Bekzat bolmys

Bir nárse anyq, barlyǵymyz Abaı aıtqan tolyq adam deńgeıinen kórine almaımyz. Qýanarlyǵy, janymyzda biz úlgi tutyp, taǵylym alar, jan-júregine ıman uıalaǵan adamdardyń bar ekendigi. Osyndaı jannyń biri – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, meniń ustazym Baǵdat Káribozuly. Meniń ustazym... О́ziniń sanaly ǵumyryn urpaq tárbıesi men ǵylymǵa arnap kele jatqan Baǵdat Káribozuly – júzdegen shákirt tárbıelegen ulaǵatty ustaz. Bir qyzyǵy, Baǵdat aǵaıdan tálim-tárbıe alǵan osy júzdegen shákirtteriniń árqaısysy aǵaıdy «bizdiń ustazymyz» demeı, «meniń ustazym» dep ataıdy. О́zine ǵana jaqyn tarta sóıleıdi, ustazyn maqtan tutady. Munyń syry Baǵdat Káribozulynyń bıik parasatynda, kórkem minezinde, inige – aǵa, shákirtke ustaz bola bilgen úlken júreginde jatsa kerek. Oılap qarasam, Baǵdat aǵaıdy alǵash kórip, tanysqanymyzǵa da qyryq jylǵa jýyq ýaqyt bolypty. 1980 jyldyń qyrkúıegi edi. Sol kezdegi N.V.Gogol atyn­daǵy Qyzylorda pedagogıka ıns­tıtýtynyń qazaq tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi mamandyǵyna oqýǵa túsip, ınstıtýt tabaldyryǵyn attaǵan «jıyrma besimiz» muǵalimdi taǵatsyzdana kútip otyrmyz. Joǵary oqý or­nynyń oqytýshysy týraly birin­shi kýrs tabaldyryǵyn endi ǵana attaǵan stýdenttiń oı-qııaly da qyzyq. Ishimizde ýnıversıtet oqy­týshysyn aýyldaǵy mektep mu­ǵali­minen ózgesheleý kózge elestetip otyrǵanymyz da bar. Bir sát sol qııalymyz shyndyqqa aınalǵandaı bolyp, shashyn kelis­tire taraǵan, ortadan joǵary boıy bar, aqquba óńdi, symbatty jigit aýdıtorııa esigin bappen ashyp, oqy­týshy ornyna jaıǵasty. Keskin-kelbeti men júris-turysy, sóz máneri onyń boıynda tektiliktiń, syrbaz-seriliktiń bar ekendigin birden ańǵartty. Bitim bolmysynda bir bekzattyq bar! Árqaısymyzben jekeleı tanysyp bolǵan soń, ózin men – Baǵdat Káribozovpyn dep tanystyrdy. Bizdiń topqa kýratorlyq etetindigin jáne halyq aýyz ádebıetinen sabaq beretindigin aıtty. Qońyraý soǵylyp aǵaı aýdıtorııadan shyǵysymen, qyzdar jaǵy «jap-jas, ádemi eken» dep sybyrlasyp jatty. Biz de qyzyǵa qaradyq. Qazaqtyń eshbir ultqa uqsa­maıtyn bolmys-bitimin ereksheleı kórsetetin baı qazynasy – aýyz ádebıetiniń úlgileri. Baǵdat aǵaı joǵary oqý ornyn endi ǵana bitirgen jas maman bolsa da aýyz ádebıetiniń baı úlgileri týraly dáris oqyǵanda kósile, sheber áńgimeleıtin. Keıde tebirene tolǵanyp, ulttyń qadir-qasıeti, salt-dástúri, ádet-ǵurpy týraly aıtady. Osyndaı sátterde onyń óz halqyna degen shynaıy súıispenshiligin sezgendeı bolatynbyz. Keıde: «Bizdiń ádebıetimizdiń tarıhy áli de tolymdy zertteýlerdi qajet ete­di. Talaı aqyndarymyz ben jy­raýlarymyzdyń shyǵarmalary bizge tolyq jetpeı otyr. Oǵan dál qazir múmkinshilik te joq. Biraq kezi keler-aý»,– dep kúrsingendeı bolatyn. Ǵylym kókjıeginen áli de kórine qoımaǵan jap-jas jigittiń osynshama bilimdiligine