Ádebıet áleminde óz esimin erte áıgilep, mádenıet, ǵylym-bilim, dıplomatııalyq saıasat salasynda tuǵyrly ornyn aıshyqtaǵan, qoǵam damýyna zor yqpaly bar Oljas fenomeni óte kúrdeli. Onyń dara tulǵasy men erekshe talantyna eshkimniń daý aıta almasy anyq. Bekzat bolmysty Oljekeń – Alash jurtyn dúnıejúzine tanytqan, áli de bolsa osy tarapta eńbek etetin, ǵalamdyq deńgeıdegi adamzattyq oılaý dárejesine kóterile alǵan, planetarlyq máselelerdiń sheshimin usynýǵa qabiletti daryn ıesi ekeni áldeqashan moıyndalǵan tulǵa.
Bıyl seksenniń seńgirine kóterilip, halqynyń qoshemet-qurmetine bólenip otyrǵan kórnekti qalamgerdiń áli de bolsa el-jurtyna, jalpy adamzat balasyna berer rýhanı azyǵy mol. Qarapaıym oqyrman ǵana emes, aqyn shyǵarmashylyǵyna den qoıǵan aıtýly ǵalymdar da onyń kúrdeli bolmysy men stıhııaly poetıkalyq talantyna tánti bolyp jatatyny jasyryn emes. «Taýdy alasartpaı, dalanyń dańqyn asqaqtatý» kredosyn ustanǵan qalam ıesiniń týyndylary halqymyzdyń san ǵasyrlyq qatparly tarıhyn bederlep, balbal tastarǵa qashalyp jazylǵandaı júregimizdiń tórinen berik oryn aldy. Demek, Oljekeń – tamyrly mádenıetin, salt-dástúrin joǵaltpaǵan ult retinde qazaq halqyn tórtkil dúnıege pash etken álemdik deńgeıdegi sheber sýretker. Sol sebepti de aqyn eńbekteri elimizde ǵana emes, álemdik deńgeıde óziniń laıyqty baǵasyn alyp otyr.
Qoldan kelip tursa-daǵy qalaı da,
Adamdardy aldaǵam joq, alaıda...
– dep jalǵan sózdi jany súımeıtin aqyn qashan da aqıqatty aıtýdan bas tartqan emes. Onyń qaı shyǵarmasyn oqysań da tarıhı jadyń jańǵyryp, jan saraıyń keńıtini sózsiz. Arǵymaqtardyń tuıaq dúbiri estiletin, adýyndy, ekpindi jyrlarymen oqyrmanyna erekshe rýh beretin, álemniń kóptegen tilderine aýdarylǵan Oljas óleńderi qaısar shýmaqtarymen kóńildi qamshylap, namysyńdy qaıraı túsip, keıde jaıma-shýaq lırıkamen kómkerilip, áldebir eski kúnder men aıaýly jandarǵa degen názik saǵynyshty oıatatyny bar. Oljastaı tulǵanyń aqyndyq qýaty men jańashyldyǵy, qaıratker retindegi qaısarlyǵy, Qazaqstan halqyna degen súıispenshiligi, Otan aldyndaǵy qaltqysyz qyzmeti, san túrli shyǵarmashylyǵynyń álemdik ádebıet pen mádenıettegi orny men róli ár jasqa úlgi-ónege ekeni daýsyz.
Adamzat balasy qaı qoǵamda da ózgermeıtin bir qundylyq bolsa ol – rýhanı jiger men ǵylym men bilimge degen umtylys. Osy baǵytta jetistikke jetip, ózi tańdaǵan mamandyqty ıgergisi keletin jastarymyz bilimin shyńdaıtyn qarashańyraq – ýnıversıtetimizde ómirdiń san-qyrly salalary toǵysyp jatady. Bizdiń basty mindetimiz – sapaly bilim men syndarly tárbıe alǵan bilikti mamandar legin tárbıelep shyǵarý. Sonymen qatar, búgingi stýdent bolashaq qoǵam qaıratkeri, ujym basshysy, saıası ómirge belsene qatysýshy, mádenıet nasıhatshysy bolýy qajettiligin de umytpaǵanymyz abzal. Ýnıversıtet ujymy osy máselege baıyppen qarap, ózindik sheshimder qabyldaýda. Oqý orny stýdentterdi tárbıeleýdiń mańyzdy baǵytynyń biri retinde esimi álemge áıgili aqyn, kórnekti qoǵam qaıratkeri, dıplomat Oljas Súleımenovtiń qyzmeti men shyǵarmashylyǵynan taǵylym alýdy tańdady. Osy baǵytta biz stýdent jastarymyzdy Oljastyń aqyndyq tulǵasy men adamı qasıetteri úlgisinde tárbıeleýdemiz.
