Siz áýeli onyń «Jylqy – meniń jalǵandaǵy serigim» degen toptamasyn oqyńyz. «Teńizdiń dámi tamshydan» ekenine kózińiz jetedi. Alǵashqy «Attan túsý óleńindegi» ózgeshe oılaý men tyń tirkester, tarmaqtar alǵaýsyz kóńil kúıińizdi bir sát alǵa qaraı jeteleıdi. Kóz aldyńyzǵa jal-quıryǵy taralǵan, kún túbine qaraı shaýyp bara jatqan yńǵaı qylquıryqtar elesteıdi. Jaı ǵana elestep qoımaıdy, avtordyń sózimen aıtsaq, «ýaqyt daýyly mújip kónergen molalardan» basyn kóterip qarap turady.
«Sary dala tyńdaıtyn tek bizdi,
Shýlaıtyn syrǵaly ormanym.
Bárine tulpardyń tuıaǵy jetkizdi,
Sonan soń men ony qorǵadym».
Bizdiń aıtpaǵymyzdy aqyn jalǵyz ǵana tarmaqpen jetkize saldy. Bul sheberlik pe, sheshendik pe, qalaı oılasaq ta jarasady. Árıne, ár aqyn kózi kórgen qubylysty ártúrli sezinedi, alýan oımen jazady. Al Erboldyń jylqylar týraly túsinigi basqa, kózqarasy bólek. Jeti atasynan beri jeti qat aspan men jerdiń arasynda jylqylarmen birge ósken, birge ómir súrgen halyqtyń aqyny jylqy týraly jalyndy jyrlar jazbaı qaıtsin?
AQSh-tyń Nıý-Djersı qalasynda turatyn Amerıka jazýshysy Djýdıt Lınbergke aqyn Erbol Alshynbaıdyń «Jylqy – meniń jalǵandaǵy serigim» atty toptama óleńderin aǵylshyn tiline jolma-jol aýdaryp jiberdim. Mundaǵy sebep, Amerıka jazýshysy bir sózinde ózine kóshpeliler mádenıeti unaıtynyn, sony zerttep júrgenin, soǵan qatysty óleńder bolsa oqýǵa asyq ekenin aıtqan edi. Aqynnyń atalǵan toptamasynda kóshpeli qazaqtyń jylqynyń syr-sıpaty, halqymyzdyń ony qalaı baǵalaıtyny jaqsy berilgen. Bylaısha atıqanda, bul toptamada tutas Turan dalasyn dúbirletken tulparlardyń izi aıqyn bilinedi. Sonaý Nıý-Djersıde jazýshy Djýdıt Lınberg jyrdan alǵan áserin tómendegishe bólisti:
«Maǵan osy bir erekshe toptama óleńderdi jibergenińizge rahmet. Ár bóliminen dala tynysyn, onyń qýatyn sezine aldym. Dalada ósken asaý pyraqtar men ony jyrlaǵan aqynnyń qarym-qatynasy maǵan jeke baılanys qana emes, sonymen qatar kóshpeli ómir salty men umyt bolǵan dástúrlerdiń metaforasy retinde kórindi. О́leńde Bereldegi jylqy qorymdarynyń beınesi men «Daýyl men ýaqyt mújip tastaǵan ejelgi molalar, umyt bolǵan zırattar topyraqqa aınalyp barady» degen joldar bul dástúrlerdiń ótken shaqta tereń kómilip qalǵanyn kórsetedi. Alaıda óleńniń sońǵy bóliginde aqyn ony jeke estelik retinde beıneleıdi – jastaıynan jylqylardyń ortasynda ósken jas bala (kóz aldymda kil sandal arǵymaq...) óziniń básiresi qara taı bolǵanyn eske alady. Tipti aqyn onymen erekshe baılanysta bolǵan desek te bolady. Biraq aqyry zaman talabyna saı bilim alý úshin qalaǵa ketýge májbúr bolyp, sol súıikti dástúrin artta qaldyrady. Bul sátti «Qulynnan ósken qara taı, jol joǵyn artta bildiń be?» dep sýretteıdi. Bul jeke estelik bala sanasyna tereń sińip qalǵandaı, ári búkil el men mádenıet úshin de umytylmas belgi ispettes. Biz bárimiz zamanaýı álemde ómir súrýge beıimdelýge májbúr bolsaq ta, ótkenniń rýhy áli de bizben birge ilesip keledi.
