Kilt

Adam boıyndaǵy izgi sezim­derdi qozǵaıtyn, qarapaıym da qara­kók qalamger Turdybek Al­shynbaıuly názik jandy, kóńili tuńǵıyq ta móldir jáne tamyry tereńge tartqan adam edi. Ol ózi­niń bosańdaý kórinetin bar bolmysymen, tistese shyrmatylǵan shyrmaýyqtaı tutqyrly oılaý júıesimen, saǵynyshqa jara­tyl­ǵan sanasynyń alqyndy sarasymen jazýshy bolýǵa jaratylǵan jan bolatyn. О́mirge muńdana ári kúlimdeı qarap, myna álemdegi jan dúnıesine qatysty qubylystardyń sýretin shym-shymdaı shyjymdap áýeli júregine, sodan keıin qaǵazǵa túsiretin. Adamgershiliktiń ıgi qasıet­terin boıyna uıytqan talant ıesi sol bir uly jylylyqty shy­ǵar­malary arqyly ultyna jetkizdi. О́mirdiń ózindeı qarapaıym tir­shilikten úlken kórkem oı qoryta bildi. Ádebıet degen úlken aǵys­ta aryny qatty tolqyndaı býyr­qanbaǵanymen de, onyń móp-móldir tuma sııaqty áńgimeleri, hıkaıattary, pesalary qashan da jan túkpirindegi ıirimderdi qoz­ǵaıtyn. О́ziniń ómirimen de, shyǵarmalarymen de ár kóńildiń túkpirine shýaq tógetin. Turdybek Alshynbaıuly sııaq­ty tunyq ta móldir sóz ıeleri bolmasa, ádebıettiń aǵyndy tolqyny tunyp aqpas edi. Ol óz únimen, óz jazý mánerimen, ózindik kórkem oılaý júıesimen dana oqyrmannyń da, bala oqyrmannyń da kóńilinen shyǵa bildi. Sonaý bir erterekte jazylǵan, ádebıet degen syr sandyqtyń al­ǵash ret qupııa qulybyn ashqan «№14 kilt» atty shaǵyn áńgimesinen bas­talǵan jazýshylyq joly, arnasyn keńite kerneýletip, Abaı týraly «tolǵaýy toqsan» hıkaıatqa ákep tiredi. Shyǵarmashylyq jolynyń belesi sııaqty onyń bul hıkaıaty psıhologııalyq ıirimi mol, sezim qaıyrymyna qurylǵan ishki qýaty serpindi shyǵarma. Munda muń da, munarly eles te, taby basylmaǵan saǵynysh ta, ózegińdi órtegen óki­nish te, sabyrǵa shaqyrǵan salaýat ta bar. Abaıdyń «jumbaq janynyń», «máńgilik aıyqpaıtyn» dertiniń, shymbaıyna batqan kúıiktiń, uly talanttyń kúıinishi men súıi­ni­shiniń daýasyn «Abaı jolynan» soń da odan asyryp jetkizýge um­­tyl­ǵan úlken-kishi qalam ıe­leri ádebıettiń ár janrynda qa­lam tartty. Olardyń: dittegen mu­ratyna jetip, ne jetpegeni týraly ashyq pikir kóz qıyǵymyzǵa shalynǵan joq. Alaıda, alǵashynda pesa, sodan keıin baryp hıkaıat retinde tabıǵı qarapaıym qalypta shymyrlata jazylǵan bul eki týyndyny óz basym tebirene otyryp oqydym. Az ǵumyrdyń kóp kúnderin ádebı shy­ǵarmalardy taldap, tarazylaýǵa arnaǵan tal­ǵam ıesin tamsandyrý qıyn, biraq biz, jasyratyn nesi bar, shynaıy sezim tebirenisine bólendik. Qyzyqty da qaıyrymy qysqa áńgimeleri («№14 kilt», «Qos qu­pııa», «Áıel jetegi», «О́mir áýeni», «Arýlardyń azaby», «El­es-erkek» «Jol ústindegi úsheý», «Shańyraq»), mahabbattyń azapty qylyn shertken hıkaıalary («Jan jarasy», «Qos qaraǵaı», «Baǵ­bannyń qyzy»), adaldyq pen aıarlyq arpalysqan tirshilik tartysy beınelengen hı­­kaıattary («Qasıetti meken», «Eges», «Dú­nıe-jalǵan»), ertegiler álemine jetelep baryp ómir men ólim tý­raly