Jeri baıdyń – eli baı

Jerdi ıgerýge isker azamattardy jumyldyraıyq

Asanáli ÁShIMOV, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Búgingi bas qosqan zııaly qaýym ókilderiniń árqaısysy – bir-bir tóbe. Osy otyrǵanymyzdyń árbiri halyqtyń arasynda búgingi jerge qatysty máseleni túsindirýimiz kerek bolyp tur. Qazaq sabyrly bolǵanymen, jer máselesine sergek, salıqaly qaraıtyn halyq. Biz «halyq ártisi», «halyq jazýshysy» ǵana emes, sol halyqtyń ózimiz bir bólshegimiz. Sondyqtan, el ishindegi isker azamattardy uıymdastyrýymyz kerek. Men jaqynda qazaqtyń qolynan is keletin eti tiri jigitterin uıymdastyryp, jer ıgerý isine jumyldyrmaqshymyn. Myna syn saǵatta otandyq óner, mádenıet, ádebıet pen rýhanııatqa eńbegi sińgen qaıratkerler el ishindegi azamattardy úgitteı júrip, halyqqa jerdiń jaıyn túsindirýimiz kerek. Moratorııdi paıdalana otyryp, jalǵa berý máselesiniń halyqqa paıdaly, zııan tustaryn anyqtaýymyz qajet. Eger el ıgiligine jarap jatsa, onda memleket basqaryp otyrǵan adamdar ony da eskeretini sózsiz. Jer satylmasyn. Jerdi óńdeıik, ónim alaıyq. Igiligin halqymyz kórýi kerek! Men qazaqtyń barsha zııaly qaýymyn, isker azamattaryn, árbir jasyn bul máselege syndarly, baıypty ári saýatty qaraýǵa shaqyramyn.

Táýelsizdigimiz Jer-Anamyzben tikeleı baılanysty

Sultan SARTAEV, QR UǴA akademıgi, zań ǵylymdarynyń doktory Bizge táýelsizdik ońaı jolmen kelgen joq. Bul jolda el azamattary, bılik basynda júrgen tulǵalar kóp eńbektendi, kóp tolǵandy. Táýel­sizdik pen turaqtylyq, búgingi ósý-órken­deýge bet burǵan tirshi­ligimiz qazaqtaı darqan da keń, sabyrly da salıqaly halqymyzdyń peıiline oraı berilgen qundylyq. Búgingi el azamattary men zııaly qaýym ókilderi bılikti qoldaımyz ǵoı degen senimmen ǵana ómir súrmeı, el ishine, halyqtyń arasyna sol bıliktiń únin jetkizip, el basqarǵan azamattarymyzdyń ustanǵan saıasaty men ıgi jos­parlaryn tııanaqty túsindirýimiz kerek. Men óz taǵdyryma rızamyn. Nege deseńiz, dúnıejúzin­de 149 táýelsiz memleket bolatyn bolsa, sonyń ishinde Qazaqstan da tur. Álemde 7,5 mıllıard halyq bar, sol halyq 5 myńnan astam tilde sóıleıdi. Osynsha halyqtyń ishinde óz egemendigin ala almaǵan elder bar, óz tilin umytqan ulttar bar. Bizdiń qazaq halqynyń yntasy, peıili – táýelsizdik pen óristi ómir bolatyn bolsa, onda bárine de ýaqyt ta, ómir de jetedi dep oılaımyn. Jer máselesine alypushqan kóńilmen, asyǵys sheshim qabyldap jiberýmen qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, bizdiń Jerimiz, bizdiń Otanymyz – táýelsizdigimizdiń besigi. О́z jerinde otyrsa da ózgege táýeldi elder bar. Bizge Jarat­qan­nyń ózi syı etip bergen táýelsizdigimizdi saqtap qana qoımaı, ony baıandy etý jolynda, halqymyzdy baqýat­ty elge aınaldyrý maqsatynda búkil halyq bir kisideı jumyla qımyldaýymyz kerek. «Halyq surasa, han túıesin soıady» dep ata-babamyz kórkem sýrettegendeı, mine, Elbasymyz moratorıı jarııalap, jer máselesi jóninde halyqtyń tilegi men usynysyna aıryqsha kóńil qoıyp otyr. Osy sátte, bizder, qalyń buqaranyń amanatyn arqalaǵan qaýym El men Elbasy arasyndaǵy altyn arqaýdy bekemdeı túsip, jer taǵdyrynyń ult ıgiligine sheshilýin qamtamasyz etýimiz qajet.