Shyndyǵynda, bul jyrlardyń ón boıynda sol bir qara taıdyń sonaý alys balalyq shaqta qalýy ǵana emes. Meniń oıymsha, «Jylqynyń qý basy týraly jyr» dep atalatyn bólim ótken dástúrlerdiń joǵalýy men úzilýin beınelep tur. Bul óleń avtor ákesiniń asyna soıylǵan jylqy týraly ǵana emes. О́tkenge degen saǵynysh pen qaıǵy sońǵy bólimge deıin qýatty túrde jalǵasady. Aqyn jyrynda beınelegen «Jylqynyń oralýy» maǵan barlyq qasiret pen kúıreýge qaramastan, kók aspan (sonymen birge bul dástúrli Táńir uǵymyna da silteme bolar) qaıta oralady degendi bildiretindeı paıym men túsinik paıda boldy. Jylqylar – kóshpeli ómirdiń, tereń tamyrly dástúrlerdiń rýhy – qaıta oralyp, óleńniń sońǵy jolynda aıtylǵandaı («Tóńkeriler túnnen beri tulparlar»), «jer astynan qazylyp alynatyn» qymbat qazynaǵa aınalady.
Bul – shynymen de ǵajaıyp óleń toptamasy. Alys Amerıkada, sonaý Nıý-Djersıde osy jyrlardyń jolma-jol aýdarmasyn oqyp, óz áserimdi bólistim. Meni tánti etken bul óleńderdiń túpnusqa tilinde odan da áserli ekenin elestetip otyrmyn».
«Sanamdy seń soqqan balyqtaı qylady,
Ejelgi yrymshyl ǵuryptar sulbasy.
Qara aǵash basynda ilýli tur áli,
Ákemniń asyna soıylǵan jylqynyń qý basy».
Adamnyń sanasyn otqa orap, jan dúnıesin ezip jiberetin sózdiń qudireti osy shýmaqta tur dep bilińiz. Iá, solaı. Aqynnyń alaı-dúleı ishki dúnıesi sonaý balalyq kezdegi zar men zapyrandy qara óleń joldarymen osylaı syrtqa shyǵaryp, onsyz da ishqusa qoǵamnyń aldyna jaıyp salady. Nesi bar, aqyn solaı jaratylǵan.
«Jylqynyń oralýy» atty sońǵy jyrda avtor bárin aıtqysy keledi. Tulparynyń dúbiri mań dalany saıran qylǵan sonaý dáýirdiń kelmeske ketkenin emirene eske alady. Alýan túrli saıasat pen surly soǵystardyń, ashkózdik pen almaǵaıyp zamannyń qazaq úshin qııanat pen qııametke teń bolǵanyn da osy jyrda aıtady.
«Zamananyń demi boran úskirip,
Erlerime qandy kóbik qustyryp.
Teristiktiń bet qaratpas borany,
Kóp jylqymdy ketken sonda yqtyryp».
Osy joldarda tarıh jatyr. Aqynnyń jylqymdy yqtyrdy degeni – rýhymnyń joǵalǵany deýi ekeni shyndyq. Tutas dalanyń tósinen ult pen ulystyń qamyn oılaǵan erlerdiń kúresi de osy jyrdyń ón-boıynda jatyr.
«Taý kólbese tóbe kórmeı qarǵyǵan,
Aldyrmaǵan kóp bórige ańdyǵan.
Shyq júgirip, syldyrlatyp júgendi,
Túnnen kelgen tulparlardyń aldynan».
Toptama osylaı aıaqtalady. Aqynnyń ańsar úmiti jylqylardy óz dalasyna oraltqysy keledi, al sol qylquıryqtarmen birge Turan dalasynyń rýhy men minezi, qadiri men qasıeti de birge oralary sózsiz.
Qosh. Quba jondarda jotasyn kún súıip, shashasyna shań qonbaǵan asaý da minezdi arǵymaqtarǵa jyr arnaý úshin de aqynnyń shabytynda Shalquıryqtyń shabysy, Qýbas attyń tózimi bolýy kerek shyǵar. Biz bul jazbamyzda aqyn Erbol Alshynbaıdyń kún túbine jortqan jyrlaryn oqyp, túısingenimizdi qaǵaz betine jazdyq. Al endigi basty sarapshy – aq adal oqyrman.