oıly paıymdaýlardy al­dyńa tartatyn ertegi-hıkaıalary («Árýaq ájemen jeti kezdesý» «Pe­ri qyz» «Qııal-qus»), balalar men jasóspirimderdiń ómirin arqaý ete otyryp oılandyratyn («Tirshi­lik tiregi», «Ańsaý», «Kishkentaı tirshilik», «О́tkel», «Kishkentaı bastyq», «Kóbelek aqyl aıta ma?», «Úlken órik», «Ǵajap dúnıe», «Áke meıiri», «Id­eıa», «Kemeler ketip barady») týyn­dylary, sózsiz, tuńǵıyq talant­­tyń qýatty tamyryn tanytatyn. Attarynyń ıesine tartyp, maz­munyn ózi aıtyp tur­ǵa­­nyndaı, óte qarapaıym ta­qy­rypty týyn­dylardyń ishin­degi tirshiliktiń qoz-qoz bop maz­­­da­ǵan shoǵy ystyq tabymen qarıdy. «Taǵyna jetip» taldaıtyn synshynyń, aǵynan jaryla alǵaıtyn aǵanyń, baýyryn jylyta baýraıtyn baýyrdyń pikirine sýsaǵanymen de, adal ishken «beınet sýsyny» (Abaıdyń balamasy boıynsha – shyǵarmashylyq) úshin Turdybek eshkimnen músirkeýdi kútpeıtin. Bul jaǵyna, talap pen talǵam jaǵyna kelgende, óziniń de óresi bıik, shynyn aıtsaq, túı­sikpen túısiný qabileti óte joǵary jáne kirpııaz bolatyn. Ol sóz qýyp, sóılem terip, oı qu­­­rap jazbaıtyn. Adamnyń janyna jıylǵan óksik sezimderdi ıirimdete shymyrlatatyn. Jaı sóı­lemderge – qurmalas, qurmalas sóılemderge – kúrdeli qurmalas sóılemderdiń maǵynasyn syıdyratyn. Onyń mundaı syıymdy, ma­ǵynaly qarapaıym sóılemderi saqnaǵa qoıylǵanda erekshe tuń­ǵıyqtanyp, astarlanyp, eme­ý­i­rindenip ketetin. «Kerqula atty Kendebaı» spektakliniń jastar teatry sahnasynda on jyldan as­tam júrýiniń syry da sonda. Al Abaı týraly Astanada bir-aq kórsetilimi qoıylǵan «Dú­nıe-jal­ǵan» pesasynyń syry da, syny da tuńǵıyq. Keı­de, sah­naǵa qoıarǵa dúnıe tappaı, aýy­zyn qý shóp­pen súrtip júr­gen re­jısserlerdiń osyn­daı týyn­dylardyń tuńǵıyq astary­na súń­gı almaıtyn taıazdyǵy tań­dandyrady. Turdybek Alshynbaıulynyń dra­malyq-psıhologııalyq tal­daýǵa qurylǵan eki-úsh hıkaıaty ke­zinde respýblıkalyq jabyq báıgede qara úzip keldi. Jasyryn atpen joldanǵan, avtorynyń aty «belgisiz» shyǵarmany jer-kókke syıǵyzbaı maqtaǵan alǵaýlardyń, qupııa konverttegi jazýshy esimi ashylǵan soń, únsizdik tylsymyna shym-shym batyp ketýin ádilettilik deýge kelmeıdi. Qalamger mineziniń qara­pa­ıymdyǵy, tolaıym-toǵa ómir súrýi, kómbis tózimi – shyǵar­malarynyń baǵyn baılap, órisin taryltýǵa tıisti emes. Bul rette: keler kún­derde kezegi keler, tórdegi ornyn tabar – de­gen bop­sa sózder: Turdybek Alshyn­baıuly sııaqty qarapaıym ómir­diń shapanyn jamylyp, qara halyqtyń qatarynan qara úzbeı kishipeıildikpen ómir súrgen adamǵa, shyǵarmalary da sondaı qarapaıym ári «kishipeıil» kózqarasty qalaıtyn, tipti, tú­siný úshin de sondaı qara­paıym­dylyqty talap etetin óner týyndysyna qaratyla aıtylmasa kerek, aıtylǵanmen de alǵaýdan asa almaıtyn tilek bolyp qala beredi. Biz, kórkem shyndyq de­gendi asqaqtata dáriptep, pen­deniń qarabaıyr tirshiligindegi katarsısterdi qaperden shyǵaryp alamyz. Al ómirdiń de, ónerdiń de shyńyraý