Otandastarymyzdyń kúndelikti tutynatyn basty azyq-túlik taýarlarynyń biri – sút. Sútsiz kez kelgen dastarqannyń nári jutań tartady. Sútsiz ishilgen shaı tamaǵyńyz ben tańdaıyńyzdy qyrnaıdy. Ras, búginde elimizdegi sýpermarketter men úlkendi-kishili azyq-túlik dúkenderiniń sórelerinde pakettelip jáne qalbyrlanyp óńdelgen súttiń san-alýan túrleri syqasyp tolyp tur. Bulardyń saqtalý merziminiń uzaqtyǵy oǵan konservanttar men qurǵaq jasandy untaqtar jáne soıa ósimdigi aralaspaǵanyna eshkim kepildik bere almaıdy.
Halqymyzdyń arasynda qaladan shyǵyp, qaıratker bolǵandar saýsaqpen sanap alarlyqtaı. Aǵaıyndarymyzdyń deni aýylda dúnıege kelip, maldyń ıisin, qıdyń ıisin jáne súttiń ıisin sezinip óskender ekeni kámil. Sodan biletinimiz, jańa saýylǵan sút jaz kúnderi 3-4 saǵattyń ishinde irip, ashyp, buzylyp ketpeıtin be edi? Mine, tabıǵı taza sút dep osyny aıtyńyz. Al osy kúni el rynogyna Belorýssııadan jáne Reseıden kelgen sút ónimderi jyldar boıy buzylmaı tura beredi. Buǵan tań qalmaı kórińiz.
Degenmen, Oral qalasyndaǵy «Bereke» JShS-ynda óndirilgen qatyq, maıly aıran, sút, kilegeı sekildi ónimderdiń saqtalý merzimine nebári úsh táýlik kepildik beriletini ájeptáýir senimdilik týǵyzady. Mundaı óte qysqa ýaqytqa jaramdy sút ónimderi óte sırek kezdesedi. Sonymen búgingi kúni qandaı sútti iship, qandaı sútti tutynyp júrmiz? Qaı-qaısymyz da osy saýal tóńireginde oılanyp kórgenimiz jón sekildi. Bul úshin tabıǵı sútti óndirý men óńdeý isine qatysty máselelerdi Oral óńiri mysalynda ári qaraı jalǵastyrǵandy jón kóremiz.
Batys Qazaqstan oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynan alynǵan derekterge júginsek, munda jylyna 226 myń tonna sút óndiriletinine kóz jetkizemiz. О́ńirdegi turǵyndar sanyna shaqqanda muny az deýge de, kóp deýge de bolmaıdy. Qalaı degende de, Jaıyqta óńdeýge jáne tutynýǵa jetetindeı shıkizat kózderi jetkilikti deýge bolady. Soǵan saı búginde aımaqta sút beldeýin qurý jónindegi jumystar júıeli túrde qolǵa alynǵany baıqalady.
Bul iste, ásirese, oblys ortalyǵyna taıaý ornalasqan Terekti, Zelenov, Tasqala aýdandarynda jáne kenshiler aýmaǵy – Bórlide ájeptáýir qozǵalys bar ekenine de osy materıaldy gazetke ázirleý barysynda kóz jetkize tústik. Buǵan osy óńirlerde qurylǵan taýarly-sút fermalary tolyq aıǵaq. Istiń alǵa jyljýyna «Yrys» baǵdarlamasy ájeptáýir septigin tıgizipti. Onyń nesıeleý merzimi jeti jylǵa eseptelgen. Bul ónim óndirýshiler úshin yńǵaıly merzim bolmaq. Buǵan qosa 11 paıyzdyq jyldyq jarnanyń 7 paıyzy arnaıy baǵdarlama boıynsha sýbsıdııalanǵany da ájeptáýir demeý.
Bıyl taǵy da 6 taýarly-sút fermasyn qurý kózdelgen. Buǵan joǵaryda atalǵan «Yrys» baǵdarlamasy arqyly 360 mıllıon teńge bólinipti. Belgilengen soma negizinen sútti baǵyttaǵy asyl tuqymdy mal satyp alýǵa baǵyttalǵan. Munyń syrtynda 50-200 basqa arnalǵan shaǵyn jáne ortasha sút ónimderi keshenderin qurýǵa bel býǵan taýar óndirýshiler úshin ınvestısııalyq sýbsıdııa tóleý tártipteri belgilengen. Eger olardyń jobalaý-smetalyq qujattary qabyldansa, jalpy ketetin shyǵynnyń elý paıyzy ınvestısııalyq tólemder esebinen jabylady dedi, gazet tilshisine Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Marat Ońǵarbekov.