tańǵalatyn da qoıatynbyz. Ishteı «Nege zerttemeske? Oǵan qandaı kedergi?» degen suraqtar kóldeneńdeıtin. Keńes zamanynda ulttyq ádebıet tarıhyn tereńdeı zertteýge múm­kinshiliktiń shekteýli bolǵanyn biz qaıdan bilemiz, ol kezde?! Búgin oılap otyrsaq, sol kezde Bákeń bar bolǵany jıyrma bestegi jap-jas jigit eken. Bizge aǵalyq, ustazdyq aqyl-keńe­sin aıtqanda ony jigit aǵasyndaı sezinetinbiz. Ásirese, Á.Qońy­rat­baev, Á.Baıjolov, N.Júnisov, N.Nur­janov, A.Shamshatova syndy aǵa býyn ustazdardy syılap, qurmetteý qajettigin kóbirek aıtatyn. О́ziniń de olarǵa degen iltıpaty sezilip turatyn-dy. Balań shaq. Stýdenttik ómir­diń arsyń-gúrsiń kezi. Keıde bil­mestikpen, jastyqtyń býymen bir nárseni búldirip alyp ta jatamyz. Ondaıda aǵaı keshirimshil. Sóıtsek ol peıildiń, kóńildiń keńdigi eken. Ol biz úshin úlgi, ónege joly eken! Toqsanynshy jyldardyń aıaǵy bolatyn. M.H.Dýlatı atyn­daǵy Taraz memlekettik ýnıver­sıtetinde qyzmet istep júrgen­ kezim. I Halyqaralyq Dýlatı oqýlaryna alys-jaqyn shetelderden, respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen belgili ǵalymdar kel­di. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev ýnıversıtettiń bas ǵımaratynyń aldyna qoıylǵan Muhammed Haıdar Dýlatı eskertkishin ash­ty. Araǵa birshama ýaqyt salyp Baǵdat aǵaımen osy jıynda kez­destim. Amandyq-saýlyq, hal-jaǵ­daı surasqannan keıin: «Aǵa, ǵylym jolyna tússem degen oıym bar. О́zimniń janyma jaqyn Syr súleı­leri shyǵarmashylyǵy týraly az-maz izdenip júr edim, qalaı bolar eken?»,– dedim. Dúnıede oıdan ushqyr nárse joq qoı, Baǵdat aǵaı jaýap beremin degenshe: «Baıaǵy stýdent-kýrator, shákirt-ustaz ara­syndaǵy baılanysymyzdyń úzilgenine de birshama ýaqyt boldy. Onyń ústine ǵylym doktory, bildeı bir ýnıversıtettiń pro­rektory bul usynysymdy qabyldaı qoıar ma eken dep» oılap ta úlgerdim. «Onyń esh qıyndyǵy joq, ýaıymdama! О́zim taqyryp beremin, ǵylymı jetekshi bolamyn. Mynaý Túrkistandaǵy A.Iаsaýı ýnıversıtetinde dıssertasııalyq keńestiń múshesimin. Sonda qor­ǵaımyz»,– dedi. Kisimsý, menmensý joq, aqpeıil aǵanyń inige, ustazdyń shákirtke degen qamqor, janashyr kóńili meniń pendeshilik oıymdy sypyryp tastady. Abaı: «Tiri adamda júrekten aıaýly jeri bola ma? Qazaqtyń júrekti kisi degeni – batyr degeni. Onan basqa júrektiń qasıetterin anyqtap bilmeıdi. Raqymdylyq, meıirbandylyq, ýa árbir túrli adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oılaǵandaı oıdy olarǵa da bolsa ıgi edi demek – júrektiń isi», deıdi. Abaı aıtqan osy úlken júrekti men Baǵdat aǵaıdan kórdim, sezindim. Zııalylyq, tektilik degen osy shyǵar dep oıladym. Ǵylymı ortada ózin moıyndata alǵan Bákeń óziniń adamı bolmysymen syıly, qadirli eken­digine kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵaımyn dep júrgende talaı kózim jetti. Akademık Rah­manqul aǵa Berdibaevtan