyndaǵy respýblıkalyq baıqaýda Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bir stýdenti bas júldege ıe boldy. Úsh júldegerimizdiń bári de qytaıda ótetin dúnıejúzilik «Til kópiri» qytaı tili baıqaýyna joldama aldy. Bizdiń ortalyq 17 jyldan beri 14 000-nan astam kýrsantty oqytyp, jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi», dedi ol.
«Adamzattyń bárin súı baýyrym» degen ustanymmen ómir súıgen hakim Abaı atamyzdyń artyna qaldyrǵan mol murasy tek qazaq ǵana emes, adamzat órkenıetiniń bir bulaǵy sanalady. Sondyqtan Abaı ınstıtýtynyń qyzmeti tek qazaq tildi aýdıtorııaǵa emes, búkil álemge baǵyttalýǵa tıis. Memleket basshysy kótergen mańyzdy bastama – endigi jerde ult mádenıeti men tiliniń halyqaralyq deńgeıde nasıhattalýyna jańa múmkindikter ashatynyna senimimiz kámil. Sonymen birge Abaı ınstıtýtyn shetelderde ashý – Qazaqstannyń mádenı dıplomatııasyn damytýdyń mańyzdy bóligi sanalmaq.