Zamanymyzdyń zańǵar tulǵasy Oljas Omarulynyń jyl saıyn týǵan kúni qarsańynda birinshi kezekte mindetti túrde Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti shańyraǵyna arnaıy bas suǵatyn jaqsy daǵdysy bar. Olaı bolatyn sebebi, oqý ordamyzda tárbıe jumysynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda 2004 jyldan beri «Oljas Súleımenov atyndaǵy Áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýty» jumys isteıdi. Bul ınstıtýtqa aqynnyń esimi jaı berile salǵan joq. Qaıratker tulǵa osynda oqıtyn aýyldan shyqqan stýdenttermen jıi-jıi kezdesip turady. Stýdenttermen kezdesýlerde ol beıbitshilik máselesi, elimizdiń ekologııalyq problemalary jáne joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq bilim keńistigine kirýi týraly paıymdaýlarymen pikir almasyp otyrady.
Instıtýt ishinde ýnıversıtet ujymy óz qalaýymen O.Súleımenovke onyń qyzmeti men ómirine arnalǵan «Taza El» murajaıyn jabdyqtaǵan. Bul murajaıdyń ataýyn tulǵaly aqynnyń ózi qoıǵan. Onyń negizi – halyqtyń nıetiniń tazalyǵy, kóńili men isteriniń jaqsylyǵy, tabıǵatty aıalaı bilý. Al «Taza El» ıdeıasy – Jer-anany aıalap, taza ustaýdyń kepili bolmaq. Murajaıǵa qoıylǵan Oljekeńniń kitaptary, jeke zattary, aqynǵa túrli ujymdar men jekelegen tulǵalar syılaǵan zattar, eksponattar aqyn ómiriniń túrli kezeńderinen syr shertedi. Kóptegen taqyryptyq stendter aqyn shyǵarmalaryndaǵy qaǵıdattyq oılar men negizgi ıdeıalardy nasıhattaıdy. «Taza El» murajaıynda erekshe nazar aýdaratyn taqyryp – qaıratker Oljas bastaǵan «Semeı-Nevada» qozǵalysy. Qazaqstandy ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldyrýǵa baǵyttalǵan Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń beıbitshilik saıasatyn júzege asyrýdaǵy Oljastyń qyzmeti orasan zor. 1989 jyly bastalǵan antııadrolyq «Nevada-Semeı» qozǵalysyn Qazaqstan jurtshylyǵy qyzý qoldaǵany belgili. Sonyń nátıjesinde 1949 jyldan bastap qazaq topyraǵyn aıaýsyz ýlap kelgen polıgon jabyldy. Sóıtip, Qazaqstan ıadrolyq qarýǵa tyıym salý máselesi boıynsha álemdik kóshbasshy elderdiń birine aınalyp, «Iаdrolyq synaqtardy toqtatýdan – ıadrolyq qarýlardy joıýǵa» uranyn ustandy. Bul áreketti búkil adamzat taǵdyryna ıgi áser etetin «Álemdik beıbitshilikti nyǵaıtýdyń qazaqstandyq úlgisi» dep qabyldaǵan jón. Stýdentter álemdegi beıbitshilik jolyndaǵy kúresker Oljastyń jáne onyń sońynan ergen antııadrolyq qozǵalystyń jarqyn tarıhymen tanysady, ǵıbrat alyp, saıası lıder bolýdyń qyr-syryn túsinedi.