bastap ádebıettanýshy ǵalymdar Baǵdattyń shákirti dep maǵan bir jyly kózqaraspen qaraıtyn. Dıssertasııalyq jumysqa pikir alýǵa talaı ǵalymnyń aldyna bardym, jetekshi uıym retinde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ádebıet kafedrasynan óttim, aldyn-ala qorǵaý, naqty qorǵaý kezinde ǵylymı je­tek­shimniń abyroıy maǵan kóp kómegin tıgizdi. Árıne, óz eń­begimniń de jemisi bolar, men qaıda barsam da Baǵdat aǵaıǵa degen qurmettiń shapaǵatyn kórdim. Bákeń syı-qurmettiń sońyna túsip izdegen adam emes, olar ony ózi izdedi, ózi tapty. О́z tabıǵatyndaǵy tektilikpen, jan-júregin panalaǵan ımanı qasıetpen keldi. Bákeńniń adamgershilik bolmysyndaǵy kórkem minezdiń de negizi sodan bolar. Abaı uǵy­myndaǵy ıman – ar men jannyń tazalyǵy, jaýanmárttilik – aqyl, rahym, shyndyq. «О́zimdi jaq­sy demese, meıli bilsin, jaman de­gizbesem eken dep azaptaný» Abaısha aqyldylardyń, arly­lardyń, artyqtardyń minezi. Osy qasıetterdiń barlyǵynyń toǵysar jeri – tolyq adam. Men bilip, tanyǵan Bákeń osy tolyq, kemel adam qatarynda. О́mirde bireýdiń basyna qıyn­dyq is túse qalsa qol sozyp, kómek kórsetý, qıyndyǵyna ortaqtasý qanshalyqty ǵıbratty is bolsa, ózgeniń qýanyshyna, jetken jetis­tigine birge qýaný bıik parasat ıesine ǵana tán qasıet. О́mirdegi pendeshilik, kórealmaýshylyq, ishtarlyq sııaqty pendeýı qasıetter ókinishke oraı, «kóptiń» (Abaı) boıynda bar. Osy qasıetterden ada, odan ózin áldeqaıda bıik ustaý – kemeldik. Sońǵy on bes-jıyrma jyldyń ishinde aǵaly-inili, shákirt-ustaz, áriptes retinde aralasa bastaǵannan beri biletinim Bákeń ózgeniń qýanyshyn óz qýanyshyndaı sezinetin adam. Bireýdiń jetken je­tistigi týraly aıta qalsań bala­sha qýanyp, máz bolyp qalady. Bul da kez kelgen adamnyń boıynan tabyla bermeıtin asyl qasıet, kórkem minez. Qýanysh pen qaıǵynyń aralasyp júrýi – ómir zańdylyǵy. Alla taǵalanyń adamzat balasyna jiberetin bir syny da osy shyǵar, bálkim. Osy syn Baǵdat Káribozulynyń basynda da boldy. Týmysynan talantty, daryndy Gúlnury jasyndaı jarqyrap, óziniń bilim-biligin tanytyp kele jatqan kezde ómirden ozdy. Qashanda ata-ana úshin baladan artyq, odan qymbat, onyń jarqyn bolashaǵyn kórýden artyq baqyt bar ma? Bul Bákeńe ońaı tıgen joq. Biraz muqalyp qaldy. Abaı: «Únemi ýaıym-qaıǵyǵa jan shydaı ma eken? Únemi kúl­­meı júre alamyz ba, únemi kúl­meı júrýge jan shydaı ma eken? ...Ýaıym-qaıǵysyzdyqtan quty­larlyq oryndy hareket tabý kerek hám qylý kerek. Árbir oryndy hareket ózi de ýaıym-qaıǵyny azaıtady, orynsyz kúlkimen azaıtpa qaıǵyny, oryndy hareketpen azaıt» deıdi. Endeshe, basqa túsken qaıǵymen kúrese bilý de, ony jeńe bilý de adamnyń bir qasıeti. Borkemikteı úgilip, qaıǵynyń so­ńynda ketý de azamatqa laıyq emes. Bákeń qaıǵyrdy, qınaldy, Gúlnuryn joqtady, biraq ezilip ketken joq. Shúkir, Gúlnurynan qalǵan jalǵyz tuıaq – nemeresiniń qyzyǵyn kórip, sol eńseli qalpy ortamyzda júr. Irilik, minez beriktigi degenimiz osy bolsa kerek. «Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadalát sezim. Bulardyń kerek emes jeri joq, kirispeıtuǵyn da jeri joq. Ol – jaratqan táńiriniń isi. Ǵadalát, mahabbat sezim kimde kó­birek bolsa, ol kisi – ǵalym, sol – ǵaqıl. Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz, jaratylyp, jasalyp qoıǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqylmen bilip»... Bul Abaı sózi! Júrekpen sezip, aqyl kózimen kórý naǵyz ǵalymǵa tán qasıet. Osyndaı qasıetterdi boıyna sińirgendikten bolý kerek, Bákeń 1988 jyly 32 jasynda «Qazaqtyń Qabdolovy» atanǵan, ádebıet teorııasynyń bilgiri akademık Zeınolla Qabdolovtyń jetekshiligimen «Qazaq lırıka­synyń janrlyq spesıfıkasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵasa, artynsha «Qazaq óleńiniń ulttyq sıpaty» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Qazaq ádebıettaný ǵylymynda áli sóz bola qoımaǵan jas ǵalymnyń óleń óneriniń qyr-syry týraly zertteýlerin ǵalymdar joǵary baǵalady. Ǵylymǵa ózindik oı-pikirmen, sony kózqaraspen kelgen Baǵdat Káribozulynyń qalamynan «Qaı­ran sóz», «Syrly sóz sıpaty», «О́rkenıetke óris», «Betalys» syn­­dy ǵylymı-zertteýler men oı tol­ǵanystary ómirge keldi. Ult tarıhynda ózindik orny bar tulǵalar Áıteke bı, Jalańtós Bahadúr, Músiráli sopy áziz, Maral ıshan, Bazar jyraýlardyń ómir joldary týraly ǵylymı maqalalar jazdy. Adam balasy úshin týǵan jer, qasıetti topyraqtan ystyq, qymbat meken joq. Sondyqtan bolsa kerek, bizdiń boıymyzda týǵan jer aldyndaǵy paryz degen úlken uǵym bar. Baǵdat Káribozuly ǵalym retinde Syr óńiriniń rýhanı damýy men órkendeýine erekshe úles qosyp kele jatqan qaıratker. О́ziniń ǵylymı-shyǵarmashylyq ta­qyrybynyń negizgi bir salasy – Syr topyraǵynan shyqqan aqyn-jyraýlar, tarıhı tulǵalar, óńir tarıhy. Arnaıy zertteýlerden bólek, «Meniń Otanym – Qazaqstan» serııasy boıynsha Baǵdat Káribozulynyń bastamasymen birneshe aýdan tarıhy jazyldy. «Syrdarııa kitaphanasy» serııasy boıynsha Syr óńiriniń aqyn-jyraýlarynyń 200 tomdyǵy shyqty. Osynyń barlyǵy, aınalyp kelgende, týǵan topyraqqa etken ǵalym qyzmeti. «Ulym deıtin eliń bolmasa, elim deıtin ul qaıdan shyǵady»! Bákeń eli úshin aıanbaı eńbek etip, ter tókti. Sol eńbeginiń búgin jemisin kórip otyr. Birneshe mem­lekettik marapattar ıelendi, ja­qynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵyn aldy. Kópjyldyq ustazdyq, ǵylymı eńbeginiń nátıjesi bul. Sanaly ǵumyryn urpaq tárbıesi men ǵylymǵa arnap kele jatqan bekzat bolmysty Bákeń alpystyń asqar bıigine shyqty. El aǵasynyń jasy, ǵalym retinde tolysqan shaǵy dep bilemiz. Ǵabıt TUIаQBAEV, Qorqyt ata atyndaǵy QMÝ qazaq tili men ádebıeti jáne jýrnalıstıka kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty QYZYLORDA