Tozdyrmaı tyńaıta otyryp ıgiligin kórýimiz kerek

 Álııa BEISENOVA, QR UǴA akademıgi, geografııa ǵylymdarynyń doktory Qazaqstan jeriniń, 100 pa­ıyz­dyq ólshemmen alǵanda, 23 pa­ıyzy shól jáne shóleıtti aımaq, 12 paıyzy polıgon aýmaǵy, 10 pa­ıy­zy taýdyń jyralary men tóbeleri, sondaı-aq, esterińizde bolsa, keńes kezeńinde jerdi jappaı ıgeremiz dep bir jyl mıllıard tonna astyq aldyq ta, artynan jerdi tozdyryp alyp, kúni búginge deıin sol jerdi qalpyna keltirý jumystarymen aınalysyp kelemiz. Mine, osy turǵydan alǵanda «Jer satyla ma?» degen saýal ár azamattyń janyn aýyrtatyn másele ekendigi anyq. Sheteldik mamandar bizdiń polıgonnan qalǵan jerlerimizdi ıgere qoımas, ony tyńaıta qoımas. Búgingi tańda halyqty asa alańdatyp otyrǵany da jerimizge syrttan bireýler kelip, úı tigip, asty-ústindegi baılyǵyn tógip-shashyp, talan-taraj qyla ma degen qaýip. Bizdiń Ile Alataýy, Altaı taýy men Qarataý qazaqtyń baılyq-qazynasy ǵoı. Osyndaı taýlarymyzdy qalaı ǵana ıgeremiz degen suraq búgingi tańda úlken másele bolyp tur. Taıaýda Nazarbaev Ýnıversıtettegi qanshama jerimizdiń shóleıttenip bara jatqandyǵy, dalany jaılap bara jatqan shóldi, sýsyǵan qumdy toqtatý problemalaryn talqyǵa saldy. Táýelsiz el bolǵannan beri ıgerilip kele jatqan Kaspıı mańynyń qazirgi jaı-kúıin kartaǵa túsirip, Elbasynyń qaraýyna tapsyrdyq. Ol kisi qazaq jeriniń keshegisi men búgingisi týraly barsha aqparatqa qanyq. Qazir Qazaqstanda ıgerilip otyrǵan jer – Soltústik Qazaqstannyń jazyq ólkesi men Ońtústik Qazaqstannyń, onyń ishinde, Almaty oblysynyń sýarmaly aımaqtary. Jıyrma jyl ıgerilgen jer, kelesi jıyrma jylda tyńaıtylýy kerek. Al biz egemendik alǵan shırek ǵasyrda birde-bir ret jerimizdi tyńaıtqan joqpyz. Azǵantaı qaltaly kisiler júz myńdap alyp alǵan qunarly jerler esh ıgerilmesten, esh tyńaıtylmastan bosqa tozyp bara jatyr. Elbasynyń da aıtyp júrgen sózi, nazarǵa alǵan isi osy. Biz qazaq jerin qorshap qoıyp, qoldan toz-tozyn shyǵarmaı, onyń qyrtysyn, quramyn zertteı otyryp, paıdaǵa jarata bilgenimiz jón.

Naryqtyń zańymen sanasatyn ýaqyt jetti

Ǵalymqaıyr MUTANOV, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Árıne, táýelsizdik alyp kelgen jáne álem baǵynyp otyrǵan naryqtyq ekonomıkanyń ózindik zańdylyqtary bar. Onyń talaptarymen sanasatyn ýaqyt baıaǵyda jetken. Kez kelgen nysannyń óz ıesi bolýy kerek, onyń ishinde jer de bar. Jerdiń ıesi bolǵan kezde ǵana onyń tıimdiligi de ónimdiligi de artady. Endigi jerde sol naryqtyń zańyn halyqtyń bolmysyna, dástúrlerine oraılastyra otyryp, durys sheshimder qabyldaýymyz qajet. Búgin Qunanbaı babamyzdyń «El ósedi, mal ósedi, biraq jer óspeıdi» degen sózderin de eske alyp jatyrmyz.  Endi sol jerdi keleshegimiz úshin qalaı saqtap qalamyz? Jerimizdiń tutastyǵyn saqtaı otyryp, ulan-baıtaq dalamyzdy halqymyzǵa qalaı qyzmet etkizemiz degen saýaldar týyndaýda. Búgingi alqaly jıynda el zııalylary óz bilgenderin ortaǵa salýda. Búkpesiz kózqarastar aıtylýda. Jaı baıbalamnan góri, ǵalymdardyń ǵylymǵa negizdelgen keshendi oılary da estilip jatyr. Osy aıtylǵan ózekti usynys-pikirler jerge baılanysty qurylǵan komıssııanyń qaperinde bolyp, asyǵys jáne qate qadamdardyń aldyn alady dep oılaımyz. Sondyqtan da osy basqosýdyń ózektiligi óte zor. Qandaı oı ortaǵa salynsa da aldymen halyqtyń kókeıindegi sóz aıtylyp jáne ol alda qabyldanatyn sheshimderge oń yqpalyn tıgizedi dep kútemiz.

Máńgilik bolýdy murat tutqan elmiz

Smaǵul ELÝBAI, jazýshy Biz búgin zııaly qaýym ortasynda otyrmyz. Táýelsizdiktiń kepili – jer, el, til, din, dil degen bes uǵym bar bolsa, onyń biri de jáne eń úlkeni de – jer. Tabanymyzdyń astyndaǵy jer satylady degennen keıin bul máseleni túsinetinder de, túsinbeıtinder de oryndarynan óre túregelgen jaǵdaıy bar. О́ıtkeni, bul jer – myńdaǵan jyl boıy babalarymyz, batyrlarymyz  qan tókken jer. Bul – kıeli jer, bul – qasıetti jer. Jer – bizdiń Anamyz! Muny saıasatkerlerimiz de túsinýi kerek. Halyqtyń nege alańdap otyrǵanyn túsinbeı, oǵan kedergi jasaýdyń qajeti joq. Muny halyqqa jaqsylap turyp túsindirý qajet. Bul jaǵdaıda buqaralyq aqparat quraldary da ashyq bolýy tıis. Shama kelgenshe Qazaqstan halqy óz jerine ıe bolýy kerek dep oılaımyn. Ony óńdep, ata-baba amanaty retinde qasterlep, tozdyrmaı ustaý, ónim alý – árbir qazaqstandyqtyń mindeti.

Jer tiride – tóriń, ólgende – kóriń

Sábıt DOSANOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Eger beınelep aıtatyn bolsaq, mem­leket degen alyp báıterek bolsa, jer – sol báıterektiń tamy­ry. Jer bolmasa, báıterek qaı­­­da tamyryn jaıady? Bul – ba­sy ashyq másele.  Budan bir ǵasyr bu­ryn Jan Jak Rýsso da kez kelgen memlekettiń ómir súrýiniń ke­pi­li aýyl sharýashylyǵy ekendigin aıtqan.  Aýyl sharýa­shy­lyǵy da, búkil tirligimiz ben ónerimiz de jerge baılanysty. Buǵan deıin el gazeti «Egemen Qazaqstanda» «Jersiz kúniń qarań» dep pikirimdi jazǵanmyn. Barlyq qıyn túıindi táýelsizdigimizdiń barlyq tusynda Elbasymyz kóregendikpen tarqatyp otyrdy. Nebir kúrdeli sheshimder qabyldaýǵa talaı ret týra kelgen. Osy joly da Prezıdentimiz kezekti ret parasatty sheshim qabyldap, halyqqa keńinen keńesip alýǵa múmkindik týǵyzyp otyr. Jerge baılanysty áli de túsinispeýshilikter bar. Jaı­laýda júrgen malshy, egistikte júrgen sharýa kún­de gazet oqyp, teledıdar tamashalap otyrǵan joq. Son­dyq­tan, taǵy da qosymsha shara retinde komıs­sııa múshe­leri bolsyn, zııaly qaýym, jýrnalıster bol­syn jer-jer­ler­ge, el arasyna, óńirlerge shyǵyp, jurt­shy­lyq­pen keńesip, túsindirý jumystaryn júrgizip, jer­men tikeleı jumys jasap jatqan jandardyń muń-zaryn, tilekterin tyńdasa deımin. Halyqty alańdatyp otyr­ǵan jaıt­tar ashyq jarııalanyp, bılikke tolyǵymen jet­ki­zi­lip, tú­be­geıli sheshim qabyldaýda osynyń bári eskerilse eken deımin.

Talqylaý barysynda tolyqtyrylsyn

 Hangeldi ÁBJANOV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor «Jeri baıdyń – eli baı» deıdi. Jeriń bolmasa, memleketiń de joq, eliń de joq. Jerdiń taǵdyry – qarapaıym adamǵa da, memleket basshysyna da birdeı salmaq salyp, tolǵandyratyn másele. Elbasynyń moratorıı jarııalaýy Jer kodeksi baptarynyń kemshin túsip, jetpeı jatqan tustaryn osyndaı talqylaý barysynda tolyqtyrady ǵoı degen oıdamyn. Astanada Jer reformasyna qatysty qurylǵan komıssııa endigi jerde Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy talaptaryna súıene otyryp elimizdiń túkpir-túkpirinde túsindirý jumystaryn dál búgingideı, dóńgelek ústel basyndaǵydaı pikirtalas júrgizedi ǵoı degen oıdamyn.

Túıtkildi máseleniń túıini sheshilgendeı...

Tuńǵyshbaı ál-TARAZI, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Elbasymyzdyń kóre­gen­digin, elmen birge ekendigin onyń sońǵy aptada jasaǵan saıası qadamy aıqyn kórsetip otyr. Qazaq ómirinde sonaý yqylym zamannan beri qaraı jer daýy mańyzdy orynǵa ıe. Ári ol esh ýaqytta basylmaǵan. Pre­zıdenttiń jerge qatysty máselege asa saq ári muqııat bolýdy mindetteı kelip, ony keshegi arnaıy qurylǵan Jer reformasy boıynsha ko­mıs­sııaǵa tapsyryp, moratorıı jarııa­laýy osyǵan saıa­dy. Onyń ústine, eshqandaı da túıtkildi másele halyqpen aqyldaspaı jasalmaıdy degen sózderi de halyqtyń kókeıine qonady. Meniń óz basym da buǵan óte-móte qýandym. Elbasynyń ulty úshin, halqy úshin osynaý táýel­sizdik alǵan shırek ǵasyrdyń ishin­de basyn san ret táýekelge tikkenin bile­miz, kórip te júrmiz. Jer máselesine qa­tysty Prezı­denttiń «Biz halyqqa una­maıtyn zańǵa zárý emespiz» degen she­shimdi sózi týǵan halqynyń oǵan degen senimin odan sa­ıyn nyǵaıtary haq. Áste «Jel turmasa shóptiń basy qı­myl­­damaıdy», ilki bir sátte bizdiń ishki-syrt­qy «jana­shyr­larymyzdyń «joqtan óz­ge­ni jalaýlatyp ala ketkeni de bolý ke­rek... Búgingi alqaly jınalysta túıt­kil­di máseleniń túıini sheshilgendeı boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Jer ko­dek­siniń normalaryn túsindirý jumystary elimizdiń ár túkpirinde dál osyndaı, búgingideı mazmunmen ótse, bizdiń halyq máseleniń mánisine tez arada qanyǵady ǵoı degen senimdemin. Sondyqtan, eli­mizdiń ár shalǵaıynda tereńnen túsin­dirý jumystary tolastamaýy tıis. Al ony halyqtyń jetesine jetkize alatyndardyń tabylatynyna kúmánim joq.