Munymen qatar, stýdent jastar arasynda «Oljas oqýlaryn» ótkizý dástúrge aınalyp, ınstıtýt janyndaǵy ǵylymı ortalyqta aqyn shyǵarmashylyǵyna jan-jaqty taldaý jasaý úrdiske engen. Instıtýt «HH ǵasyr adamy» atymen atalǵandyqtan, ol bizge kóp mindetter júkteıdi. Jyl saıyn bizdiń ordamyzda «Oljas oqýlary» ótip turady. Onda stýdentter bes tilde – qazaq, orys, aǵylshyn, nemis jáne fransýz tilderinde Oljas Súleımenovtiń shyǵarmalarynan úzindiler oqıdy.
Búgingi kúni ulttyq zertteý ýnıversıtetine transformasııalanýǵa qadam basyp kele jatqan oqý ornymyz tárbıe jumysyn zamanaýı turǵydan ulttyq baǵytta uıymdastyrýdy qolǵa aldy. Mysaly, ýnıversıtet Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynyń arasynda birinshi bolyp Elbasy ıdeıasynan týyndaǵan «Qazaqstan joly» tárbıe-bilim ortalyǵyn qurdy. Onda Prezıdent ataǵan jeti jalpyqazaqstandyq basty qundylyqtarǵa sáıkes keletin, «Qazaqstan joly» tárbıe-bilim beretin ortalyǵynyń aldyna qoıǵan mindetterdi tikeleı sheshýge kómektesetin 7 jańa tárbıe ortalyǵy jumys isteıdi. Árbir ortalyq Qazaqstan qoǵamynyń ómirindegi asa mańyzdy áleýmettik-saıası máselege baılanysty qurylyp otyr. Qazirgi ýaqytta ınstıtýt quramyndaǵy ortalyqtar men taqyryptyq murajaılar Oljas shyǵarmashylyǵy men qaıratkerlik qyzmetine tikeleı qatysty tyń eksponattarmen, jańa kitaptarmen, sırek kezdesetin fotosýrettermen tolyqtyryldy. Oqý ornyndaǵy sharalardyń barlyǵy stýdenttik ózin ózi basqarý júıesi arqyly júzege asyrylady. Demek, stýdentter saıası ómirdi basqarýdyń tásilderin osy bastan úırene bastaıdy. Ár ortalyqqa ýnıversıtet janynan qurylǵan O.Súleımenov atyndaǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýty quramyna kiretin 4 kafedra jáne mádenıettaný kafedrasy ádistemelik kómek beredi. Bul baǵytta ýnıversıtettegi tárbıe jumysy ınnovasııalyq ádis-tásildermen júrgizilýde.
Sondyqtan biz jastarǵa úlgi bolarlyq aǵa býyn ókilderiniń ónegeli isterin eshqashan umytpaýǵa tıispiz. Elbasy atap kórsetken Máńgilik El bolýdyń basty sharty – ǵylym men bilimdegi jetistik, ony óndiriste keńinen qoldaný. Osyny basshylyqqa alǵan oqytýshy-ǵalymdar men bilim alýshy jastarymyz halyq úshin jaralǵan tulǵalardyń ıgi isterin jalǵastyratynyna senimimiz mol.
Seksenge kelse de sergek júrgen Oljekeńniń voleıbol oıynyna qumarlyǵyn dúıim jurt jaqsy biledi. Aqyn stýdentter arasynda salamatty ómir saltyn ustanýdyń úlgisi de bolýda. Onyń bastaýymen ýnıversıtette ardagerlerdiń komandasy qurylyp, basqa oqý oryndary men mekemelerdiń komandalarymen kezdesýler ótkizý dástúrge aınalǵan. Bıyl atalǵan halyqaralyq týrnırdiń ýnıversıtet qabyrǵasynda ótkizilip kele jatqanyna 10 jyl tolyp otyr. Ýnıversıtetimizdiń sport kesheninde dástúrli túrde uıymdastyrylatyn bul týrnırlerge Oljekeń ózi oınaıtyn Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń voleıbol komandasymen birge «Ardager-Taraz», «Saryarqa-Astana», Eýrazııalyq tehnologııalyq ýnıversıtet, «Taldyqorǵan joldary», Shymkentten «Ardager», Petropavldan «Esil», Pavlodardan «Pavlodar VK», Aqtóbeden «Kazhrom», Qyzylordadan «Dıhan», sonymen qatar, Reseıden «Baıqońyr», О́zbekstannan «Nızamı TMPÝ» jáne Qyrǵyzstan men Qytaıdaǵy qandastarymyzdan quralǵan ardager voleıbolshylar ujymdary da belsene qatysyp keledi. Qalyptasqan dástúrdi buzbaı, aqsaqaldyq jasyna qaramastan bul jarystarǵa Oljekeńniń ózi de qatysyp, sheber oıyn kórsetip keledi.