Sút beldeýin qurý isi Oral óńirinde osylaısha negizinen soltústik óńirlerde ǵana jandana bastaǵanyn baıqaımyz. Al oblystyń ońtústik óńirindegi sút óndirý isiniń jaı-kúıi qandaı degen saýal da eriksiz týyndaıdy. Bul jóninde gazetimizde buǵan deıin jarııalanǵan materıaldarymyzdyń birinde Jańaqala aýdanynda ashylǵan sút jáne sút ónimderin óńdeý sehy jóninde jazǵan bolatynbyz. Al qalǵan ońtústik óńirlerde she? Buǵan aýyz toltyryp aıtatyndaı mysaldar tabylmaı otyrǵany ókinishti-aq.
Ult Josparyna saı belgilengen «100 naqty qadamnyń» ishindegi 60-shy qadamda sút jáne sút ónimderin damytý úshin aýyldarda kooperatıvtik óndiristi qurý qajettiligi kórsetilgen. Bul birinshiden, respýblıkamyzdyń shalǵaı aýdandary men óńirleri úshin tıimdi de yńǵaıly tásil desek, shyndyqtan aýytqymaımyz. Talas joq, mal sharýashylyǵy ónimderi týraly áńgimeni qozǵaǵanda et pen sút qatar turatyny, ári qatar aıtylatyny tabıǵı jaıt. Ekeýin bir-birinen bóle-jara qaraý da qıyn-aq.
Solaı bola tursa da búgingi kúni Aqjaıyqtyń alys aımaqtarynda et óndirý kooperatıvteriniń qyzmeti alǵa ozyńqyrap ketip, sút óndirý jónindegi kooperatıvtik óndiris kenjelep qalǵandaı kórinedi. Buǵan aýyl turǵyndarynan turatyn jeke sektorlar da atsalysa alatyny talas týǵyzbaıdy. Ras, bul úshin jergilikti atqarýshy organdar tarapynan usynystar aıtylýda. Áıtse de usynys pen naqty istiń arasy alshaq ekenimen taǵy da eriksiz kelisýge týra keledi.
Osy turǵyda taǵy bir qosarymyz aýyldarda sút óndirý jónindegi jeke jáne zańdy tulǵalardyń tutynýshylar kooperatıvteri qurylǵan jaǵdaılarda onyń ıelerine árbir bas úshin 118 myń teńge demeýqarjy beriledi eken. Árıne, bul ájeptáýir kómek. Tek bul arada asyl tuqymdy mal sany 50 bastan asqan jaǵdaıda ǵana osyndaı mólsherdegi qoldaý bolatyny eskerilgeni jón. Iаǵnı, kooperatıvtik qurylym jaǵdaıynda onyń músheleri ortaq mal esebinen memlekettiń qarjylaı qoldaýyna qol jetkize alady. Sonymen qatar, kooperatıv arqyly et-sút ónimderin álekedeı jalańdaǵan deldaldarsyz tıimdi baǵamen ótkizýge de jol ashyq. Buǵan qosa arzan baǵamen ártúrli qajetti taýarlar alýǵa da múmkindikter týady.
Endigi kezekte áńgimemizdi ónimderdi óńdeý máselelerine qaraı burǵymyz keledi. Bul turǵyda oblysta «Bereke», «Sary-Bel» jáne «Kaverın» JShS-lar qyzmeti oń baǵalanyp júr. Sonymen birge, Bórli, Zelenov, Terekti jáne Bókeı Ordasy aýdandarynda sút ónimderin shyǵaratyn shaǵyn sehtar jumys isteıdi. Oblysta atalǵan óńdeýshi kásiporyndarǵa satyp alynǵan súttiń ár lıtri úshin 21 teńgeden demeýqarjy tóleý tártibi ornyqqan. Bul qarjylaı kómek bıylǵy jyly da odan ári jalǵasatyn kórinedi.
Elimizde aýyl sharýashylyǵyn óńdeý isine qarjylaı kómegin tıgize alatyn baǵdarlamalar barshylyq. Sonyń biri «Tereńdete qaıta óńdeý baǵdarlamasy». Aıtalyq ótken jyly atalǵan baǵdarlama aýqymynda joǵaryda atalǵan óńdeýshi kásiporyndarǵa sary maı óndirgeni úshin 6 mıllıon teńgege jýyq kólemde demeýqarjy berilipti. Jergilikti turǵyndar suranysyna ıe ónim óndiretin kásiporynnyń biri – «Bereke» toqsanynshy jyldarǵa deıin bir aýysymda 150 tonna ónim óndirgen eken. Al qazir onyń kólemi 20-30 tonnadan aspaıdy. Buǵan óndiristik qural-jabdyqtardyń eskirgeni, ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń basynda qurylǵan ejelgi kásiporynǵa uzaq jyldardan beri kúrdeli jóndeýler júrgizilmegeni, jumysshylar sanynyń qysqarǵany jáne shıkizattyń tapshylyǵy áser etkeni anyq kórinedi.