tylsymy – qara ha­lyqtyń qalypty, qarapaıym, etek­basty, úırenshikti, súreńsiz mı­myrtynyń qaltarysynda. Kish­kentaı adamnyń kishkentaı ómirinde úlken maqsat pen túńilý, úlken kúıinish pen juba­nysh jatyr. Mine, Turdybek Al­shynbaıulynyń shyǵarmalary ómirdiń osyndaı óksigi men súıi­nishine sýarylǵan. Munyń basty sebebi, Turdybek Alshynbaıulynyń ózi de ómirdiń kóksaýy aralas kóriginde balqyp, tirshilik atty ustanyń tós bal­ǵasyna jentektelip, Alshynbaı sııaqty dana qarttyń zerdesine sýarylyp, taǵdyr-talaıy qarabaıyr da qarapaıym ómir ıeleriniń arasynda ótkendiginde. Alshynbaı abyz bolmysy, oılaý júıesi, pa­­ıymy bólek degdar dana adam edi. Keýdesi danalyq máıegine uıy­ǵan osynaý ozan qarııa sonaý yqylym zamandaǵy paıǵambarlar men sahabalardan tar­typ, oıyn Abaıdyń sózderimen astarlap, emeýrindete: «Atańdy – anań azǵyryp, Ákel­di seni keıiske», – dep Abaıdyń aıtyp otyrǵan «keıisi myna dúnıe emes pe. Paıǵambar da, patsha da, baı da, baǵlan da, jarly da, jaqybaı da ótken bul dúnıeden. Áli de ótpek. Biz de ótemiz. Kimge opa bergen deısiń bul jalǵan. Tek Jaratqan ıem taýfıh bersin de. Taýfıhsyz ómir – tamuqpen teń. Qanaǵat bersin de. Qanaǵatsyz ómir – qapaspen teń. Abaı jazǵan emes pe: dúnıeniń bar asyly basa almaǵan tarazy basyn bir ýys topyraq basady – dep. Allaǵa ant mezgilinen basqa kezde shaǵynýǵa, nazalanýǵa bolmaıdy. Aryzdasý – Allanyń dıdaryn kórgende ǵana ýájip. Jasasyndatyp jazyp jatyrsyńdar ǵoı. Jasańdar. Biraq qudaısyz qurǵan qoǵamdaryń­nyń túbi qaıyrly bolar ma eken osy. Men tórt patshany bastan ótkerdim. Senderdiń qudaısyz pat­shalaryńnyń jarylqaǵany jadymda qalmapty. Osylaryń jalǵan ókimet emes pe ózi. Oqy­ǵan­daryń kóp, toqyǵandaryń az tobyr emessińder me, osy. Alla baq bersin de. Alladan qaıyr kútińder. Sonda murattaryńa jetesińder», – dep tolǵaı jónelgende qaırylyp berer jaýap taba almaı qysylyp qalýshy edik. Osyndaı keýdesi sara abyzdyń áldıin sheshesi Batıqaǵa tartqan aıaly bota kózi botalaı muńaıyp tyńdap ósken Turdybektiń janarynan da, jazǵanynan da arylmaıtyn muń ketpeıtin. Zady, Turdybektiń jazý máneri Alshynbaı abyzdyń osynaý bir zarǵa bergisiz saryndy tolǵaýynyń áýenimen qalyptasqan sııaqty. Eń kóńildi, jeńil degen shaǵyn shyǵarmalarynyń ózinen sondaı bir ańsarly muń arylmaıtyn. Fánı men baqılyq­tyń al­maǵa­­ıyp arasyndaǵy jantásilim shaqty Abaı «ant mezgili» dep ataıdy. Sol ant mezgilinde párýardıger pendege Alla dıdaryn kórsetpek-mys. Ant mezgilinde Jaratqan ıemnen taýfıh surap, armanyńdy aıtyp qalý – ýájip. «Dúnıe-jalǵan» at­ty dıdarǵaıyp týyndysynda, sol «ant mezgili» Abaıǵa da kelgen sá­tinde Turdybek eki dúnıeni teń ekshep, Abaıdy da, oqyǵan adamdy da almaǵaıyp kúıge túsiredi. Mundaı ýazdy ozan kúńirenis – buryndy-sońdy kórkemsóz be­tinde bolǵan emes. Ol kúńirenis Turdybek Alshynbaıulynyń Abaı týraly týyndysynda ǵana bar. Sol joldardy tula boıym shymyrlaı otyryp oqyǵan shaǵymda Alshynbaı abyzdyń ant mezgilindegi tolǵaýlary esi­me tústi. Asylyq demeńiz, ant mezgilindegi ósıettiń qandaı bolatynyn siz estip te, oqyp ta kórmegen shyǵarsyz. Sol úshin de «Kúndeligimnen» úzindi keltireıin: «Senbi. 01.02.1992 jyl. Al­shyn­baı atanyń sońǵy ósıeti: «Esikten kire bergen kezimde: – Oı, Alla! – degen kúńirengen Al­shynbaı atanyń daýysy estildi. Tórgi úıdegi tósekte daýysyn so­zyp qoıyp, kúńirenip, Allaǵa jalbarynyp jatyr eken. Allamen ózi ǵana ońasha sóılesip, shyn tilegin tilep, únin aryzdana sozady. Janyna baryp otyrdym. Meni tanymady. Birazǵa deıin tyńdap otyrdym: – Oı, Alla! Oı, Alla! Oı, Al-la! Men seniń esebińdemin! Oı, Alla, men seniń esebińdemin! Men seniń esebińdemin! Estı­siń-ńń-be?!. Esebińdemin... (Sál únsiz qalyp baryp odan ári jalǵastyrdy) – Endi bul dú­nıeden qaıyr ketti. Baı boldym, kedeı boldym. Jamandy kórdim, jaqsyny kórdim. Endi, mine, seksenge keldim, Alla! Bul dúnıede adam máńgi jasamaq emes. Ondaı qudiret jazylmaǵan. Qulaq estimeıdi. Kóz kórmeıdi. Aıaq júr­meı­di. Saǵan barǵannan basqa amal joq. Seniń qushaǵyńdy ańsap jatyrmyn, Alla! Odan asqan raqym joq. Qınama meni... Endi qara jerdi qazyp, qýysyna qoımaq... Áı, qıyn... qıyn... qıyn! (Men óziniń qarańǵy qapasqa tú­setinine býlyǵyp jatyr ǵoı dep ishteı ólýdiń, ólimdi kútýdiń qıyndyǵyna, qarttyń jantalasyna denem túrshikti. Biraq osynaý taqýa, táýbeshil, ishki dini berik, adal adamnyń qınalǵany shybyn jany emes, múldem basqa eken) – Oı, Alla! Oı, Alla! Oı, Alla! Men seniń esebińdemin! Endi maǵan tirshilikte qalmaq joq. Jamandy, jaqsyny, baılyqty, kedeılikti kórdim. Segizinshi atam – Jarylqap edi. Jarylqap ediń, Alla! Baı – basyr, kedeı – tasyr, myqty – alashoqpar boldy. El bosty... Bala besikten ajyrady. Aǵaıyn betimen ketti. Qıyn... qı-yn! Qı-yyyn! Bir úı bir qazanǵa qarady... Qıyn! (Sonda ǵana Al­shynbaı aqsaqaldyń ýaıymyn túsindim. Eki ulynyń biri – Hasen opat boldy. Turdybek jalǵyz, onyń uldarynyń eshqaısysy úılenip, otaý qurmaǵan. Eki balasy dertti edi. Sol kókeıin qyzdyryp, júregin shymshyp jatyr eken ǵoı. Qıyn! Bir qazanǵa qarap qaldy-aý! – degeni sol eken! Únsiz otyra berdim) – Oı, Alla! Oı, Alla! Oı, Al-la! Qarańǵylyqtan ókimetke qolym bir jetpeı ketti! Sózimdi estimedi, Alla! Aqshadan qun ketti, adamnan qadir ketti. Endi qaıtem, Alla! Qaıtemin, Alla! Qaıtemin... Artymnyń berekesin kim tileıdi, Alla! Jurt – jurtta, el – elde qala ma, Alla! Meniń janym boıymda, tilegimdi ber, Alla! (Bul almaǵaıyp toqsanynshy jyl­dardyń basy bolatyn. El-jurt týraly qınalsa – qınalǵandaı tus. Osy kezde túpki úıden Turdybek shyqty. Amandastyq. Alshynbaı aqsaqaldyń qulaǵyna aıqaılap «Tursyn keldi!» – dedi. Qarııa úsh qaıtaryp surady. Zady, jalbaryný kúıinen aryla almaı, bul dúnıede ekeni esine baıaýlap baryp tússe kerek. Kóziniń tómengi eti sý­lanyp, qyzaryp ketipti. Bi­raz sulyq jatyp, ózine-ózi sóı­ledi). – Men bul dúnıedemin. Jas seksenge keldi... Jamandy, jaqsyny, baılyqty, kedeılikti kórdim. Atam Jarylqaptan beri jaman emes ek... Mine, bir qazanǵa qaratty. Artymnan bereke-nıetimdi tile! Bir-birińe bas, kóz bolyńdar. Balańa, Ámınaǵa, Tursynǵa (Aıymhan ǵoı aıtpaǵy) aryzdasqan duǵa sálemin aıt. Anaý – alaı boldy, mynaý – bylaı boldy (О́ziniń urpaǵyn meńzep otyr-aý!), qaıteıin, Alla. Olaı-bulaı bolyp ketsem nıet tileýimniń ishinde bol. Artym júdep qalmasyn. Bir qazanǵa qarap qaldy... Meni kórmeı qalǵan, suraǵan aǵaıynǵa sálem aıt. Jurtym – jurt, elim – el bolsyn. Sen meni sońǵy ret tiri kórip otyrsyń ba, ony Alla biledi, qoshtasqanym osy. Balańa, Alla, meniń jasymdy bersin... Júdetpeı jónelt meni! Qosh! Jurtymdy – jurt, elimdi – el etińder... (Qoly jyp-jyly eken. Mańdaıynan súıdim. Salqyn eken. Uzaq únsiz jatty da, taǵy da jalbaryna bas­tady. Joq, bul jalbaryný emes, Allamen amandasý. Tirshilik týraly esebin berip jatyr. Shyǵyp bara jatyp Alshynbaı abyzdyń soza «Al-la-a!» degen únin estip qaldym, esik jabylǵan kezde daýys ta qıylyp tústi. Maǵan álgi esik o dúnıe men bu dúnıeni bólip turǵan Allanyń aqyretiniń esigi sııaqty kórindi. Men de aspanǵa qarap býlyǵyp turyp: – O, Alla! Men seniń esebińdemin – dedim ishteı jalbarynyp)». Ýa, deseńshi, osy bir ant mez­­­­gi­lindegi armandy sózderde Al­shyn­baıdyń ǵana emes, onyń uly Turdybektiń de ózekti óksigi jatyr edi. Ol óksiktiń ne ekenin qazbalap jatpaıyn, balanyń azasy men ýaıymynan ashy ne bar deısiń dúnıede. Turdybek sonyń barlyǵyna ákesine tartqan taýfıhpen tózip, jurtynyń – jurt, eliniń – el bolyp qalǵanyn tileýmen ótti. «Kóńili jaqsylardyń altyn sandyq, Sandyqty kilt bolmasa kim ashady», – dep halyq danalyǵy jyrlaǵandaı, ár qubylystyń óz kilti bolady. Aspanmen tildesken Babyldyń munarasynyń qu­pııasyn da ashqan sol kilt. Kó­ńiliń­niń aýanyn ashatyn da sol kilt. Ádebıettiń de kórkem saraıyn ashyp, boıyńdy baýraýǵa múmkindik beretin de – kilt. Kilt ashqan soń ǵana onyń ǵajaıybyn kórip, tamsana alasyń. Turdybek Alshynbaıulynyń shyǵarmalary da qazaq ádebıetiniń kádimgi jáne eń qajetti kiltiniń biri. Asyly, qarabaıyr ómir týraly qarapaıym shyndyqty bilesiń, tushyný arqyly ǵana kúrdeli kór­­kem álemge boılaı alasyń. Uly shyǵarmalardyń qupııasyn ashýǵa baýlıtyn alǵashqy kilt te, alǵashqy attaıtyn tabaldyryq ta sondaı adamdardyń sondaı bir qarapaıym týyndylary. Sondaı kilttiń ıesi Turdybektiń ózi de qazaq ádebıetiniń senimdi kilti bolyp qalatynyna esh kúmánim joq. Qazaq ádebıetine, jalpy ómi­­rimizge osy Turdybek aǵamyz sııaqty adamdardyń daýysy qashanda jetpeı turady. Ol qarapaıym da, qadirli ómir keshti. Sol bir tulǵasy ony biletin jáne shyǵarmalaryn oqyǵan ár adamnyń júreginde máńgilik saqtalyp qalady. Biz ózimizdiń qalamgershilik jáne adamgershilik sezimderimizdi sondaı pák jandardyń kóńil kúıimen ólshep ómir súretinimiz anyq.  Tursyn JURTBAI  ASTANA