Ýnıversıtet Oljas Omarulynyń 80 jyldyq mereıtoıyna úlken daıyndyqpen kelip otyr. Osy oraıda 18 mamyr kúni oqý ordamyzda Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kórnekti aqyn Oljas Súleımenovtiń 80 jasqa tolýyna baılanysty «Ultaralyq jáne tildik toleranttylyq» degen atpen Stýdentter forýmy ótkiziledi. Aqynnyń ózi qatysatyn sharaǵa belgili ǵalymdar, qalamgerler, mádenıet jáne óner maıtalmandary, «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń belsendileri, aqyn shyǵarmalaryn dáriptep júrgen joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri shaqyryldy. Sharanyń maqsaty – O.Súleımenov shyǵarmalaryn jastar arasynda nasıhattaý, onyń jahandyq jáne izgilik dúnıetanymynyń mán-maǵynasy men mazmunyn túsindirý, stýdentterdiń mádenıet qundylyqtaryna qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, jastardy tulǵa arqyly tárbıelep, ultjandy azamat etip qalyptastyrý.
Syrt kózge qaraǵanda, aýyl sharýashylyǵy mamandyǵyn ıgerip jatqan stýdentterimiz óner men ádebıetten alysta júrgendeı kórinýi múmkin. Desek te, bizde de talantty jastar barshylyq. Osyndaı iri qaıratker tulǵanyń jastardyń arasyna kelip, pikirlesýi olardy qanattandyryp, jigerlendiredi. Stýdentterdiń álemdik máselelerge aralasyp júrgen Oljastyń áńgimelerin óz aýzynan estýiniń úlken tárbıelik jáne taǵylymdyq máni bar. Aqynnyń shyǵarmalarymen tanysqan saıyn ári árbir kezdesýden soń jastar jahandyq qaıshylyqtar men qaýipterdiń mán-maǵynasyn tereń uǵynýǵa múmkindik alady. Oljastyń álemdegi mádenıetter úndestigi, tilderdiń ózara baılanystylyǵy men baıytylýy, ulttyq bolmystyń jahandaný zamanyndaǵy bolashaǵy týraly oı-pikirleri men álem halyqtarynyń taǵdyryna qatysty máseleler jastarymyz úshin óte mańyzdy.
Halqymyzdyń tamyrly tarıhyn taný jolynda adamzattyń aqynyna aınalǵan Oljastyń qalamynan «AZıIа», «Qysh kitaby», «1001 sóz», «Sóz kody» atty tereń maǵynaly zertteý eńbekteri týyp, qanshama ǵasyrdyń qatparlary arshyldy?! О́zekti qoǵamdyq-saıası máni bar jáne oqyrmanǵa tarıh pen tilderdiń shyǵýy týraly molynan maǵlumat beretin, lıngvıstıkaǵa olja salǵan bul kitaptar qalyń oqyrman úshin, ásirese, búgingi jastardyń rýhanı, ulttyq sana-sezimine serpilis berýde. Osy oraıda ýnıversıtetimizdegi O.Súleımenov atyndaǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýty kórnekti aqynnyń tyń dúnıeleri men tulǵalyq erekshe qasıetterin stýdent jastarǵa keńinen nasıhattap, olardy ıntellektýaldy túrǵydan qalyptastyryp, jetildirý baǵytyndaǵy jemisti jumystaryn júıeli túrde jalǵastyra bermek.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory,
QR UǴA akademıgi
Almaty