Sondyqtan ejelgi kásiporyn basshylyǵy óz qarajattary esebinen jańǵyrtý jumystaryn júrgizýdi qolǵa alypty. Joǵaryda atalǵan kúrdeli jaǵdaılarǵa qaramastan «Berekeniń» barlyq óndiristik jelileri osy kezge deıin saqtalyp kelgeni de úlken mereı. Búginde «Berekeniń» ekologııalyq turǵydan taza, tabıǵı jáne sapalyq qasıeti joǵary ónimderi tutynýshylar úshin tıimdi baǵamen satylyp júrgeni de óz aldyna bólek bir áńgime. Sonymen birge, «Kaverın» JShS shyǵarǵan sút ónimderi de osyndaı oń baǵaǵa laıyqty.
«Bereke» JShS-niń bas dırektory Qymbatbek Aıdarov atalǵan kásiporyndy uzaq jyldardan beri basqaryp keledi. Sút óńdeý óndirisi jóninde respýblıkadaǵy tanymal menedjerlerdiń biri tájirıbe almasý baǵytynda sút óńdeıtin belorýssııalyq áriptesterimen aralasyp, baılanysyp turady eken. Sońǵy jyldary Oral men Mınskiniń arasyndaǵy barys-kelister de jıileı túsipti. Sol bir iskerlik turǵydaǵy saparlardan uqqan-túıgen jaıttary men derekterin ol kisi gazet tilshisine tómendegishe túıindedi.
Elbasy belgilep bergen «100 naqty qadamda» sút jáne sút ónimderin damytýǵa strategııalyq ınvestorlar tartý qajettiligi tekten-tek qoıylyp otyrǵan joq. Endeshe, bul jóninde respýblıka Úkimeti tyń ári jańasha sharalar alǵany artyq bolmas edi. Men bul turǵyda Úkimet tarapynan biraz baǵdarlamalar qabyldanǵanyn joqqa shyǵara almaımyn. Degenmen, qandaı istiń de kólemi men sapasyna jáne qadir-qasıetine salystyrýlar arqyly kóz jetkizý kerektigi ras bolsa, bizdiń bul máselede atqaratyn isterimiz ben alar asýlarymyz áli de az emes. Mysaly, Reseıde sút ónimderin óńdeıtin kásiporyndarǵa beriletin demeýqarjynyń kólemi 9 paıyz bolsa, bul mólsher Belorýssııada 18 paıyz kóleminde. Al biz 3,8 paıyzdy qanaǵat tutyp otyrmyz. Osydan Birtutas ekonomıkalyq keńistiktegi elderdegi qarjylaı qoldaý qansha ese kóp ekenin ózińiz esepteı berińiz.
Mine, óndiris basshysy osylaı dep tolǵanady. Onyń qoldaýǵa turatyn tustary da, ári áli de bolsa oı men kóz júgirtetin ıirimderi de bar ekeni belgili. Sonymen birge, sút ónimderin óńdeýshilerge Belarýs úkimeti tarapynan jasalǵan jeńildikter Qazaqstanda da qolǵa alyna bastaǵanyn aıtpaı ketý shyndyqqa qııanat. Sonyń basty bir mysaly «Yrys» baǵdarlamasy arqyly taýarly-sút fermalaryn qurý úshin berile bastaǵan nesıelik qarjylaı kómekter. Batys Qazaqstan oblysy jaǵdaıynda bıyl onyń kólemi 360 mıllıon teńge ekenin joǵaryda aıtyp kettik.
Elimiz qazirgi kúni Reseımen jáne Belorýssııamen Eýrazııalyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq sheńberinde is-qımyl tanytýda. Básekelestikti kótere túsýdiń kerek jeri de, biregeı keńistiktegi taýar óndirýshilerdiń bir-birinen úırený qajettiligi de osy aradan kórinedi. Bul turǵyda oraldyq óndiris jetekshisiniń janaıqaıyna túsinistikpen qaraı bilgenimiz oryndy bolmaq. Sondaı-aq, Q.Aıdarov Belorýssııada eń sońǵy úlgidegi joǵary tehnologııamen jabdyqtalǵan taýarly-sút fermalaryn basqarýǵa konkýrs jarııalaný úrdisi bar ekenin de aıtqan edi. Nesi bar, bul da úırenetindeı tájirıbe desek, budan kemip kete qoımaspyz.
Sóz sońynda elimizde sút óndirý men óńdeý isi álemdik deńgeı men órkenıetti standarttardan qalyp qoımaýy kerektigin aıtqymyz keledi. Osy oraıda álemdegi basty kompanııanyń biri – LACTALIS deńgeıindegi ozyq óndiristik alańdar qurý qajettiligi de aıqyn kórinedi. Bir súısinerligi, bıyl Oral óńirinde sút jáne sút ónimderin óńdeý isi baǵytynda respýblıkada balamasy joq osyndaı úlken joba qolǵa alynyp otyr. Onyń radıýsy 400-500 shaqyrym qashyqtyqtan shıkizat ónimderin tartýǵa ári ony tolyqtaı óńdeýge eseptelgen. Ult Josparynyń 60-shy qadamynda kórsetilgendeı, strategııalyq ınvestor tartýdyń basty bir mysaly da osy desek, qatelespeıtin shyǵarmyz.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy